કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 3.10

અધ્વરાદીનાં ત્રયાણાં વિધિઃ (પાત્નીવન્તાઃ)
3.10.1 અનુવાકઃ

પત્ની વૈ પ્રચ્યવમાનામુષ્યાદિત્યસ્ય લોકમભિપ્રચ્યવેત, હિનસ્તિ ખલુ વા એષ તં યોઽસ્ય લોકમભિપ્રચ્યવતે, યદાહ, નમસ્ત આતાનેતિ , અમુષ્મા એવ નમોઽકર્ , અનર્વાક્ પ્રેહીતિ અનેનાઃ પ્રેહીતિ વા એતદાહ યજમાનાય, ઘૃતસ્ય કુલ્યામનુ સહ રાયસ્પોષેણેતિ , આશિષં એવાશાસ્તે, દેવીરાપઃ શુદ્ધા યૂયં દેવાન્ યુયુધ્વં ઇતિ , અપો વા એતદ્ ભૂષન્તિ, પૂતાભિરાભિઃ પૂતાશ્ચરન્તિ, તસ્માદ્વા એતાં બહુ રિપ્રમમેધ્યં ચરન્તીમાપો ન હિંસન્તિ, હતો વા એષ મૃતોઽમુત્ર ભૂતો , અદ્ભ્યો વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે, પત્ની પ્રજનયતિ, યદદ્ભિરભિષિઞ્ચતિ પુનરેવૈનં પ્રજનયતિ, સર્વાન્ પ્રાણાન્ત્સંમૃશતિ સર્વાણ્યઙ્ગાનિ , એતાવાન્ હિ પશુઃ, પશોર્વૈ માર્યમાણસ્ય પ્રાણાઞ્ શુગ્ ઋચ્છતિ, યદાહ, વાચમસ્ય મા હિંસીઃ, પ્રાણમસ્ય મા હિંસીરિતિ , અદ્ભિર્વાવાસ્યૈતત્ પ્રાણાઞ્ શુચો મુઞ્ચતિ, યત્તે ક્રૂરં યદાસ્થિતં તદેતેન શુન્ધસ્વ, દેવેભ્યઃ શુમ્ભસ્વેતિ, યદેવાસ્ય ગમયન્તઃ ક્રૂરમ્ અક્રંસ્તદક્રૂરં અક, સ્તચ્ શમયતિ, યે વા એતે સ્તોકા અવપદ્યન્તે ત ઇમામશાન્તા ઋચ્છન્તિ, તત ઇમાઞ્ શુગ્ ઋચ્છતિ, યદાહ, શમદ્ભ્ય ઇતિ, શમયત્યેવ, શાન્તા એવેમાં ઋચ્છન્તિ અહિંસાયૈ , ઓષધે ત્રાયસ્વૈનમિત્યાહ, ત્રાત્યા એવ, સ્વધિતે મૈનં હિંસીરિતિ, વજ્રો વૈ સ્વધિતિ , ર્વજ્રાદ્વાવાસ્મા એતદન્તર્દધાતિ અહિંસાયૈ, સર્વાભ્યો વૈ દેવતાભ્યઃ પશુરાલભ્યતે, યદાહ, રક્ષસાં ભાગોઽસીતિ , એતેન વા એતદ્ ભાગધેયેન રક્ષાંસિ પશોર્ નિર્ભજતિ , ઇદમહં રક્ષોઽવબાધે , ઇદમહં રક્ષોઽધમં તમો નયામીત્યાહ, રક્ષસાં ધ્વરાયૈ રક્ષસામન્તરિત્યૈ, પશવો વૈ વપા, યદુપતૃન્દ્યાત્ પશૂન્ હિંસ્યાત્ , યન્ નોપતૃન્દ્યાદયતાઃ સ્યુ , ર્યત્ર તન્નિષ્ઠં તદુપતૃન્દ્યાત્ પશૂનાં યત્યૈ , ઇષે ત્વોર્જે ત્વેતિ , ઇષે હ્યેષા ઊર્જે હ્યેષા, દેવેભ્યઃ શુન્ધસ્વ, દેવેભ્યઃ શુમ્ભસ્વેતિ, દેવેભ્ય એવૈનાં શુન્ધતિ, દેવેભ્યઃ શુમ્ભતિ, ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી પ્રોર્ણુવાતામિતિ, ઘૃતેનૈવ દ્યાવાપૃથિવી પ્રોર્ણૌતિ , અમુષ્મૈ ત્વા જુષ્ટં ઇતિ, યસ્યા એવ દેવતાયૈ પશુરાલભ્યતે તસ્યા એનં જુષ્ટમકર્ , નમઃ સૂર્યસ્ય સંદૃશા ઇતિ , અમુષ્મા એવ નમોઽકર્, ઇત્થં પર્યાવર્તતે , એવં હિ યજ્ઞઃ પર્યાવર્તતે , અથો અમુષ્ય વા એતદાદિત્યસ્યાવૃતમનુ પર્યાવર્તતે , ઉર્વન્તરિક્ષં વીહીતિ , અન્તરિક્ષદેવત્યો વા એષ એતર્હિ, રક્ષાંસિ વા એતં જિઘાંસન્તિ, પ્રચ્યુતં ઇતોઽપ્રાપ્તં અમુત્ર, કાર્ષ્મર્યમયી વપાશ્રપણી ભવતો રક્ષસામપહત્યૈ, યસ્મા એવામુતોઽગ્નિં પુરસ્તાદ્ધરન્તિ તસ્મા ઇતો દેવતા વા એતદ્ધવ્યમનુપર્યાવર્તમાનં એતિ, ચરમત ઉપપ્રતિગૃહ્ણાતિ અચ્છમ્બટ્કારાય, યદતિહરેદેતં એવાતિહરેત્ , વિશ્વતોમુખો હ્યગ્નિઃ, પ્રત્યુષ્ટઁ રક્ષઃ, પ્રત્યુષ્ટારાતિ, રિત્યાહ, રક્ષસાં ધ્વરાયૈ રક્ષામન્તરિત્યૈ, વાયોઃ સ્તોકાનાં, ઇતિ તૃણં ઉપાસ્યતિ સ્તોકાનાં વિધૃત્યૈ, વાયુર્ હ્યેતાનમુતો વિસૃજતિ પ્રજાનાં ક્લૃપ્ત્યૈ , અગ્રં વા એતદ્ધવ્યસ્યા, ઽગ્રમોષધીનાં, અગ્રેણૈવાગ્રં સમર્ધયતિ , અથો અગ્રાય વા એતદ્ધવ્યસ્યાગ્રમોષધીનાં ઇધ્મં ચિનોતિ, હવિષો વા એતે સ્તોકાઃ, સ્કન્દતિ વા એતદ્ધવિર્યદ્વિશ્ચોતતિ યદ્વિલિપ્યતે, યદાહ॥
જુષસ્વ સપ્રથસ્તમં વચો દેવપ્સરસ્તમં ।
હવ્યા જુહ્વાન આસનિ ॥
ઇતિ તેનૈવાસ્ય તે હુતા અસ્કન્ના વષટ્કૃતા ભવન્તિ, નાનાદેવત્યા વા એકાદશિન્યાં પશવા આલભ્યન્તે , અથાત્રાગ્નેયી પ્રથમાનૂચ્યતે , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા , અત્ર વૈ સાપિ દેવતા યસ્યા આલભ્યતે તામેવૈનદ્ ગમયતિ, યર્હિ લોહિનીવ શૃતા તર્હિ રૌદ્રી, યત્તર્હિ જુહુયાદ્ રુદ્રાયાસ્ય પશૂનપિદધ્યાત્ , યર્હિ શ્યેનીવ શૃતા તર્હ્યાગ્નેયી, તર્હિ હોતવ્યા, તથાસ્ય રુદ્રઃ પશૂનનભિમાનુકો ભવતિ, ક્રવ્યં વા એતર્હિ પશુર્યર્હ્યાશૃતો , યદ્વપામભિઘાર્ય પૃષડાજ્યમભિઘારયેદ્ રુદ્રાયાસ્ય પશૂનપિદધ્યાત્ , અથ યત્પૃષદાજ્યમભિઘાર્ય વપામભિઘારયતિ યથાપૂર્વં વા એતત્ પશુમુપૈતિ , અથો એવમસ્ય રુદ્રઃ પશૂનનભિમાનુકો ભવતિ, પુરસ્તાત્સ્વાહાકારા વા અન્યે દેવા , ઉપરિષ્ટાત્સ્વાહાકારા અન્યે, ત ઉભયેઽશ્યે મેધ્યેઽવરુધ્યન્તે ॥ સ્વાહા દેવેભ્યઃ ॥ ઇતિ પુરસ્તાદ્વપાયા જુહુયાત્ ॥ વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વાહા ॥ ઇત્ય્ ઉપરિષ્ટાત્ , તથાસ્ય ત ઉભયેઽવરુદ્ધા ભવન્તિ, પશોર્વૈ માર્યમાણસ્ય પ્રાણાઞ્ શુગ્ ઋચ્છતિ, પ્રાણાન્ત્સંગૃહ્ય વપામ્ ઉપવિસૃજેત્ , આત્મા વપા પશો , રાત્મન્ન્ એવાસ્ય પ્રાણાન્ દધાતિ, દક્ષિણસ્ય પૂર્વપદસ્યાવદેયમિતિ હ સ્માહુર્ દાક્ષાયણા, સ્તથાસ્ય સર્વસ્ય પશોરવત્તં ભવતીતિ, સ્વાહોર્ધ્વનભસં મારુતં દેવં ગચ્છ, તં ઇતિ વપાશ્રપણી અનુપ્રાસ્યતિ , ઊર્ધ્વનભસો વા એતે મારુતસ્ય ભાગધેયમ્ , તં એવૈનેન ગમયતિ , ઇમે વા એતે વિષૂચી અનુપ્રાસ્યતિ , અનયોર્વિધૃત્યૈ ॥
3.10.2 અનુવાકઃ

પુરુષં વૈ દેવા મેધાયાલભન્ત, તસ્ય મેધોઽપાક્રામત્ , સોઽશ્વં પ્રાવિશત્ તેઽશ્વમાલભન્ત, તસ્ય મેધોઽપાક્રામત્ , સ ગાં પ્રાવિશત્ , તે ગામાલભન્ત, તસ્ય મેધોઽપાક્રામત્ , સોઽવિં પ્રાવિશત્ , તેઽવિમાલભન્ત, તસ્ય મેધોઽપાક્રામત્ , સોઽજં પ્રાવિશત્ , તેઽજમાલભન્ત, તસ્ય મેધોઽપાક્રામત્ , સ યવં પ્રાવિશત્ , તે યવમાલભન્ત, તસ્ય મેધોઽપાક્રામત્ , સ વ્રીહિં પ્રાવિશત્ , તે વ્રીહિમાલભન્ત , તં વ્રીહા આપ્નુવન્ , યદ્ વ્રીહિમયઃ પુરોડાશો ભવતિ મધ્યતો વા એતત્ પશોર્મેધો ધીયતે, સુષિરો વૈ તર્હિ પશુર્યર્હિ વપામ્ ઉત્ખિદન્તિ, યદ્ વ્રીહિમયઃ પુરોડાશો ભવતિ અપિહિત્યા અસુષિરત્વાય, દ્વાદશકપાલો ભવતિ, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરમ્ અનુ પશવઃ પ્રજાયન્તે, પ્રજનનાય , એકાદશકપાલઃ કાર્યા , એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્ ઐન્દ્રમેતચ્ છન્દો યત્ ત્રિષ્ટુબ્ , ઐન્દ્રાઃ પશવઃ, પશુષ્વેવાસ્ય પશૂન્ દધાતિ, દેવા અન્યોન્યસ્મૈ પશુમાલભં સ્વર્ગં લોકમાયન્ , તેઽમન્યન્તાનેન વૈ નોઽન્યે લોકમન્વારોક્ષ્યન્તીતિ, તસ્ય મેધં પ્લાક્ષારયન્ , સ પ્લક્ષોઽભવત્ , તત્ પ્લક્ષસ્ય પ્લક્ષત્વં , ક્લોમ્નો વૈ તં હૃદયાત્ પ્લાક્ષારયન્ , તસ્માદેતત્ સુષિરમ્ , યત્ પ્લક્ષશાખાયા અવદ્યતિ, મેધાદેવાધ્યવદ્યતિ, પૃષદાજ્યસ્યોપહત્ય પરૈતિ ॥ શૃતં હવિઃ શમિતા ॥ ઇતિ શૃતત્વાય, ત્રિરાહ ત્રિષત્યા હિ દેવા , અથો યથેદં બ્રાહ્મણેભ્ય ઓદનં પક્વં પ્રાહૈવં વા એતદ્દેવેભ્યો હવિઃ શૃતં પ્રાહ , ઉત્તરતઃ પરીત્યાભિઘારયતિ પશૂનામવરુદ્ધ્યૈ, પ્રાણાપાનૌ વૈ પૃષદાજ્યં, આત્મા હૃદયમ્ , યત્પૃષદાજ્યેન હૃદયમનક્તિ મધ્યતો વા એતત્ પશોઃ પ્રાણાપાનૌ દધાતિ, સોમસ્ય વા એતદ્ બર્હિર્ યદ્ બર્હિર્ અથ વા એતત્ પશોર્યદુત્તરબર્હિર્બર્હિઃ, શ્રદ્ધા (શ્રદ્વા) એતદ્ધવ્યમકર્ , અસ્કન્નમવિક્ષુબ્ધં મે હવ્યં દેવતા ગચ્છદિતિ, દેવાનાં વૈ સર્વેષાં મનાંસિ ગચ્છતિ પશા આલભ્યમાને, મનો વૈ મનોતા, યન્મનોતાયા અન્વાહ મનાંસ્યેવૈષાં સંભાવયતિ, હતો વા એષ મૃતોઽમુત્ર ભૂતો , મનો વૈ મનોતા, યન્મનોતાયા અન્વાહ પુનરેવૈનં સંભાવયતિ ॥
3.10.3 અનુવાકઃ

હૃદયસ્યાવદ્યતિ, મનસ એવ તેનાવદ્યતિ , અથો યાવાન્ એવ પશુસ્તસ્યાવત્તં ભવતિ, જિહ્વાયા અવદ્યતિ, વાચ એવ તેનાવદ્યતિ , અથો એતયા હ્યગ્રા ઓષધીનાં રસં પ્રાશ્નાતિ, શ્યેનસ્યાવદ્યતિ, વક્ષસ એવ તેનાવદ્યતિ , અથો અત્ર હિ સ રસઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ દોષ્ણોઽવદાય પાર્શ્વયોરવદ્યતિ યજ્ઞસ્ય પરિગૃહીત્યૈ, યક્નોઽવદ્યતિ, મધ્યસ્યૈવ તેનાવદ્યતિ, મતસ્નયોરવદ્યતિ, રૂપસ્યૈવ તેનાવદ્યતિ, શ્રોણ્યા અવદાય ગુદસ્યાવદ્યતિ, તદુત્તમસ્યાવદ્યતિ , ઉત્તમં હ્યાયુ , ર્યદન્યસ્યોત્તરસ્યાવદ્યેત્ પ્રાણમસ્યાપિદધ્યાત્ , પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ , તસ્માત્તસ્યોત્તમસ્યાવદ્યતિ , ઉત્તમં હ્યાયુ , ર્હૃદયસ્યાવદાય જિહ્વાયા અવદ્યતિ, યથાપૂર્વં વા એતત્ પશુમુપૈતિ , અથો એવમસ્ય સર્વસ્ય પશોરવત્તં ભવતિ , એકાદશ કૃત્વોઽવદ્યતિ, દશ વૈ પશોઃ પ્રાણા , આત્મૈકાદશ, સ્તથાસ્ય સર્વસ્ય પશોરવત્તં ભવતિ , એકાદશ વા એતાનિ અવદાનાનિ, તાનિ દ્વિર્દ્વિરવદ્યતિ, તદ્ દ્વાવિંશતિ, સ્ત્રીણિ ત્ર્યઙ્ગાણિ, તત્ પઞ્ચવિંશતિઃ, પઞ્ચવિંશેન વૈ સ્તોમેન મનુઃ પ્રજા અસૃજત, તન્મનુસ્તોમો વા એષ પ્રજનનાય , એતદ્વૈ સર્વસ્ય પશોરવત્તં, અથ વૈ પ્રાણસ્યાપાનસ્ય વ્યાનસ્ય તેષામનવત્તં , યત્ ત્ર્યઙ્ગાણામવદ્યતિ તેનૈવ પ્રાણસ્યાપાનસ્ય વ્યાનસ્ય તેષામવત્તં ભવતિ, વિશ્વરૂપો વૈ ત્વાષ્ટ્રઃ પશૂનભ્યવમત્ , તસ્માત્ પશવો વિશ્વરૂપા , અભિવાન્તો વૈ પશુઃ પૂયિત, સ્તસ્માત્પૃષ્ટીનાં મજ્જા નાદ્યઃ, સ વા અધસ્તાન્ ન પ્રાપ્નોત્ , એતદ્વૈ જીવં , તસ્માદતોઽવદ્યતિ , અક્ષ્ણયાઙ્ગાનામવદ્યતિ, પશું વા એતદાશ્રુમયતિ , તસ્માત્ પશવોઽક્ષ્ણયાઙ્ગાનિ પ્રહરન્તો યન્તિ , આગ્નેયો વૈ સર્વઃ પશુ , રથ વા ઉતાન્યસ્યૈ દેવતાયા આલભ્યતે, યદ્ દોષ્ણઃ પૂર્વાર્ધાદગ્નયેઽવદ્યતિ ગુદસ્ય મધ્યતઃ શ્રોણ્યા જઘાનતસ્તથાસ્ય સર્વસ્ય પશોરગ્નયેઽવત્તં ભવતિ, ત્રેધા ગુદં કરોતિ, ત્રેધા હ્યેતર્હિ પશુ, સ્ર્ય્તઙ્ગાણિ સમવત્તમવદાનાનિ, યાવાન્ એવ પશુસ્તસ્મિન્નાયુર્દધાતિ, ત્રેધા મેદઃ કરોતિ, મેદોરૂપા હિ પશવઃ, સર્વાણિ વૈ પશોર્મેદ્યતોઽઙ્ગાનિ મેદ્યન્તિ, યાવાન્ એવ પશુસ્તસ્મિન્મેદો રૂપં દધાતિ, બહુર્મર્યા યજ્ઞકુણપી, તિ હ સ્માહ યજ્ઞવચા રાજસ્તંબાયનઃ પ્ર વા ઇતો મનુષ્યાઃ પશું ચ્યાવયન્તિ, નામુત્ર ગચ્છન્તીતિ, યદ્ધિરણ્યમવધાય જુહોતિ હિરણ્યજ્યોતિષં એવૈનં સ્વર્ગં લોકં ગમયતિ ॥
3.10.4 અનુવાકઃ

વસાહોમં પ્રયૌતિ, રસં વા એતત્ પ્રયૌતિ, સ્વધિતિના પ્રયૌતિ , એતેન હીતરેષામઙ્ગાનામવદ્યતિ, તત્ સ્વિદવદાનં અકર્ , અથો વજ્રેણૈવાહુતિમ્ અવરુન્ધેઙ્, યૂષ એતયાન્વિતં શમયતિ , ઊર્ગ્ વૈ રસો યૂરૂ , ર્જા વા એતદ્રસેન પશું સમર્ધયતિ , અથો યાવાન્ એવ પશુસ્તસ્મિન્ત્સંદધાતિ, પાર્શ્વેનાપિદધાતિ ઊર્જઃ પરિગૃહીત્યૈ, હતો વા એષ મૃતોઽમુત્ર ભૂતો , યત્ પશું સંમૃશતિ પુનરેવૈનં સંભાવયતિ, હવ્યં પૂર્વં દેવતા ગમયિત્વાથ શરીરં અન્વારોહયિતવ્યં, ઇત્યાહુર્યદાહુતીર્ હુત્વા પશું સંમૃશતિ હવ્યં વા એતત્ પૂર્વં દેવતા ગમયિત્વાથ શરીરં અન્વારોહયતિ , અર્ધઋચે જુહોતિ , ઇયં વા અર્ધઋચો , અસા અર્ધઋચો , અન્તરેમે અન્તરિક્ષમ્ , અન્તરિક્ષમ્ ઇમાઃ પ્રજાઃ, પ્રજાસ્વ્ એવ રસં દધાતિ, વનસ્પતિં યજતિ, સોમો વૈ વનસ્પતિઃ, સૌમીરિમાઃ પ્રજાઃ, પ્રજાસ્વ્ એવ રસં દધાતિ, પ્રાણાપાનૌ વૈ પૃષદાજ્યં, આત્મા હવિ , ર્યત્પૃષદાજ્યં જુહોતિ , આત્મન્ વા એતત્ પશોઃ પ્રાણાપાનૌ દધાતિ, દિગ્યોવિ જુહોતિ , ઇમા એવ દિશો રસેન વ્યુનક્તિ, પ્રાચીમુત્તમાં જુહોતિ, પ્રાચીમેવ દિશં પુનરુપાવર્તન્તે , અધ્યૂધ્નીં હોત્રે હરન્તિ, વૈશ્વદેવો વૈ હોતા, વૈશ્વદેવીરિમાઃ પ્રજા , ઊધઃ ખલુ વૈ પ્રજા અનૂપજીવન્તિ, સર્વા એવૈનાઃ પયસ્વિનીઃ કરોતિ, ગુદેનોપયજતિ, પ્રાણા વૈ ગુદઃ, પ્રાણાદધિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે પ્રજનનાય, સ્થવિમત ઉપયજતિ, સ્થવિમતો હિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે, યદણિમત ઉપયજેત્ પ્રજનનં અપિહન્યાત્ , તસ્માત્ સ્થવિમત ઉપયજતિ , અસંભિન્દન્નુપયજતિ પ્રાણાનામસંભેદાય, યત્ સંભિન્દ્યાત્ પ્રાણાન્ત્સંભિન્દ્યાત્ , યં દ્વિષ્યાત્તસ્ય સંભિન્યાયનત્ , પ્રાણાનસ્ય સંભિનત્તિ, નોપયજ્યં , યદુપયજેત્ પ્રાણાનુપયજેત્ , પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ , તદાહુ , રુપયજ્યં એવ, પ્રજનનં વા ઉપયજો , અપિ હ સ પ્રજાયતે ય ઉપયજતીતિ આભારદ્વાજે, તિ હ સ્માહ શુચિવૃક્ષો ગૌપાલાયનઃ, કિં તર્હિ પ્રજા આસન્ યર્હિ યજ્ઞો નાનોપયડ્ભિરાસીત્ , ન પ્રજાઃ પ્રાજાયન્ત, નૌષધયઃ ફલં અગૃહ્ણન્ , યદા વાવ યજ્ઞ ઉપયડ્ભિઃ સમભવદથ પ્રજાઃ પ્રાજાયન્ત , અથૌષધયઃ ફલં અગૃહ્ણન્ , એકાદશ પ્રયાજા , એકાદશાનુયાજા, એકાદશોપયજ, સ્તત્ ત્રયસ્ત્રિંશત્ , ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવતા, સ્તા એવાસ્યૈતાભિરભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ , એતદ્વા અસ્ય પશોરનર્વાગ્ ઇષ્ટોઽનભીષ્ટોઽભૂત્ , યાસ્ય માત્રા તામેનં ગમયતિ, સ્વર્ગ્યો વૈ સર્વઃ પશુ , ર્યદન્યત્રાહવનીયાજ્જુહુયાદસ્વર્ગ્યઃ સ્યાત્ , પશુશ્રપણાદગ્નિમાહરન્તિ તેન સ્વર્ગ્યઃ સર્વઃ પશુ , ર્યત એવ પૂર્વમવાદાત્તતોઽપરં અવદ્યતિ, તસ્માત્સમાનાદ્ યોનેર્નાનારૂપાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે, યજ્ઞો વૈ દેવાનામત્યને, દત્તં દેવા ઉપયડ્ભિરપ્યવપન્નનતિનેદાય, યદેતા ઉપયજો ભવન્તિ યજ્ઞમેવૈતાભિરપિવપન્તિ અનતિનેદાય, યદાથા વૈ પુરુષઃ પ્રત્યઙ્ છિદ્ર એવં યજ્ઞઃ પ્રત્યઙ્ છિદ્ર, સ્તં દેવા ઉપયડ્ભિરપ્યદધુરછિદ્રત્વાય, યદેતા ઉપયજો ભવન્તિ યજ્ઞમેવૈતાભિરપિદધાતિ અછિદ્રત્વાય ॥
3.10.5 અનુવાકઃ

યે કેચાર્વાચીનં એકાદશિન્યાઃ પશવસ્તાન્ ઉત્તરં અર્ધં યૂપસ્ય નિયુઞ્જ્યાત્ , રૌદ્રા વૈ પશવો , અગ્નિર્વિધૃતિ , ર્દક્ષિણે હવિર્ધાને સોમં આસાદયન્તિ, તથાસ્ય રુદ્રઃ પશૂનનભિમાનુકો ભવતિ, પાત્રેષુ વા અહમધ્વર્યું ચાનધ્વર્યું ચ વિજાનામી, તિ હ સ્માહારુણ ઔપવેશિઃ, કતિ પાત્રાણી, તિ પૃછેત્ , દ્વાદશ પાત્રાણિ , ઉપાંશુસવનસ્ત્રયોદશમ્ , યત્તન્ મીમાંસન્તે, પાત્રા૩ન્ન પાત્રા૩મ્ ઇતિ, મીમાંસન્તે હિ ત્રયોદશં માસં , માસા૩ન્ન માસા ઇતિ, પઞ્ચ પ્રાતઃસવને પુરોડાશા , શ્ચત્વારો માધ્યંદિને સવને, ચત્વારસ્તૃતીયસવને, ઇતો વા એતાં નિરમિમીત પ્રજાપતિ, રાત્મન એવ, યત એવૈતાં નિરમિમીત તદેતૈરપિધીયતે, દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત , આયતનવન્તોઽસુરા આસન્નનાયતના દેવા , ઇમે લોકા અસુરાણામાયતનં આસન્ , તે દેવાઃ સંસ્તંભં સંસ્તંભં પરાજયન્ત , અનાયતના હ્યાસન્ , તે વૈ સવનાનિ એવાયતનં અચાયન્ , તાનિ પ્રાવિશન્ , તાનિ નાધ્રિયન્ત, તે વૈ પુરોડાશાન્ એવ સવનાનામાયતનં અચાયન્ , તાન્ નિરવપન્ , તાનિ અધ્રિયન્ત, તતો દેવા અભવન્ , પરાસુરાસ્, તદ્ય એવં વેદાયતનવાન્ ભવતિ, ભવત્યાત્મના, પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ, તસ્માદનુસવનં પુરોડાશા નિરુપ્યાઃ સવનાનાં ધૃત્યૈ, તસ્માદનુસવનં પુરોડાશઃ પ્રાશ્યઃ સોમપીથસ્ય ધૃત્યૈ, ઘૃતં વૈ દેવા વજ્રં કૃત્વા સોમં અઘ્નન્ , અભિ ખલુ વા એતં ઘારયન્તિ, યત્ પ્રાશ્નીયાત્ સોમપીથં હન્યાત્ , યન્ ન પ્રાશ્નીયાત્ સોમપીથેન વ્યૃધ્યેત, યત્રાનભિઘૃતં તત્ પ્રાશ્યઃ સોમપીથસ્ય ધૃત્યૈ, તન્ ન સૂર્ક્ષ્યં , પ્રાશ્ય એવ , ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમહન્ , તન્ ન કિં ચનાધિનોત્ , તં પુરોડાશ એવાધિનોત્ , તસ્માત્ પુરોડાશઃ પ્રાશ્યઃ સોમપીથસ્ય ધૃત્યૈ, પઞ્ચ પ્રાતઃસવને પુરોડાશાઃ, પુરોડાશઃ પરિવાપો ધાનાઃ કરંભઃ પયસ્યા, સા પુરોડાશપઙ્ક્તિ , ર્દ્વિનારાશઁસાઃ પ્રાતઃસવને, દ્વિનારાશઁસા માધ્યંદિને સવને , એકનારાશઁસાસ્તૃતીયસવને, સા નરાશંસપઙ્ક્તિ, સ્ત્રીણિ સવનાનિ અવભૃથો, અનુબન્ધ્યા સવનાનાં પઞ્ચમી, સા સવનપઙ્ક્તિ , રેષા વૈ સા પઙ્ક્તિર્ યામાહુર્ બ્રહ્મવાદિનો ,
વેત્થ તાં પઙ્ક્તિં યયા ન સ્તુવતે ન શઁસન્તિ , અથ યજ્ઞં વહન્તિ , અથ યજ્ઞં સંસ્થાપયન્તા ઇતિ ॥
3.10.6 અનુવાકઃ

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, તેષાં વા ઇન્દ્રિયાણિ વીર્યાણ્યપાક્રામન્ , ઋક્સામે વા એભ્યસ્તદપાક્રામતામ્ , પશવો વાગ્ ઇન્દ્રિયં પ્રાણાપાનૌ, તૈર્વા ઇન્દ્રોઽકામયત, સાયુજ્યં ગછેયમિતિ ॥ હરિવં ઇન્દ્રો ધાના અત્તુ ॥ ઇતિ ઋક્સામે વા ઇન્દ્રસ્ય હરી, ઋક્સામાભ્યાં એવ સાયુજ્યમગચ્છત્ ॥ પૂષણ્વાન્ કરંભઃ ॥ ઇતિ, પશવો વૈ પૂષા, પશુભિરેવ સાયુજ્યમગચ્છત્ ॥ સરસ્વતીવાન્ ભારતીવાન્ પરિવાપઃ ॥ ઇતિ, વાગ્ વૈ સરસ્વતી, વાચૈવ સાયુજ્યમગચ્છત્ ॥ ઇન્દ્રસ્યાપૂપઃ ॥ ઇતિ ઇન્દ્રિયં વા ઇન્દ્ર , ઇન્દ્રિયેણૈવ સાયુજ્યમગચ્છત્ ॥ મિત્રાવરુણયોઃ પયસ્યા ॥ ઇતિ પ્રાણાપાનૌ વૈ મિત્રાવરુણૌ, પ્રાણાપાનાભ્યાં એવ સાયુજ્યમગચ્છત્ , તતો દેવા અભવન્ , પરાસુરા, સ્તદ્ય એવં વેદૈતૈરેવેન્દ્રિયૈર્ વીર્યૈરેતૈર્મહિમભિઃ સાયુજ્યં ગચ્છતિ, ભવત્યાત્મના, પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ, દીર્ઘજિહ્વી વૈ દેવાનાં પ્રાતઃસવનં અવાલેટ્ , તદ્વ્યમાદ્યત્ , સા પયસ્યાભવત્ , તસ્માત્ પયસ્યા વિમદિતરૂપેવ મૈત્રાવરુણી પ્રાતઃસવને સ્યાત્ , પ્રાણાપાનૌ વૈ મિત્રાવરુણૌ, પ્રાણાપાનૌ વા એતન્ મુખતો યજ્ઞસ્ય ધીયેતે, ન ગુદઃ પર્યાકર્તવૈ, યદ્ ગુદં પર્યાકુર્યાદુદાવર્તઃ પ્રજા હન્યાત્ , રક્ષસામનન્વવજયાય, યૂપઃ પુરસ્તાન્ મીયતે, યદગ્રેણ યૂપં પશું હરેયુસ્તદનુ રક્ષાંસિ યજ્ઞં અવજયેયુ , રન્તરાગ્નિં ચ યૂપં ચ હૃત્યો રક્ષસામનન્વવજયાય ॥
3.10.7 અનુવાકઃ

સમુદ્રં ગચ્છ સ્વાહેતિ , ઉપસ્થં વા એતદ્યજતિ , અન્તરિક્ષં ગચ્છ સ્વાહેતિ, રેત એવૈતદ્ દધાતિ, દેવં સવિતારં ગચ્છ સ્વાહેત્યા, હ પ્રસૂત્યા એવ, અહોરાત્રે ગચ્છ સ્વાહેતિ , અહોરાત્રે હ્યનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે, મિત્રાવરુણૌ ગચ્છ સ્વાહેતિ, પ્રાણાપાનૌ વૈ મિત્રાવરુણૌ, પ્રાણાપાના એવાસુ દધાતિ, દ્યાવાપૃથિવી ગચ્છ સ્વાહેતિ , આભ્યામેવૈનાઃ સૃષ્ટાઃ પરિગૃહ્ણાતિ, છન્દાંસિ ગચ્છ સ્વાહેતિ , વાગ્ વૈ છન્દાંસિ, વાચં એવાસુ દધાતિ, સોમં ગચ્છ સ્વાહેતિ , અન્નં વૈ સોમો, અન્નં એવાસુ દધાતિ, યજ્ઞં ગચ્છ સ્વાહેતિ, યજ્ઞિયા એવૈના અકર્ , દિવ્યં નભો ગચ્છ સ્વાહેતિ, વૃષ્ટિમેવાભ્યો નિનયન્તિ , અગ્નિં વૈશ્વાનરં ગચ્છ સ્વાહેતિ, સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ, સંવત્સર એવૈનાઃ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સંવત્સરાયુષં એનાઃ કરોતિ, મનો હાર્દિં યચ્છે, ત્યાહ પ્રાણાનાં ગોપીથાય , ઓષધીભ્યસ્ત્વેતિ , ઓષધીષ્વેવ રસં દધાતિ, યો વૈ વિદ્વાન્ વાવિદ્વાન્ વોપયજો મિથુનયોપ યજતિ પ્રાણાન્ વા એતન્ મિથુનયાકુરુતે, યદાહ, મનો હાર્દિં યચ્છેતિ, પ્રાણાન્ વા એતદ્ ઋતુશઃ કલ્પયતે, પશુર્વા આલબ્ધઃ શોચતિ, તસ્ય મધ્યં શુગભિસમેતિ, સા હૃદયેષ્વાગચ્છતિ, યત્ પુરુષમુપસ્પૃશેન્મનુષ્યાઞ્ શુગ્ ઋછેત્ , યદ્ ગાં ઉપસ્પૃશેત્ પશૂઞ્ શુગ્ ઋછેત્ , યદ્ દારૂપસ્પૃશેદ્વનસ્પતીં શુગ્ ઋછેત્ , યત્ તૃણં ઉપસ્પૃશેદોષધીઃ શુગ્ ઋછેત્ , યદુદકમુપસ્પૃશેદપઃ શુગ્ ઋછેત્ , યદાર્દ્રમનૂદકં તચ્ શાન્તમ્ , તત્રોપોપ્યમ્ , તદ્દેવતાં શુચં અવયજતિ ॥
ઇતિ તૃતીયકાણ્ડે પાત્નીવન્તા નામ દશમઃ પ્રપાઠકઃ ॥