Maitrayani Samhita · Chapter 2.4

kāmyā iṣṭayaḥ
2.4.1 anuvākaḥ

viśvarūpo vai tvāṣṭra āsīt triśīrṣāsurāṇāṃ svasrīyaḥ, sa somaṃ ekena śīrṣṇāpibat surāṃ ekena , annaṃ ekenāvayat sa indro'manyata , ayaṃ vāvedaṃ bhaviṣyatī, ti tena samalabhata, tena yugaśaraṃ apatat , sa takṣāṇaṃ tiṣṭhantamabravīt , ādhāve, mānyasya śīrṣāṇi chinddhī, ti tasya takṣopaskadya paraśunā śīrṣāṇyachinat , tasmāttakṣṇe śiro dhṛtaṃ , tasmādasyānnamannādyaṃ , tasya yat somapaṃ śirā āsītsa kapiñjalo'bhavat , yat surāpaṃ sa kalaviṅko , yenānnamāvayatsa tittiriḥ, sa vai tvaṣṭā putre hate somaṃ āharad ṛta indram , tamadhaḥ śataśale'sunot , atho āhuḥ sahasraśalā, iti tasmin vā indra upahavamaicchata, tan nopāhvayata, taṃ prāsahādāya nāḍyā nirapibat , sa somapīthena vyārdhyata, tasmāt somo nānupahūtena peyaḥ, somapīthena ha vyardhuko bhavati, yadito'mucyata tau siṃhā abhavatām , yaditastau vyāghrau, yaditastau vṛkau, yat prathamaṃ niraṣṭīvat tat kuvalaṃ abhavat , yad dvitīyaṃ tad badaraṃ , yat tṛtīyaṃ tat karkandhu , ryadadhastāt sā surā, taṃ vā etayāśvinā ayājayatāṃ sautrāmaṇyā, sa yaireva tadindriyair vīryair vyārdhyata tāni asminn āptvādhattāṃ , somenātipupuvānaṃ yājayet , indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yaṃ somo'tipavate, yāvadevendriyaṃ vīryaṃ tadasminn āptvā dadhāti, rājasūyenābhiṣiṣicānaṃ yājayet , indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yo rājasūyenābhiṣiñcate, yāvadevendriyaṃ vīryaṃ tadasminn āptvā dadhāti, bhūtikāmaṃ yājayet , indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yo'laṃ bhūtyai san na bhavati, yāvadevendriyaṃ vīryaṃ tadasminn āptvā dadhāti, jyogāmayāvinaṃ yājayet , indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yasya jyog āmayati, yāvadevendriyaṃ vīryaṃ tadasminn āptvā dadhāti, nānārtena yaṣṭavyaṃ, ityāhur , ārtayajña iva hyeṣa, tadāhu, ryaṣṭavyaṃ eva, sarvo hi puruṣā ārtaḥ, sarvo bubhūṣati, yadāśvinī , aśvinau hyabhiṣajyatām , yat sārasvatī, vāg vai sarasvatī, vācā hyabhiṣajyatām , yadaindrī, indre hi tau tānīndriyāṇi vīryāṇyāpvādhattāṃ //
2.4.2 anuvākaḥ

sīsena klībāt kāryā , anṛtaṃ vai sīsaṃ, anṛtaṃ klībo , anṛtaṃ surā , anṛtenaivānṛtādanṛtaṃ krīṇāti, tadāhuḥ, kāryā vaḍabā dakṣiṇeti, sṛtvarī vaḍabā hyeṣā, sṛtvarī vaḍabā , āśvinaṃ prathamaṃ ālabhante , atha sārasvatīm, athaindram , evaṃ eva vapābhiścarati , indra evaiṣu tadadhibhavati , aindraḥ punaḥ pracaratāṃ prathamo bhavati , indraṃ vā etat punarālabhante sendriyatvāya , aindrī vapānāṃ uttamā bhavati , aindraḥ puroḍāśānāṃ prathamo , vīryaṃ vā indro , vīrya evainaṃ abhisaṃdhattaḥ, prasavāya sāvitro , nirvaruṇatvāya vāruṇo , madhyato hyeṣa varuṇagṛhītaḥ, paścādvā eṣā sṛṣṭā pratīcīnaśīrṣṇī, yadupariṣṭāt puroḍāśo bhavati , apihityā achidratvāya, saha samavattaṃ bhavati, saheḍāmupahvayante saṃhityai , atho iḍāyā avidohāya, yadvai sautrāmaṇyāvyṛddhaṃ tadasyāḥ samṛddhaṃ , yadanyadevatyāḥ puroḍāśā bhavanti , anyadevatyāḥ paśavo tadasyā vyṛddhaṃ sat samṛddhaṃ, ardhaṃ vai prajāpaterātmano dhairyamāsīt , ardhaṃ mālvyaṃ , yaddhairyaṃ tat purastādakuruta, yanmālvyaṃ tat paścāt paryauhata, yaddhairyaṃ, somo vai sa, tato brāhmaṇamasṛjata, tasmād brāhmaṇaḥ sarva eva brahmābhi dhīro , yanmālvyaṃ, surā vai sā, tato rājanyamasṛjata, tasmāj jyāyāṃśca kanīyāṃśca snuṣā ca śvaśuraśca surāṃ pītvā vilālapata āsate, mālvyaṃ hi tat , pāpmā vai mālvyaṃ, tasmād brāhmaṇaḥ surāṃ na pibet , pāpmanātmānaṃ net saṃsṛjā iti, tadutaitad rāṣṭrīyāya brāhmaṇaṃ brūyāt , tadya evaṃ vidvānt surāṃ pibati na hainaṃ drūṇāti, eṣā vai prajāpater vīryavatī tanū , rvīryaṃ prajāpati, rvīryamasmin dadhāti //
2.4.3 anuvākaḥ

tato yaḥ somo'tyaricyata tamagnā upaprāvartayat / svāhendraśatrurvardhasva // iti , indrasyāhainaṃ śatrumacikīrṣat , indramasya śatrumakarot , tathā vāk svayameva vyait , sa yaṃ somaṃ prāvartayadyasmiṃścāgnā upaprāvartayattā agnīṣomau devate prāṇāpānā abhisamabhavatām , sa yāvad ūrdhvabāhuḥ parāvidhyattāvati vyaramata, yadi vā pravaṇaṃ tāvadāsīd, yadi vāgneradhi tāvadāsīt, sa vā iṣumātramevāhnā tiryaṅṅ vardhateṣumātramanvaṅ , atho āhu , rahorātre eveṣumātraṃ tiryaṅṅ avardhate, ṣumātramanvaṅṅ , iti atho āhur ardhamāsaṃ , atho māsaṃ, atho saṃvatsaramiti, sa vā imāḥ sarvāḥ srotyāḥ paryaśayat , tasmādvā indro'bibhet , tasmādu tvaṣṭābibhet , tasyendraḥ prattim aicchat , tamasmai prāyacchat , tasmai tvaṣṭā vajraṃ asiñcat , tapo vai sa vajra āsīt , taṃ udyamaṃ nāśaknot , atha vai tarhi viṣṇuranyā devatāsīt, so'bravīt , viṣṇā ehīdamāhariṣyāvo yenāyam idamiti, sa tredhātmānaṃ vinyadhatta , abhiparyāvartādabibhet , asyāṃ tṝtīyam, antarikṣe tṝtīyam , divi tṛtīyam , sa yadasyāṃ tṝtīyamāsīttena vajraṃ udayacchat , viṣṇvanuṣṭhitaḥ sa vajraṃ udyataṃ dṛṣṭvābibhet , so'bravīt , asti vā idaṃ tyasminnantar vīryaṃ tatte pradāsyāmi, mā mā vadhīriti, tadvā asmai prāyacchat , tat pratyagṛhṇāt //adhā mā // iti, tadviṣṇave'tiprāyacchat , tadviṣṇuḥ pratyagṛhṇāt //
asmāsvindra indriyaṃ dadhātv asmān rāyo maghavānaḥ sacantām /
asmākaṃ santv āśiṣaḥ //
iti so'vet , asti vāvāsminnantar vīryam iti, sa yadantarikṣe tṝtīyamāsīt , tena vajraṃ udayacchat , viṣṇvanuṣṭhitaḥ sa vajraṃ udyataṃ dṛṣṭvābibhet , so'bravīt , asti vā idaṃ tyasminnantar vīryam , tatte pradāsyāmi, mā mā vadhīriti, tadvā asmai prāyacchat , tat pratyagṛhṇāt // dvirmādhāḥ //
iti tadviṣṇave'tiprāyacchat , tadviṣṇuḥ pratyagṛhṇāt //
asmāsvindra indriyaṃ dadhātv asmān rāyo maghavānaḥ sacantām /
asmākaṃ sanvina āśiṣaḥ //
iti so'vet , asti vāvāsminnantar vīryam iti, sa yaddivi tṝtīyamāsīttena vajraṃ udayacchat , viṣṇvanuṣṭhitaḥ sa vajraṃ udyataṃ dṛṣṭvābibhet , so'bravīt , asti vā idaṃ tyasminnantar vīryam , tatte pradāsyāmi, mā mā vadhīḥ // saṃdhāṃ nu saṃdadhāvahai yathā tvāmeva praviśānīti, so'bravīt , yan māṃ praviśeḥ kiṃ me tataḥ syāditi, so'bravīt , tvāmevendhīya, tava bhogāya tvāṃ praviśeyamiti, tadvā asmai prāyacchat , tat pratyagṛhṇāt // trirmādhāḥ // iti tadvāva traidhātavyā, sahasraṃ vā asmai tat prāyacchad ṛcaḥ sāmāni yajūṃṣi, yadvā idaṃ kiṃ ca tat traidhātavyā, tadāpnoti paśūn eva //
2.4.4 anuvākaḥ

udaraṃ vai vṛtraḥ pāpmā kṣud bhrātṛvyaḥ puruṣasya, yattapa upaiti pāpmānaṃ vā etat , stṛṇute bhrātṛvyaṃ kṣudhameva, tasmin vā avadetām , seyamasyā adhy ūrdhvā vāgavadat //
ubhā jigyathurna parājayethe na parājigye kataraścanainoḥ /
indraśca viṣṇo yadapaspṛdhethāṃ tredhā sahasraṃ vi tadairayethāṃ //
iti satyamāhetyabravīt , dve eva tṝtīye āharturekaṃ pratigrahīturiti, tau vai tatraivātiṣṭhetām , tasmādaindrāvaiṣṇavaṃ , trirātrasya vā upepsāyai traidhātavyāhriyate, yāvadvai trirātreṇopāpnoti tāvat traidhātavyayāvarundhe , tasmādāhuḥ, sahasradakṣiṇeti , uṣṇihākakubhā anvāha, gāyatrī vā uṣṇihā , atha yāni etāni catvāryakṣarāṇy ṛcyadhi, catuṣpādo vā ete paśavo , yathā vā idaṃ puroḍāśe puroḍāśo'dhyevaṃ vā etadyad ṛcyadhyakṣarāṇi, prāṇo vai gāyatrī, prāṇena paśavo yatā , yaduṣṇihākakubhā anvāha paśūnāṃ yatyai //
agne trī te vājinā trī ṣadhasthā tisraste jihvā ṛtajāta pūrvīḥ /
tisra u te tanvo devavātāstābhir naḥ pāhi giro aprayucchan //
iti paridadhāti vīratāyā , atho rūpatāyā eva, yajjagatyā paridadhyādantaṃ gachet , atha yat triṣṭubhā paridadhāti tāntaṃ gacchati , ojo vai vīryaṃ triṣṭup , ojasyeva vīrye pratitiṣṭhati //
2.4.5 anuvākaḥ

sarvābhyo devatābhyo yajña āhṛtyā, ityāhuḥ, sarvo vā eṣa yajñaḥ, sarvābhyo hi devatābhyo yajña āhriyate, sarvāṇi chandāṃsyanvāha, sarvāṇi hi chandāṃsi yajñe prayujyante , abhicarannāharet , sarvo vā eṣa yajñaḥ, sarveṇaivainaṃ yajñenābhicarati , adakṣiṇaḥ tu syā, statsvinmenimaka , rmenir hyadakṣiṇo , atha yo yakṣya, ity uktvā na yajeta taṃ etena yājayet , sarvo vā eṣa yajñaḥ, sarveṇaivāsmai yajñena prāyaścittiṃ vindati , uttara uttaraḥ puroḍāśo jyāyān bhavati , uttara uttaro hi loko jyāyān , yathā vā iyamevamasā , atha vā antarikṣam , nāsyā rūpaṃ nāmuṣyā, stasmādyavamayo madhyato , atho evaṃ iva hyantarikṣasya rūpaṃ , dvādaśakapālo bhavati, yadvai tristristat traidhātavyāyāḥ samṛddhaṃ , sarveṣāmatighātaṃ avadyati , acchambaṭkārāya, yāvatā hi na prāpnuyāttāvatā chambaṭkuryāt , etadvai tadyadāhu, śchambaṇṇāsā iti, vāsa iva vai yajña ūyate, yattārpyāṇi viṣīvyanti yajuṣāṃ tad rūpaṃ , yad dhenavo dīyanta ukthāmadānāṃ tat , yaddhiraṇyaṃ dīyate candraṃ gīyatā, iti vai sāmāhuḥ sāmnāṃ tad rūpaṃ, etena vai sṛñjayā ayajanta, te śriyo'ntamagacchan , tasmān nātibahu yaṣṭavyaṃ, īśvaro hi parāṅ atipatto , ryo vā etena yajate vi sa chinatti, putro yājayitavyo , anusaṃtatyai //
2.4.6 anuvākaḥ

āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapedaindramekādaśakapālaṃ bārhaspatyaṃ carum bhūtikāmaṃ yājayet , indro vai śithira ivāmanyata, so'gniṃ ca bṛhaspatiṃ cābravīt , yājayataṃ meti, taṃ vā etayāgniśca bṛhaspatiścāyājayatām , tasmiṃstejo'gniradadhāt , indriyamindro , brahma bṛhaspati, statā indro'bhavat , yo bhūtikāmaḥ syāt taṃ etayā yājayet , teja evāsminnagnirdadhāti , indriyamindro , brahma bṛhaspati , rbhavatyeva, yadasmiṃstrīṇi vīryāṇyadhattāṃ tasmāt tridhātu , raindra itarā, abhisaṃśleṣayanti sendriyatvāya //
2.4.7 anuvākaḥ

purovāta jinva rāvaṭ svāhā, vātavān varṣan bhīma rāvaṭ svāhā, stanayanvarṣann ugra rāvaṭ svāhā , atirātraṃ vavarvā in pūrta rāvaṭ svāhā, bahu ha vā ayamavarṣīditi, śruta rāvaṭ svāhā, tapati varṣan virāḍ rāvaṭ svāhā,'vasphūrjan vidyudvarṣaṃstveṣa rāvaṭ svāhā, naśani avasphūrjanvarṣan bhūta rāvaṭ svāhā //
māndā vaśā jyotiṣmatīramasvarīḥ śundho ajrā undatīḥ suphenāḥ /
mitrabhṛtaḥ kṣatrabhṛtaḥ surāṣṭrā iha no'vata //
vṛṣṇo aśvasya saṃdānaṃ asi, vṛṣṭyai tvopanahyāmi //
devā vasavyā agne soma sūryāpo dattodadhiṃ bhinta /
divaḥ parjanyādantarikṣāt pṛthivyāstato no vṛṣṭyāvata //
devāḥ śarmaṇyā mitravaruṇāryamannapo dattodadhiṃ bhinta /
divaḥ parjanyādantarikṣāt pṛthivyāstato no vṛṣṭyāvata //
devāḥ sapītayo'pāṃ napān narāśam̐sāpo dattodadhiṃ bhinta /
divaḥ parjanyādantarikṣāt pṛthivyāstato no vṛṣṭyāvata //
divā cittamaḥ kṛṇvanti parjanyenodavāhena /
yatpṛthivīṃ vyundanti //
ā yan naraḥ sudānavo dadāśuṣe divaḥ kośamacucyavuḥ /
pra parjanyaḥ sṛjatāṃ rodasī anu dhanvanā yantu vṛṣṭayaḥ //
udīrayatā marutaḥ samudrato divo vṛṣṭiṃ varṣayatā purīṣiṇaḥ /
na vo dasrā upadasyanti dhenavaḥ śubhe kamanu rathā avṛtsata //
sṛjā vṛṣṭiṃ divo , ādbhiḥ samudraṃ pṛṇa, ye devā divibhāgāḥ stha ye antarikṣabhāgā ye pṛthivībhāgāsta idaṃ kṣetraṃ āviśata, ta idaṃ kṣetramanuviviśata //
2.4.8 anuvākaḥ

vṛṣṭirvai devebhyo'nnādyamapākrāmat , tata idaṃ sarvamaśuṣyat , te devāḥ prajāpatimevopādhāvan , tān vā etayā prajāpatirayājayat kārīryā, tebhyo vṛṣṭimannādyamavārunddha , yatra parjanyo na varṣettadetayā jyeṣṭhaṃ vā purohitaṃ vā yājayet , vṛṣṭirvā etebhyo'nnādyamapakrāmati yatra parjanyo na varṣati, yat kārīryā yājayanti vṛṣṭyā annādyasyāvarudyain , aṣṭau vātahomā aṣṭau diśā, iti digbhya evaitair vṛṣṭimāvartayanti, māndā vaśā jyotiṣmatīramasvarī, riti etāni vā apāṃ nāmadheyāni, yathā vā idaṃ nāmagrāha, masā asā iti hvayatye, vaṃ vā etadapo nāmadheyaiścyāvayati, vṛṣṇo aśvasya saṃdānaṃ asīti, vṛṣā hyaśvo , vṛṣā parjanyaḥ, samṛddhyair vṛṣṭyai tvopanahyāmīti, vṛṣṭyai hyupanahyati, devā vasavyā agne soma sūrye, ti devatābhirevānvahaṃ vṛṣṭimacchaiti, yadi na varṣettatraiva vaseyu, rahorātrābhyāṃ eva vṛṣṭiṃ cyāvayanti, karīrāṇi bhavanti vṛṣṭyā annādyasyāvarudyai, , madhūdyutāni bhavanti , apāṃ vā eṣa oṣadhīnāṃ raso , apāmevainā oṣadhīnāṃ rasenācchaiti, rasenaināścyāvayati , agnaye dhāmachade'ṣṭākapālaṃ nirvapenmārutaṃ saptakapālaṃ sauryamekakapālaṃ , vṛṣṭikāmaṃ yājayet , agnirvā ito vṛṣṭim īṭṭe, maruto'mutaścyāvayanti, tāṃ sūryo raśmibhirvarṣati , ete vai vṛṣṭyāḥ pradātāra, stān eva bhāgadheyenopāsarat , te'smai vṛṣṭiṃ prayacchanti, sṛjā vṛṣṭiṃ diva ādbhiḥ samudraṃ pṛṇe, ti imāścaivāmūśca samasrā, ḍābhiramūracchaiti, ye devā divibhāgāḥ stha ye antarikṣabhāgā ye pṛthivībhāgāsta idaṃ kṣetraṃ āviśata ta idaṃ kṣetraṃ anuviviśateti , imān eva lokān vṛṣṭyai saṃmṛśati //
iti madhyamakāṇḍe caturthaḥ prapāṭhakaḥ//