Maitrayani Samhita · Chapter 1.8

agnihotra-brāhmaṇam
1.8.1 anuvākaḥ

prajāpatiḥ prajā asṛjata , sa vā agnim evāgre mūrdhato'sṛjata , sa yato'gnimasṛjata tat paryamārṭ , tato lohitamavāharat , tan nyamārṭ , tata udumbaraḥ samabhavat , tasmādudumbaraḥ prājāpatya,stasmāllohitaṃ phalaṃ pacyate , so'smāt sṛṣṭaḥ parāṅaid bhāgadheyamicchamānaḥ , sa tadeva nāvindat prajāpatir yadahoṣyat , sa svaṃ cakṣurādāyājuhot // agnir jyotir jyotiragniḥ svāhā // iti tadvā adaścakṣurmanyante yadasā ādityo , amuṃ vā etadasmin juhvato manyante , satyaṃ vai cakṣuḥ , satyenāgnihotraṃ juhoti ya evaṃ vidvān juhoti , bhaviṣṇuḥ satyaṃ bhavati ya evaṃ veda , kasmai kamagnihotraṃ hūyatā iti brahmavādino vadanti , agnaye vā etad dhṛtyai guptyai hūyate , yat sāyaṃ juhoti rātryai tena dādhāra , yat prātar ahne tenā,gnau sarvān yajñāntsaṃsthāpayanti , atha kasmādetadevāgnihotramucyatā, iti brahmavādino vadanti , hotrā vai devebhyo'pākrāmannagnihotre bhāgadheyamicchamānā , yat // agnihotram // ityāha tena hotrā ābhajati , tenainā bhāginīḥ karoti , eṣā vā agre'gnā āhutirahūyata, tadagnihotrasyāgnihotratvaṃ , so'smāt sṛṣṭaḥ parāṅaid bhāgadheyamicchamānaḥ, sa tadeva nāvindat prajāpatir yadahoṣyat , taṃ svā vāgabhyavadat , juhudhīti, sa ita evonmṛjyājuhot // svāhā // iti svā hyenaṃ vāgabhyavadat , tat svāhākārasya janma , tasmādagnihotre svāhākāra,stasmāl lalāṭe ca pāṇau ca loma nāsti , ato hi sa tadādāyājuhot , tasmādyasya dakṣiṇataḥ keśā unmṛṣṭāstamāhu , rjyeṣṭhalakmī'tati , prajāpatir hyetadagre jyeṣṭha udamṛṣṭa , anena saṃmitā sruk kāryā , anena vā agre'gnā āhutirahūyata , tasyā āhutyāḥ puruṣo'sṛjyata , dvitīyāmajuhot , tato'śvo'sṛjyata , tasmādaśva ubhayādan , anantarhito hi puruṣādasṛjyata, tasmādenaṃ pratyañcaṃ tiṣṭhantaṃ manyante , aśvo nū puruṣā iti tṛtīyāmajuhot , tato gaurasṛjyata , caturthīmajuhot , tato'virasṛjyata , pañcamīmajuhot , tato'jāsṛjyata , ṣaṣṭhīmajuhot , tato yavo'sṛjyata , saptamīmajuhot , tato vrīhirasṛjyata , ete sapta grāmyāḥ paśavo'sṛjyanta, tān evāvarundheho ya evaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti //
1.8.2 anuvākaḥ

aṣṭamīmajuhot , tato vasanto'sṛjyata , navamīmajuhot , tato grīṣmo'sṛjyata , daśamīmajuhot , tato varṣā asṛjyanta , ekādaśīmajuhot , tataḥ śaradasṛjyata , dvādaśīmajuhot , tato hemanto'sṛjyata , udyatā trayodaśyāhutir āsīt , atha śiśiraṃ asṛjyata , tasmādetad ṛtūnāmaśāntaṃ krūram , ahutāddhi samabhavadahutādasṛjyata , tadāhur brahmavādinaḥ , ṛtavaḥ pūrve'sṛjyantā३ paśavā३ iti , uta ṛtava uta paśavā, iti brūyāt , ubhaye hyete sahāsṛjyanta, sa vā enamita eva punaḥ prāviśat , etadvā agnidhānaṃ hastasya yatpāṇiḥ, tasmādeto hastasyāgnirnatamāṃ vidahati, yaddhanyamāno hastau pratiprasārayati , agnau vā etan nyañcanamicchate , agniṃ vai paśavaḥ praviśantyagniḥ paśūn , pra ha vā enaṃ paśavo viśanti pra sa paśūn ya evaṃ veda , etaddha sma vā āha nārado , yatra gāṃ śayānāṃ nirjānāti mṛtām enāmavidvānmanyate 'ti agniṃ hyevaite praviśantyagniretān , tasmātsarvān ṛtūn paśavo'gnimabhisarpanti, na hyeta ṛte'gne , ryajjātaḥ paśūnavindata tajjātavedaso jātavedastvaṃ , tāmapsu prāsiñcat , sāpo'nvadahat , tā agnaye vajro'bhavan , tasmāddhavīṃṣi prokṣatāgnirabhi na prokṣyo , yadabhiprokṣeddhatena yajñena yajeta , tāṃ vai prajāpatir anvaicchat , tāmapsv anvavindat , tām oṣadhīṣu nyamārṭ , tasmādoṣadhayo'nabhyaktā rebhante , oṣadhībhyaḥ paśavaḥ , paśubhyo manuṣyā , anabhyakto ha rebhate ya evaṃ veda , tad yo vasantāśiśire kakṣaḥ sa upādheya , etadvai tadagneḥ priyaṃ dhāma , eṣā vāva sāhutiḥ śrāyati , agnerevaitayā priyaṃ dhāmopaiti , atho paśumān bhavati , atho ātmānaṃ evaitayā yajamānaḥ punīte , saha vā etā āstāmagniśca sūryaśca samāne yonā ayasi lohite , sa āditya ūrdhva udadravat , tasya retaḥ parāpatat , tadagnir yoninopāgṛhṇāt , tadenaṃ vyadahat , tasmādayo'trapu pratidhuk kṣīraṃ vidahati , tasmādetajjuhvati , paśūnāṃ vā etat payo yad vrīhiyavau , tasmādetajjuhvati , nātiśṛtaṃ kāryam , retaḥ śoṣayet , yadviṣyandetonmāduko'sya prajāyāmājāyetā , amuṣya vā etadādityasya reto hūyate'medhyamaśṛtaṃ , samudantaṃ hotavyaṃ , taddhi śṛtaṃ medhyaṃ mithunaṃ prajaniṣṇuḥ //
1.8.3 anuvākaḥ

sthālyā duhati , anayā vā etadupasīdanti , nahīmāṃ ito netaḥ skandati , askannatvāya , āryakṛtī bhavaty ūrdhvakapālā sadevatvāya , sā hi sadevā , asuryaṃ vā etatpātraṃ yat kulālakṛtaṃ cakravṛttaṃ , yatra skandettadapo ninayet , āpo vai śāntiḥ , āpo niṣkṛtiḥ , āpo bheṣajāḥ , yatra vā etā asyā upayanti tat praśastatarā oṣadhayo jāyante baṃhīyasīḥ , yadi duhyamānāvabhindyādanyayā sthālyā nirṇijya dohyā , yajño hi yajñasya prāyaścittiḥ , yadyadhiśritaṃ skandedyadyudvāsyamānaṃ yadyudvāsitaṃ yadyunnīyamānaṃ yadyunnītaṃ yadi puraḥ parāhṛtaṃ homāya punaravanīyānyābhiduhyā , yajño hi yajñasya prāyaścittiḥ , vāruṇīṃ ṛcamanūcya vāruṇyā hotavyaṃ , varuṇo vā etadyajñasya gṛhṇāti yadārchanti, niṣkṛtirevaiṣā prāyaścittiḥ , apratiṣekyaṃ syāttejaskāmasya brahmavarcasakāmasya , atho tustūrṣamāṇasya , atho yaḥ kāmayeta, vīro mā ājāyeteti , apratiṣikto vai gharmastejo brahmavarcasaṃ , tejasvī brahmavarcasī bhavati , stṛṇute yaṃ tustūrṣate , ā hāsya vīro jāyate , ājyena hotavyaṃ yasyāpratiṣekyaṃ syāt , etadvā apratiṣiktaṃ , na tu skannasya prāyaścittirasti , atho na paśumān iva bhavati , paśūnāṃ vā etat payaḥ pravṛjyate , śucaṃ paśuṣu dadhāti , tejo'śāntaṃ paśūn nirdahati , tasmāt pratiṣekyameva syāt , yadadbhiḥ pratiṣiñceddharo vinayet , gāṃdohasaṃnejanena pratiṣicyaṃ , taddhi nāpo na paya,stadāhuḥ , skandati vā etat , yarhi vā etad dohanāt paryākriyate tarhi skannaṃ, antarhitā hyasyā vanaspatayā , iti tadadbhireva pratiṣicyaṃ , stokenaikena na haro vinayati , śucaṃ paśūnāṃ śamayati , paśavo vai tejo brahmavarcasaṃ , mithunaṃ vā āpaśca payaśca, mithunāt khalu vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante , tan mithunaṃ , tasmādeva mithunādyajamānaḥ prajayā ca paśubhiśca prajāyate , odanena hotavyaṃ yasya pratiṣekyaṃ syāt , eṣa hi pratiṣiktaḥ śānto medhyo mithunaḥ prajaniṣṇuḥ //
1.8.4 anuvākaḥ

prajāpatiḥ prajā asṛjata , tā vai tapasaivāsṛjata, sa vai sa vācaṃ evāyacchat , tapo vā eṣa upaiti yo vācaṃ yacchati , sṛṣṭiḥ prajānāmagnihotram , ubhayata eva prajāḥ asṛjata itaścāmutaśca , nimrukte sūrye vāgyantavyātho duhyamānāyāmatho adhiśrita , unnīyamāna eva yantavyā,stadavaklṛptatamaṃ // udbhavaḥ stha // ityavekṣeta // udahaṃ prajayā paśubhirbhūyāsaṃ // iti prajāyāḥ paśūnāṃ sṛṣṭyai , atho abhyevainad ghārayati medhyatvāya , agnihotre vai daṃpatī vyabhicarete , pūrvo yajamānasya loko'paraḥ patnyāḥ , yat prācīnaṃ udvāsayedyajamānaḥ pramīyeta , yat pratīcīnaṃ patnī , kaṃ gharmamabhyudavīvasā , iti brahmavādino vadanti , udīcīnaṃ evodvāsya,magrahaṇau saṃjīryataḥ, sarvamāyurito , nārtiṃ nīta , ścaturunnayati , catuṣpadastena paśūnavarundher , dvirjuhoti , dvipadastena, yaṃ kāmayeta , anujyeṣṭhaṃ prajayā ṛdhnuyāditi, tasya pūrṇamagrā unnayedatha kanīyo'tha kanīyo , anujyeṣṭhaṃ prajayā ṛdhnoti , tadāhuḥ, kanīyāṃsaṃ vā eṣa yajñakratumupaiti kanīyasīṃ prajāṃ kanīyasaḥ paśūn kanīyo'nnādyaṃ , pāpīyān bhavati , saṃmitaṃ ivāgrā unnayedatha bhūyo'tha bhūyaḥ , pūrṇamuttamaṃ , yajñasyābhikrāntyai, tadāhu, rjyāyāṃsaṃ vā eṣa yajñakratumupaiti bhūyasīṃ prajāṃ bhūyasaḥ paśūn bhūyo'nnādyaṃ , vasīyān bhavati , ardhuko 'sya putraḥ kaniṣṭho bhavatīti , yadi kāmayeta sarve sadṛśāḥ syuriti , sarvāntsamāvadunnayet , sarve ha sadṛśā bhavanti , na paścādupasādayet , apakrāntiḥ sā yajñasya , yatraivonnayettat sādayet , prataraṃ vā yajñasyābhikrāntyai , anudhyāyinaṃ vā etadaparaṃ karoti yadaparasmiṃstapanti pūrvasmin juhvati , samayāgniṃ haranti , tenaivainaṃ prīṇāti , atho agnihotrasya vā etat pavitraṃ , apupodevainat , aparasmādvai pūrvaṃ sṛṣṭaṃ, taṃ etāvatyaramayan , tasmāt puro'nudrutya juhoti // āyurme yaccha // iti sādayati , āyurevāsmin yacchati // varco me yaccha // iti sādayati , varca evāsmin yacchati , oṣadhīrvā imā rudrā viṣeṇāñjan , tāḥ paśavo nāliśanta , te devāḥ prajāpatimevopādhāvan , sa prajāpatirabravīt , vāryaṃ vṛṇai , bhāgo me'stv iti , vṛṇīṣveti , abruvantso'bravīt , maddevatyaiva samidasaditi , tasmāt prājāpatyā samit , deveṣu hyasyaiṣā vāryavṛtā , dve samidhau kārye , dve hyāhutī , ekaiva kāryā , eko hi prajāpatiḥ , ekadhā khalu vai samiddhaḥ , uta bahvīrāhutayo hūyante , tā agninānvavākarot , tā asvadayat , tāḥ punarṇavā ajāyanta , etarhi khalu vā agnihotriṇe darśapūrṇamāsine sarvā oṣadhayaḥ svadante , yatsamidhamādadhāti sarvā evāsmā oṣadhīḥ svadhayāmakaḥ //
1.8.5 anuvākaḥ

bhūr bhuvaḥ svaḥ // iti purastāddhotorvadet , etadvai brahma , etatsatyaṃ , etad ṛtaṃ , na vā etasmād ṛte yajño'sti , tasmādevaṃ vaditavyaṃ // agnir jyotir jyotiagniḥ svāhā // iti garbhiṇyā vācā garbhaṃ dadhāti, mithunayā vācā mithunaṃ prajanayati , yadvācā ca juhoti yajuṣā ca tan mithunaṃ , yat tūṣṇīṃ ca juhoti manasā ca tan mithunaṃ , sthāṇurvai pūrvāhutiḥ , atihāya pūrvāṃ āhutim uttarā hotavyā , sthāṇumeva chambaṭkaroti , uttarāhutir bhūyo hotavyā yajñasyābhikrāntyai , paśūn eva pūrvayāhutyā spṛṇoti brahmavarcasaṃ uttarayā , āgneyī sāyamāhuti, stayā retaḥ siñcati , tad retaḥ siktaṃ rātryai garbhaṃ dadhāti , tatsauryā prātaḥ prajanayāmakar , iyaṃ hotavyātha parātha punaravastāt prātaravastāddhi prajānāṃ prajātiḥ, prajananaṃ hi saurī , tan na sūrkṣyaṃ , parāparaiva hotavyā yajñasyābhikrāntyai , udaṅṅ uddiśati // anābho mṛḍa, dhūrte namaste astu , rudra mṛḍa // iti etā vai rudrasya tanvaḥ krūrā etāni nāmāni , etābhirvā eṣa paśūñ śamāyate , tā evāsya bhāgadheyena śamayati , avācīnaṃ sāyam avamārṣṭi , tasmāt sāyamavācī pruṣvai,ti ūrdhvaṃ divonmārṣṭi , tasmād ūrdhvā divaiti , parācīnamiva vā etadyadagnihotram , yat purastādyājuṣaṃ vadati dhṛtyā anirmārgāya , yo vā agnihotrasya vaiśvadevaṃ vedāghātuka enaṃ paśupatir bhavatyaghātuko'sya paśupatiḥ paśūn , prāṅ āsīno juhoti , devāṃstena prīṇāti , hutvoñśiṃṣati , paśūn eva yajamānāyoñśiṃṣati , udaṅṅ uddiśati , rudraṃ tena niravadayate , dakṣiṇato nimārṣṭi , oṣadhīśca tena pitṝṃśca prīṇāti , prāśnāti , manuṣyāṃstena prīṇāti , aṅgulyā prāśnāti , yadattvāya na dato gamayet , yad dato gamayetsarpā enaṃ ghātukāḥ syuḥ , sarpān eva śamayati , ahiṃsāyai // pūṣāsi // iti yajurvadet , paśavo vai pūṣā , paśūn evāvarundhe , aśānto vā eṣo'prītaḥ , puruṣamedhaṃ vā eṣa pratīkṣate yajamānaṃ eva havyaṃ , yadagnihotrahavaṇīṃ niṣṭapatyaśāntastena , agnihotrahavaṇīṃ pratapya hasto'vadheyo , hasto vā pratapyāgnihotrahavaṇyāmavadheya, stenaivainaṃ śamayati , tena prīṇāti, śānta enaṃ prīto na hinasti , itthaṃ paryāvartate , evaṃ hi yajñaḥ paryāvartate , atho amuṣya vā etadādityasyāvṛtamanu paryāvartate , hotavyaṃ gārhapatyā३n na hotavyā३miti mīmāṃsante , anudhyāyī vā eṣa rūkṣo , hotavyaṃ eva // agne gṛhapate pariṣadya juṣasva svāhā // iti juhuyāt, tenaivainaṃ śamayati , tena prīṇāti , atho tenaivainaṃ ananudhyāyinaṃ arūkṣaṃ karoti , atha yat pūrvāṃ āhutiṃ hutvottarāṃ hoṣyan pratīkṣate tenaivainaṃ śamayati , tena prīṇāti , atho tenaivainaṃ ananudhyāyinaṃ arūkṣaṃ karoti , atha yat pūrvāṃ āhutiṃ hutvottarāṃ hoṣyan pratīkṣate tenaivainaṃ śamayati , tena prīṇāti , atho tenaivainaṃ ananudhyāyinaṃ arūkṣaṃ karoti , atha yadevāsya gṛha upahriyate yadenaṃ agnimabhitā āsīnā yācanti tenaivainaṃ śamayati , tena prīṇāti , atho tenaivainaṃ ananudhyāyinaṃ arūkṣaṃ karoti //
1.8.6 anuvākaḥ

dve duhantyagnihotrāya , jyāyān vā ekasyā dugdhādagnihotriṇo loko , yad dve duhanti jyāyāṃsaṃ vā etaṃ lokaṃ yajamāno'bhijayati , manuśca vā idaṃ manāyī ca mithunena prājanayatām , yat sthālyā ca dohanena ca duhanti mithunādeva prajāyate //
sajūr jātavedo divā pṛthivyā juṣāṇo asya haviṣo vīhi svāhā // iti juhuyāt , eṣā vā asya jātavedasyā tanūḥ krūrā , etayā vā eṣa paśūñ śamāyate , tām evāsya bhāgadheyena śamayati , yadi tadati śamāyeta // agne duḥśīrtatano juṣasva svāhā // iti juhuyāt , eṣā vā asya śṛṇatī tanūḥ krūrā , etayā vā eṣa paśūñ śamāyate , tām evāsya bhāgadheyena śamayati , yadi tadati śamāyeta // dvādaśa rātrīḥ sāyaṃ sāyaṃ juhuyāt , dvādaśa vai rātrayaḥ saṃvatsarasya pratimā , saṃvatsaro vā agnirvaiśvānara,stamāhitāgnayo darśapūrṇamāsina indhate , teṣāṃ vā ṛtava eva dārūṇi, ye sthaviṣṭhā aṅgārāste māsā , ye kṣodiṣṭhāste'rdhamāsā , ahorātrāṇi murmurā , yatsadhūmaṃ jyotistad vaiśvadevaṃ , yallohitaṃ tadvāruṇaṃ , yat suvarṇaṃ tad bārhaspatyaṃ , yan na lohitaṃ na suvarṇaṃ tan maitram yadaṅgāreṣu vyavaśānteṣu lelāyadvīva bhāti taddevānāmāsyam , atho amuṣya ca vā etadādityasya tejo manyante'gneśca, tasmāttarhi hotavyaṃ , yadyeamavāsannapidadhāti taddhinoti , āvirvai nāmaiṣāhutiḥ , āvirbhūyaṃ devamanuṣyeṣu gacchati ya evaṃ veda, na samidabhihotavā , apratiṣṭhitā sāhutiḥ, no yathā vīvāvasravet , ayatā sā , tattathaiva hotavyaṃ yathāgniṃ vyaveyāt , sā hi yatā , sā pratiṣṭhitā , tasmānmahānagnihotrasyedhmaḥ kāryo , yo vai bahu dadivān ba,hvījāno'gnim utsādayate'kṣittadvai tasya, tad ījānā vai sukṛto'muṃ lokaṃ nakṣanti, te vā ete yan nakṣatrāṇi, yadāhu, rjyotir avāpādi tārakāvāpādīti te vā ete'vapadyante , āptvā sthite ta idaṃ yathālokaṃ sacante yadāmutaḥ pracyavante , atha yo bahu dadivān bahvījāno'gnihotraṃ juhoti darśapūrṇamāsau yajate cāturmāsyairyajate bahūni satrāṇy upaiti tasya vā etadakṣayyamaparimitaṃ , tiro vā ījānādyajño bhavati , tadābhyāmevāgnibhyāṃ dagdhavyaḥ , svaṃ vā etadiṣṭamanvārohati , apareṇa dagdhavyāḥ३ pūrveṇā३ iti mīmāṃsante , ubhau samāhṛtyā,ntarā dagdhavya, stadavaklṛptatamaṃ gṛhṇīyān naktamagniṃ, asuryā vai rātri, rjyotiṣaiva tamastarati , divā ha vā asmā asmiṃlloke bhavati , prāsmā asau loko bhāti ya evaṃ veda //
bhūr bhuvaḥ svaḥ // iti purastāddhotorvadet , ebhyo vā etallokebhyā iṣṭakā upadadhāti svargasya lokasya samaṣṭyai , yat sāyaṃ juhoti sahasraṃ tena kāmadughā avarundhek , yat prātaḥ sahasraṃ tena , yadasyāgnirādhīyate sahasraṃ tena , yamarājyaṃ vā agniṣṭomenābhijayati , somarājyamukthyena , sūryarājyaṃ ṣoḍaśinā , svārājyamatirātreṇa , etāni vai sarvāṇīndro 'bhavat , etāni sarvāṇi bhavati ya etairyajate , sarvametad bhavati ya evaṃ veda , haviṣmān vā eko , devayājyekaḥ , sahasrayājyeko , yo'gnihotraṃ juhoti sa haviṣmān , yo darśapūrṇamāsau yajate sa devayājī , yaścāturmāsyairyajate sa sahasrayājī agnihotre vai sarve yajñakratavaḥ sarvān yajñakratūnavarundheś ya evaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti //
1.8.7 anuvākaḥ

praiyamedhā vai sarve saha brahmāvidu, ste'gnihotreṇa samarādhayan , teṣāṃ trireko'juhod dvirekaḥ sakṛdekaṃ, steṣāṃ yastrirajuhottamapṛcchan , kasmai tvamahauṣīriti , so'bravīt tredhā vā idaṃ, agnaye prajāpataye sūryāyeti , atha yo dvirajuhottamapṛcchan , kasmai tvamahauṣīriti , so'bravīt , dvedhā vā idaṃ, agnaye ca prajāpataye ca sāyam , sūryāya ca prajāpataye ca prātariti , atha yaḥ sakṛdajuhottamapṛcchan , kasmai tvamahauṣīriti,
so'bravīt , ekadhā vā idaṃ , prajāpataya eveti , teṣāṃ yo dvirajuhotsa ārdhnot , tasyetare sājātyaṃ upāyan , ṛdhnoti ya evaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti , upāsya samānāḥ sājātyaṃ yanti , pradoṣamagnihotraṃ hotavyaṃ , vyuṣṭāyāṃ prātar vṛddhān garbhān prajanayati , tadāhuḥ , parā vā etasyāgnihotraṃ patati yasya pradoṣaṃ na juhvatīti, yadi manyeta, ṛtumatyanaiṣaṃ iti // bhūr bhuvaḥ svaḥ // iti purastāddhotorvadet , tenaiva sarvaṃ nāntareti // doṣā vastornamaḥ svāhā // iti juhuyāt , ṛtumeva nātyanait , hotavyā३nna hotavyā३mi,ti mīmāṃsante, yasyāhutamagnihotraṃ sūryo'bhyudiyāddhotavyaṃ eva , agnaye vā etad dhṛtyai guptyai hūyate, prajananaṃ tu chambaṭkaroti , yadi manyeta , ṛtumatyanaiṣaṃ iti // bhūr bhuvaḥ svaḥ // iti purastāddhotorvadet , tenaiva sarvaṃ nāntareti // prātarvastornamaḥ svāhā // iti juhuyāt , ṛtumeva nātyanait , tadyathā kārudveṣiṇo juhvatyevamasya hutaṃ bhavati , yasyāgnimanuddhṛtaṃ sūryo'bhinimroced yo brāhmaṇo bahuvitsa uddharet , sarveṇaivainaṃ brahmaṇoddharati , agnihotreṇānudravet , bhāgadheyenaivainaṃ praṇayati , atho bhāgadheyenaivainaṃ samardhayati , varo dakṣiṇā , sarvata evainaṃ digyovai vareṇa cyāvayati , yasyobhā anugatā abhinimrocedyasya vābhyudiyāt punarādheyameva tasya prāyaścitti, ryathā vai patho vartanī evaṃ darśapūrṇamāsau, yathāntaraivamagnihotram evaṃ vā agnihotriṇe darśapūrṇamāsine svargo loko'nubhāti , upānyāni havīṃṣi vasanti , atha kasmādagnihotraṃ nopavasantīti , brahmavādino vadanti , pratataṃ vā etadaparimitamasaṃsthitaṃ, aśnāti māṃsaṃ upa striyam eti , tasmān nopavasanti , paśuvratena bhavitavyaṃ , tūṣṇīmiva paśavaḥ saṃbhavanti , te medhyāḥ, yat tūṣṇīṃ striyam upaiti medhyatarastena bhavati , hiṃkṛtyopeyāt , evaṃ iva hi paśava upayanti medhyatvāya , saṃsthāpyā३nna saṃsthāpyā३miti mīmāṃsante , agnihotraṃ yat saṃsthāpayet tṝṇamaktvānupraharet , sā hyagnihotrasya saṃsthitistadāhu, ryadā vai jīyate yadā pramīyate yadārtim ārchatyathāgnihotraṃ saṃtiṣṭhatā iti , tan na saṃsthāpyaṃ , manasā vā imāṃ prajāpatiḥ paryagṛhṇāt , iyaṃ vā agnihotrasya vedir , iyam upayāma , oṣadhayo barhiḥ , pruṣvāḥ prokṣaṇī,rdiśaḥ paridhayo , yat kiṃcābhyādhīyate sa idhmo , yajamāno yūpa , unnīyamāne stheyam , evaṃ iva hi yūpaḥ samṛdyaidā , madhyato vā eṣa yajñaḥ pratato yadagnihotram , tasmādagnihotrī darśapūrṇamāsī sarvaṃ barhiṣyaṃ dadāti , madhyato hyetadyajñasya dīyate yadagnihotre , hotavyaṃ rājanyasyāgnihotrā३n na hotavyā३mi,ti mīmāṃsante , āmādiva vā eṣa yad rājanyo , bahu vā eṣo'yajñiyamamedhyaṃ carati , atyanannaṃ jināti brāhmaṇaṃ , tasmād rājanyasyāgnihotramahotavyaṃ , ṛtaṃ vai satyamagnihotraṃ, brāhmaṇa ṛtaṃ satyaṃ , tasmād brāhmaṇasyaiva hotavyaṃ , atho brāhmaṇāyaivāsyāgrato gṛha āhareyustaddhutaṃ evāsyāgnihotraṃ bhavati , atho ya ṛtaṃ iva satyaṃ iva carettasya hotavyaṃ anusaṃtatyai //
1.8.8 anuvākaḥ

yāgnihotrāyopasṛṣṭā niṣīdedyasyānnaṃ nādyāttasmai tāṃ dadyāt , avartiṃ vā eṣā yajamānasyānutsahya niṣīdati tayaivaināṃ saha niravadayate , gṛhe tu tasya tataḥ paro nāśnīyāt , yadaśnīyādārtim ārchet , yasyāhute'gnihotre pūrvo'gniranugacchedagninā ca sahāgnihotreṇa coddravet , bhāgadheyenaivainaṃ praṇayati , atho bhāgadheyenaivainaṃ samardhayati , athābhimantrayeta //
ita eva prathamaṃ jajñe agnirebhyo yonibhyo adhi jātavedāḥ /
sa gāyatryā traiṣṭubhā jagatyānuṣṭubhā ca devebhyo havyā vahatu prajānan //
iti , ete vā etasya yonayaḥ , svebhya evainaṃ yonibhyo'dhi prajanayati // iṣe rāye ramasva sahase dyumnāyorje'patyāya // iti , etāni evāvarundhep , atho ramayaty evainaṃ // samrāḍ asi svarāḍasi , suṣadā sīda // iti suṣadaivainaṃ sādayati // sārasvatau tvotsau prāvatām // iti , ṛksāme vai sārasvatā utsau , tābhyāṃ evainaṃ prāvati , tābhyāṃ samardhayati , agnaye jyotiṣmate'ṣṭākapālaṃ nirvapedvāruṇaṃ yavamayaṃ caruṃ yasyāhute'gnihotre pūrvo'gniranugachet , tamo vā etasya yajñaṃ yuvate yasyāhute'gnihotre pūrvo'gniranugacchati , yadagnaye jyotiṣmate jyotiṣaivāsya yajñaṃ samardhayati , vāruṇī rātri , ryadvāruṇaḥ , varuṇādevāsyādhi yajñaṃ spṛṇoti , yasyāhute'gnihotre'paro'gniranugachet , tata eva prāñcamuddhṛtyānvavasāyāgnihotraṃ juhuyāt , athābhimantrayeta //
bhavataṃ naḥ samanasau samokasau sacetasā arepasā , iti samanasā evainau karoti yajamānasyāhiṃsāyai , etau vai tau yā āhur brahmavādino , naikaḥ kubjir dvau vyāghrau vivyāceti , agnaye'gnimate'ṣṭākapālaṃ nirvapedyasyāgnā agnimabhyuddhareyu , rdevatābhyo vā eṣa samadaṃ karoti yasyāgnā agnimabhyuddharanti , yadagnaye'gnimate devatā evāsmai bhūyasīrjanayati , vasīyān bhavati //
1.8.9 anuvākaḥ

anvagniruṣasāmagramakśadanv ahāni prathamo jātavedāḥ /
anu sūryasya purutrā ca raśmīnanu dyāvāpṛthivī ātatantha //
ityabhimantrayeta yasyāhutamagnihotraṃ sūryo'bhyudiyāt , anukṣāyaivainat punaravarundhe , tadāhur , amuṃ vā eṣa lokaṃ samārohayati saha prajayā paśubhiśca yajamānasya , tasmāduta bahurāhitāgnirapaśurbhavatīti , tadupastheyaḥ // ihaiva kṣemya edhi , mā prahāsīrmāmamumāmuṣyāyaṇaṃ // iti , asmin vāvainaṃ etaṃ loke dādhāra , saha prajayā paśubhiśca yajamāno vasīyān bhavati , maitraṃ caruṃ nirvapetsauryam ekakapālaṃ yasyāhutamagnihotraṃ sūryo'bhyudiyāt , mitro vā etasya yajñaṃ yuvate yasyāhutamagnihotraṃ sūryo'bhyudeti , mitramahar , yan maitro mitrādevāsyādhi yajñaṃ spṛṇoti , atha yatsauryo , amunaivāsyādityena purastādyajñaṃ samardhayati , yasyāhutamagnihotraṃ sūryo'bhyudiyādagniṃ samādhāya vācaṃ yatvā daṃpatī sarvāhṇamupāsīyātām , dvayorgavoḥ sāyamagnihotraṃ juhuyāt , ubhayam evāsmai bhāgadheyaṃ prayacchati sāyantanaṃ ca prātastanaṃ ca , yadvai puruṣasyāmayatyaśnātī३ nāśnātī३, iti vai tamāhu, rnāśnātīti cedāhustadvāva so'mṛteti , yannāśnīto na vyāharato anvevainaṃ amrātām , tapasainaṃ punaravarundhāte, agnaye vratapataye'ṣṭākapālaṃ nirvapet , agnirvai devānāṃ vratapati,stameva bhāgadheyenopāsarat , sa enaṃ vratamālaṃbhayati yasyāgnirapakṣāyet , yatraivainaṃ anuparāgacchettatsamādhāyānvavasāyāgnihotraṃ juhuyāt , eti vā etadagniryadapakṣāyati , yatraivainaṃ anuparāgacchati tata enaṃ punaravarundhe u , agnaye pathikṛte'ṣṭākapālaṃ nirvapedyasyāgnirapakṣāyet , bahiṣpathaṃ vā eṣa eti yasyāgnirapakṣāyati , agnirvai devānāṃ pathikṛt , taṃ eva bhāgadheyenopāsarat , sa enaṃ panthāṃ apinayati , anaḍvān dakṣiṇā , sa hi panthāṃ apivahati , agnaye śucaye'ṣṭākapālaṃ nirvapedyasyābhyādāvyena saṃsṛjyeta , aśucitara iva vā eṣa yadabhyādāvyo , yadagnaye śucaye śucimevainaṃ medhyaṃ karoti , agnaye kṣāmavate'ṣṭākapālaṃ nirvapedyasyāhitāgneḥ sa३to'gnirgṛhān dahet , agnirvā etasya kṣāmo gṛhānabhyucyati , sa dahatyevāparaṃ , yadagnaye kṣāmavate yaivāsya kṣāmā priyā tanūstāmevāsya bhāgadheyena śamayati , adāhuko'syāparaṃ agnirgṛhān bhavati , yasyāgniranugachettebhya evāvakṣāṇebhyo'dhi manthitavya,stadenaṃ svād yoneḥ prajanayati , yadi na tādṛśāni vāvakṣāṇāni syurbhasmanāraṇī saṃspṛśya manthitavyaḥ , svādevainaṃ yoneḥ prajanayati , agnaye tapasvate janadvate pāvakavate'ṣṭākapālaṃ nirvapedyasyāgniranugachet , na hi vā etasmā apidhīyate'thaiṣo'nugacchati , oṣadhayo vai pāvakā , oṣadhīrevāsmai pāvakā bhāgadheyamapidadhāti prajananāya //
trayastriṃśattantavo yaṃ vitanvata imaṃ ca yajñaṃ sudhayā dadante /
tebhiśchidramapidadhmo yadatra svāhā yajño apyetu devān //
iti juhuyādyadyano vā ratho vāntarā viyāyāt , etāvanto vai yajñasya tantavo , devatā vā etā, stānvā etatsamavṛkṣat , tāḥ saṃdadhāti , etaddha sma vā āhur dākṣāyaṇāstantūntsamavṛkṣad , gāmanvatyāvartayeti , gaur hi yajñiyā medhyā , idaṃ viṣṇurvicakramā, iti padaṃ yopayati , viṣṇoḥ svideva yajñasya vikrāntamakar apo'nvatiṣiñcati śāntyai //
1.8.10 anuvākaḥ

raudraṃ gavi sat , vāyavyamupāvasṛṣṭaṃ , āśvinaṃ duhyamānaṃ , saumyaṃ dugdhaṃ , vāruṇaṃ adhiśritaṃ , maitraṃ śarogṛhītaṃ , mārutaṃ bindumat , pauṣṇaṃ udantam , sārasvataṃ viṣyaṇaṃ , vaiṣṇavaṃ pratinīyamānaṃ , svargyam udvāsitaṃ , tvaṣṭurunnīyamānaṃ , dhāturunnītaṃ , vaiśvakarmaṇaṃ udyataṃ , sāvitraṃ praṇīyamānaṃ , dyāvāpṛthivīyaṃ prahriyamāṇaṃ , aindrāgnamupasannaṃ , prājāpatyaṃ samidhi , vaiśvadevaṃ hutaṃ //
iti prathamakāṇḍe agnihotra-brāhmaṇaṃ nāma aṣṭamaḥ prapāṭhakaḥ//