Maitrayani Samhita · Chapter 1.9

caturhotāraḥ
1.9.1 anuvākaḥ

cittiḥ sruk , cittamājyaṃ , vāg vedirā, dhītaṃ barhiḥ, keto agni,rvijñātamagnīt , vācaspatir hotā , mana upavaktā , prāṇo haviḥ , sāmādhvaryuri , ndraṃ gaccha svāhā, pṛthivī hotā , dyauradhvaryustva,ṣṭāgnīt , mitra upavaktā , vācaspate vāco vīryeṇa saṃbhṛtatamenāyakṣase, yajñapataye vāryamā svaska,rvācaspatiḥ somamapāt , jajanadindramindriyāya , somaḥ somasya pibatu , śukraḥ śukrasya pibatu , śrātāsta indra somā vātāpayo havanaśruto , agnir hotā , aśvinādhvaryū , rudro agnīt , bṛhaspatirupavaktā , vācaspate hinvidhe nāman vidhema te nāma, vidhestvamasmākaṃ nāma, vācaspatiḥ somamapāt , āsmāsu nṛmṇaṃ dhāt , somaḥ somasya pibatu , śukraḥ śukrasya pibatu , śrātāsta indra somā vātāpayo havanaśruto , mahāhavir hotā , satyahaviradhvaryura, cittapājā agnīt , acittamanā upavaktā , anādhṛṣyaścāpratidhṛṣyaścābhigarau , ayāsya udgātā , vidhe nāman vidhema te nāma , vidhestvamasmākaṃ nāma , mā devānāṃ tantuśchedi mā manuṣyāṇāṃ , namo mātre pṛthivyai //
1.9.2 anuvākaḥ

agniryajurbhiḥ , savitā stomai , rindra ukthāmadai , rbṛhaspatiśchandobhira , ditirapaśca barhiśca , ādityā ājyai , rmarutaḥ sadohavirdhānai , rviṣṇur dīkṣātapobhyāṃ , mitrāvaruṇau dhiṣṇyaira , śvinā āśirā, tvaṣṭā samidhā , pūṣā svāhākārai , rvāg vāyoḥ patnī , pathyā pūṣṇaḥ, pṛthivyagneḥ , senendrasya , dhenā bṛhaspate , rgāyatrī vasūnāṃ , triṣṭub rudrāṇāṃ , jagatyādityānā, manuṣṭub mitrasya, virāḍ varuṇasya, paṅktir viṣṇo , rdīkṣā somasya //
1.9.3 anuvākaḥ

prajāpatirvā eka āsīt , so'kāmayata, yajño bhūtvā prajāḥ sṛjeyeti , sa daśahotāraṃ yajñamātmānaṃ vyadhatta , sa cittiṃ srucaṃ akuruta, cittamājyaṃ , vācaṃ vedimā,'dhītaṃ barhiḥ , sa daśadhātmānaṃ vidhāya mithunaṃ kṛtvāyatanamaicchat, sa vai trivṛta eva prāṇānāyatanaṃ acāyat , taiḥ prajā asṛjata , ūrdhva udatṛṇat pūrvapakṣaḥ pañcadaśa, stena devānasṛjata, te devā ūrdhvā āpyāyanta , ūrdhva āpyāyate ya evaṃ veda , avāṅ avātṛṇadaparapakṣaḥ pañcadaśa, stenāsurānasṛjata , te'surā avāñcaḥ prādhvaṃsanta , prāsya bhrātṛvyo dhvaṃsate ya evaṃ veda, divā devānasṛjata naktamasurān , te devāḥ śuklā abhavan kṛṣṇā asurāḥ, satyena devānasṛjatānṛtenāsurān , te devāḥ satyamabhavan , anṛtamasurāḥ , dakṣiṇena hastena devānasṛjata savyenāsurān , te devā vīryavanto'bhavan mṛddhā asurā,stato devā abhavan parāsurā,stadya evaṃ veda bhavatyātmanā, parāsya bhrātṛvyo bhavati , so'manyata , kva hoṣyāmīti, sa tadeva nāvindat prajāpatir yatrāhoṣyan , no asyānyaddhotvamāsīt prāṇāt , sa vā indramevāntarātmanāyatanaṃ acāyat , sa indraṃ gaccha svāhetyapānat vīryaṃ vai prāṇo vīryamindro , vīrya eva vīryamajuhot //
1.9.4 anuvākaḥ

te vai caturhotāro nyasīdan tsomagṛhapatayā, indraṃ janayiṣyāmā iti pṛthivī hotāsīd , dyauradhvaryustvaṣṭāgnī,nmitra upavaktā te vā etau grahā agṛhṇata, vācaspate vāco vīryeṇa saṃbhṛtatamenāyakṣase , yajñapataye vāryamā svaskariti , ta ekaviṃśamāyatanamacāyan , tenendramajanayan , ta indraṃ janayitvābruvan , svarayāmeti, te vai pañcahotāro nyasīdan varuṇagṛhapatayo , agnir hotāsīt , aśvinādhvaryū , rudro agnīd , bṛhaspatirupavaktā , yadaśvineti , tena pañcahotā , te vā etau grahā agṛhṇata , vācaspate hinvidhe nāman vidhema te nāma , vidhestvamasmākaṃ nāmeti , te triṇavamāyatanaṃ acāyan , taṃ setuṃ kṛtvā svarāyan , tena paśūnasṛjanta , tān devatābhyo'nayan yamāyāśvamanayan , tasyārdhamindriyasyāpākrāmat , sa etaṃ pratigrahamapaśyat // devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pratigṛhṇāmi , yamāya tvā mahyaṃ varuṇo dadāti , so'mṛtatvamaśīya , mayo dātre bhūyāt , mayo mahyaṃ pratigrahītre // iti so'rdhamindriyasyopādhatta , ardhamindriyasyopadhatte ya evaṃ vidvānaśvaṃ pratigṛhṇāti , atha yo'vidvān pratigṛhṇātyardhamasyendriyasyāpakrāmati , rudrāya gāmanayan , tasya tṝtīyamindriyasyāpākrāmat , sa etaṃ pratigrahamapaśyat // rudrāya tvā mahyaṃ varuṇo dadāti , so'mṛtatvamaśīya , mayo dātre bhūyān , mayo mahyaṃ pratigrahītre // iti sa tṝtīyamindriyasyopādhatta , tṝtīyamindriyasyopadhatte ya evaṃ vidvān gāṃ pratigṛhṇāti , atha yo'vidvān pratigṛhṇāti tṝtīyamasyendriyasyāpakrāmati , agnaye hiraṇyamanayan , tasya caturthamindriyasyāpākrāmat , sa etaṃ pratigrahamapaśyat // agnaye tvā mahyaṃ varuṇo dadāti , so'mṛtatvamaśīya , mayo dātre bhūyānmayo mahyaṃ pratigrahītre // iti sa caturthamindriyasyopādhatta , caturthamindriyasyopadhatte ya evaṃ vidvān hiraṇyaṃ pratigṛhṇāti , atha yo'vidvān pratigṛhṇāti caturthamasyendriyasyāpakrāmati , bṛhaspataye vāso'nayan , tasya pañcamaṃ indriyasyāpākrāmat , sa etaṃ pratigrahamapaśyat // gnāstvākṛntannapaso'tanvata , dhiyo'vayan , bṛhaspataye tvā mahyaṃ varuṇo dadāti , so'mṛtatvamaśīya , mayo dātre bhūyān , mayo mahyaṃ pratigrahītre // iti sa pañcamaṃ indriyasyopādhatta , pañcamaṃ indriyasyopadhatte ya evaṃ vidvān vāsaḥ pratigṛhṇāti , atha yo'vidvān pratigṛhṇāti pañcamaṃ asyendriyasyāpakrāmati , uttānāyāṅgirasāyāprāṇadanayaṃ, stasya ṣaṣṭhamindriyasyāpākrāmat , sa etaṃ pratigrahamapaśyat // uttānāya tvāṅgirasāya mahyaṃ varuṇo dadāti , so'mṛtatvamaśīya , mayo dātre bhūyān , mayo mahyaṃ pratigrahītre // iti sa ṣaṣṭhamindriyasyopādhatta , ṣaṣṭhamindriyasyopadhatte ya evaṃ vidvānaprāṇat pratigṛhṇāti , atha yo'vidvān pratigṛhṇāti ṣaṣṭhamasyendriyasyāpakrāmati // ka idaṃ kasmā adāt , kāmaḥ kāmāyādāt , kāmo dātā , kāmaḥ pratigrahītā , kāmāya tvā pratigṛhṇāmi , kāmaitatte //
iti samudro vai kāmo , dakṣiṇā kāmo , dakṣiṇayaiva dakṣiṇāṃ pratigṛhṇāti , yo vai tāṃ devatāṃ veda yāgre dakṣiṇāmanayad dakṣiṇīyo ha bhavati , nayati dakṣiṇāṃ //
1.9.5 anuvākaḥ

te vai svaryanto'bruvan , ato no yūyaṃ prayacchata , kenāyatanenātraiva vetsyathetyabruvan , te vai saptahotāro nyasīdannaryamagṛhapatayo , mahāhavir hotāsīt , satyahaviradhvaryura , cittapājā agnīt , acittamanā upavaktā , anādhṛṣyaścāpratidhṛṣyaścābhigarā , ayāsya udgātā , te vā etaṃ grahamagṛhṇata , vidhe nāmanvidhema te nāma , vidhestvamasmākaṃ nāmeti , te trayastriṃśamāyatanaṃ acāyan , tenedaṃ samatanvan ,
saptahotrā ca vā idaṃ saṃtataṃ trayastriṃśena ca , yadidaṃ devamanuṣyā anyo'nyasmai saṃprayacchaṃte , prāṇo vai daśahotā , cakṣuścaturhotā , śrotraṃ pañcahotā , vāk cātmā ca saptahotā , agnihotraṃ vai daśahotā , darśapūrṇamāsau caturhotā , cāturmāsyāni pañcahotā , saumyo'dhvaraḥ saptahotā , āyuṣe kamagnihotraṃ hūyate , sarvamāyureti ya evaṃ veda , cakṣuṣe kaṃ darśapūrṇamāsā ijyete , na cakṣuṣo gṛhe ya evaṃ veda , śrotrāya kaṃ cāturmāsyānījyante , na śrotrasya gṛhe ya evaṃ veda , vāce cātmane ca kaṃ saumyo'dhvara ijyate , na vāco nātmano gṛhe ya evaṃ veda , prajāpatirvai daśahotā , ekaḥ san bhūyiṣṭhabhāg vyāhṛtīnāṃ , ekaḥ san bhūyiṣṭho bhavati ya evaṃ veda , tejase kaṃ pūrṇamā ijyate , saumyo vai brāhmaṇo devatayā gāyatrachandā , gāyatro'gniḥ , sve vāvāsmā etaddevate saprasthe aka, rnāsyānyo yogakṣemasyeśe , āyuṣe kamamāvāsyejyate , samīva vā eṣa ābhriyate , sarvamāyureti ya evaṃ veda , svargāya lokāya kaṃ saumyo'dhvara ijyate , eti svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda , daśahotrāgnihotramunnītamabhimṛśet , daśahotrā vai devā agnihotramasṛjanta , prajātamenat sṛṣṭamālabdha , caturhotrā darśapūrṇamāsā abhimṛśet , caturhotrā vai devā darśapūrṇamāsā asṛjanta , prajātā enau sṛṣṭā ālabdha , pañcahotrā cāturmāsyāni abhimṛśet , pañcahotrā vai devāścāturmāsyāni asṛjanta , prajātāni enāni sṛṣṭānyālabdha , saptahotrā saumyamadhvaram abhimṛśet , saptahotrā vai devāḥ saumyamadhvaram asṛjanta , prajātaṃ enaṃ sṛṣṭamālabdha , daśahotāraṃ vadet purastāt sāmidhenīnāṃ , prajāpatirvai daśahotā , yajñamukhaṃ sāmidhenyo , mithunaṃ vāvāsyaitadyajñamukhe dadhāti , caturhotāraṃ vadet purastāt prayājānāṃ , caturhotrā vai devā indramajanayan , indraṃ vāvāsyaitadyajñe'jījanat , sendreṇa yajñena yajate , pañcahotāraṃ vadet purastāddhaviṣāṃ, pañcahotrā vai devāḥ paśūnasṛjanta , parāsurānabhāvayan , paśūn eva sṛjate, parā bhrātṛvyaṃ bhāvayati , saptahotāraṃ vadet purastādanuyājānāṃ, saptahotrā vai devāḥ svarāyan , svarevaiti , daśahotāraṃ vadet purastād bahiṣpavamānasya , prajāpatirvai daśahotā , yajñamukhaṃ bahiṣpavamānaṃ , mithunaṃ vāvāsyaitadyajñamukhe dadhāti , caturhotāraṃ vadet purastādājyānāṃ , pañcahotāraṃ vadet purastānmādhyaṃdinasya pavamānasya, saptahotāraṃ vadet purastādārbhavasya pavamānasya , saptahotrā vai devāḥ svarāyan , svarevaiti, yo vai caturhotṝnanusavanaṃ tarpayitavyān veda tṝpyati prajayā ca paśubhiśca , ete vai caturhotāro'nusavanaṃ tarpayitavyā, yad brāhmaṇā bahuvidastān eva tarpayati, ta enaṃ tṛptāḥ prajayā ca paśubhiśca tarpayanti //
1.9.6 anuvākaḥ

yaḥ prajayā paśubhirna prajāyeta sa dvādaśāhāni barāsīṃ paridhāya taptaṃ pibannadhaḥ śayīta , tapo vai taptvā prajāpatir vidhāyātmānaṃ mithunaṃ kṛtvā prajayā ca paśubhiśca prājāyata , avihito hi vā eṣo'mithuno , athaiṣa na prajāyate , tattapa eva taptvā vidhāyātmānaṃ mithunaṃ kṛtvā prajayā ca paśubhiśca prajāyate , prajāpatirvai daśahotā , jyāyānvai prajāpatir homāt , tasmāttan na juhvati , prāṇyāpānet , apānaṃ eva prāṇaṃ juhoti , saṃgrāmiṇaṃ caturhotrā yājayet , caturgṛhītamājyaṃ kṛtvā caturhotāraṃ vyācakṣīta , pūrveṇa graheṇārdhaṃ juhuyāduttareṇārdham , caturhotrā vai devā indramajanayan , yatarasmin khalu vai saṃgrāma indro bhavati sa jayati , indraṃ vāvāsyaitat saṃgrāme'jījanat , jayati saṃgrāmaṃ , prajākāmaṃ caturhotrā yājayet , caturgṛhītamājyaṃ kṛtvā caturhotāraṃ vyācakṣīta , pūrveṇa graheṇārdhaṃ juhuyāduttareṇārdham , caturhotrā vai devā indramajanayan , prajāmasmai janayati , neva tvaparo'nujāyate , tejasvīva tu bhavati , sarveṇa hyenamindriyeṇa janayati , paśukāmaṃ pañcahotrā yājayet , caturgṛhītamājyaṃ kṛtvā pañcahotāraṃ vyācakṣīta , pūrveṇa graheṇārdhaṃ juhuyāduttareṇārdham , pañcahotrā vai devāḥ paśūnasṛjanta , paśūn eva sṛjate , bhrātṛvyavantaṃ pañcahotrā yājayet , caturgṛhītamājyaṃ kṛtvā pañcahotāraṃ vyācakṣīta , pūrveṇa graheṇārdhaṃ juhuyāduttareṇārdham , pañcahotrā vai devāḥ asurān parābhāvayan , parā pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ bhāvayati , svargakāmaṃ pañcahotrā yājayet , caturgṛhītamājyaṃ kṛtvā pañcahotāraṃ vyācakṣīta , pūrveṇa graheṇārdhaṃ juhuyāduttareṇārdham , pañcahotrā vai devāḥ svarāyan , svarevaiti , yo yajñasya saṃsthāmanu pāpīyānmanyeta taṃ saptahotrā yājayet , saptahotrā vai devā idaṃ samatanvan , samatata tājak , tādṛṅ punarbhavati yādṛk san yajate //
1.9.7 anuvākaḥ

brahmavādino vadanti , yadeko yajñaścaturhotātha kasmātsarve caturhotāra ucyantā iti , catvāro vā ete yajñā, steṣāṃ catvāro hotārasta,ccaturhotṛṇāṃ caturhotṛtvaṃ , caturṇāmekaḥ saṃvatsaraṃ nāśnīyāt , tad vrataṃ , annaṃ vai caturhotāro , annavān bhavati ya evaṃ veda , atha yamanūcānaṃ santaṃ nopanamet so'raṇyaṃ paretya brāhmaṇaṃ upadraṣṭāraṃ kṛtvā caturhotṝn vyācakṣīta , brahmaṇo vā etadudaraṇaṃ yaccaturhotrāro , brāhmaṇa upadraṣṭā , upadraṣṭurevānte brahmāvirakar , tadenaṃ āvirbhūtamāvidaṃ gamayati , atha yau viśapeyātāma, haṃ bhūyo vedāhaṃ bhūyo vedeti , eṣa vāva bhūyo veda yaścaturhotṝn veda , caturhotāro vai yajñasya yoniḥ , caturhotṛbhyo'dhi yajño nirmito , nainaṃ viśaptaṃ hinasti , caturhotāraṃ vaded daśame'hannannakāmo , annaṃ vai caturhotāro , anto daśamaṃ ahar , antameva gatvānnādyamavarundhen , etadvā asyaitarytaprayuktaṃ , etadanavaruddhaṃ , tadeva prayuṅkte , tadavarundhe ā , iyaṃ vai sarparājñī , tasyā vā etadukthaṃ yaccaturhotāro , hotā vadati , stutaṃ vā etadanuśam̐sati , na hi stutamananuśastamasti //
1.9.8 anuvākaḥ

devāśca vā asurāścāspardhanta , te vai samāvadeva yajñe kurvāṇā āyan , yadeva devā akurvata tadasurā akurvata , tena vyāvṛtamagacchan , te devā abruvan , etemaṃ yajñaṃ tira uparyasurebhyo taṃsyāmahā iti , taṃ etāvañśa ādāyodakrāman , agniryajurbhiḥ , savitā stomaiḥ , indra ukthāmadai , rbṛhaspatiśchandobhiriti , taṃ tira uparyasurebhyo'tanvata , taṃ eṣāṃ yajñamasurā nānvavāyan , tena vā enānapānudanta , tato devā abhavan , parāsurā, stadya evaṃ veda tira upari bhrātṛvyādyajñaṃ tanute, bhavatyātmanā , parāsya bhrātṛvyo bhavati , etaireva juhuyāt samṛtayajñe , caturbhiścaturbhiranvākśāyaṃ purastāt prātaranuvākasya , etāvān vai yajño , yāvān eva yajñastaṃ vṛṅkte , sayajño bhavatyayajñā itara , etaireva juhuyāt purastād dīkṣāyā , eṣā vai pratyakṣaṃ dīkṣā , tāmevālabdha , etaireva juhuyāt purastād dvādaśāhasya , eṣa vai pratyakṣaṃ dvādaśāha, staṃ evālabdha , etairevātithyamabhimṛśet , yajñenaiva yajñaṃ ālabdha , dakṣiṇato vai devānasurā yajñamajayan , ta udañcaḥ patnībhiḥ sahāgnīdhraṃ prāviśan , tān patnībhiḥ saha prakśāya jihriyato'surā apāvartanta , tāṃstata evānutthāyājayan , tato devā abhavan parāsurā, stadya evaṃ veda bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati , nāsya bhrātṛvyo gṛhān na paśūnabhyārohati , abhi bhrātṛvyasya gṛhānabhi paśūnārohati ya evaṃ veda , etāni evāgnīdhe'nubrūyāt , agnīdvai pātnīvatasya yajati , tṛptā patnī reto dhatte, pra prajayā ca paśubhiśca prajāyate , etaireva juhuyādantarā tvaṣṭāraṃ ca patnīśca saṃvatsaraṃ prajākāmo , mithunaṃ vai tvaṣṭā ca patnīśca , tvaṣṭāraṃ vā etan mithune'pyasrāṭ prajananāya , tan mithunaṃ , tasmādeva mithunādyajamānaḥ prajayā ca paśubhiśca prajāyate , vindate prajāṃ , āsya vīro jāyate , yadi saṃvatsaraṃ juhvan na vindennādṛtyaṃ //
iti prathamakāṇḍe cāturhotṛko nāma navamaḥ prapāṭhakaḥ//