Maitrayani Samhita · Chapter 1.10

cāturmāsyāni
1.10.1 anuvākaḥ

āgneyo'ṣṭākapālaḥ , saumyaścaruḥ , sāvitro dvādaśakapālaḥ , sārasvataścaruḥ , pauṣṇaścaru, rmārutaḥ saptakapālo , vaiśvadevyāmikṣā , dyāvāpṛthivīyā ekakapālo , vājināṃ vājinaṃ , āgneyo'ṣṭākapālaḥ , saumyaścaruḥ , sāvitro'ṣṭākapālaḥ , sārasvataścaruḥ , pauṣṇaścaruḥ , aindrāgno dvādaśakapālo , mārutyāmikṣā , vāruṇyāmikṣā , kāya ekakapālo , vājināṃ vājinama, gnaye'nīkavate prātaraṣṭākapālo , marudbhyaḥ sāṃtapanebhyo madhyaṃdine caru, rmarudbhyo gṛhamedhebhyaḥ sarvāsāṃ dugdhe sāyam odanaṃ , indrasya niṣkāṣo , marudbhyaḥ krīḍibhyaḥ sākaṃ raśmibhiḥ saptakapālo , āgneyo'ṣṭākapālaḥ , saumyaścaruḥ , sāvitro'ṣṭākapālaḥ , sārasvataścaruḥ , pauṣṇaścaruḥ , aindrāgno dvādaśakapālo , indrāya vṛtraghne caru , rvaiśvakarmaṇa ekakapālo , āgneyo'ṣṭākapālaḥ , saumyaścaruḥ , sāvitro'ṣṭākapālaḥ , sārasvataścaruḥ , pauṣṇaścaru , rvāyavyā yavāgūḥ pratidhug vā , indrāya śunāsīrāya dvādaśakapālaḥ , saurya ekakapālaḥ ṣaṭkapālaḥ puroḍāśo dhānā manthaḥ , pratipuruṣaṃ puroḍāśā ekaścādhyādityaścaruḥ //
1.10.2 anuvākaḥ

agne ver hotram , ver dūtyam , ūrdhvo adhvaro asthāt , avatāṃ no dyāvāpṛthivī , sviṣṭakṛdindrāya devebhyo bhava , asya ghṛtasya haviṣo juṣāṇo vīhi svāhā //
praghāsyān havāmahe maruto yajñavāhasaḥ / karaṃbheṇa sajoṣasaḥ //
mo ṣū ṇa indrātra pṛtsu devāstu sma te śuṣminnavayāḥ /
mahī cidyasya mīḍhuṣo yavyā haviṣmato maruto vandate gīḥ //
yad grāme yadaraṇye yatsabhāyāṃ yadindriye /
yadenaścakṛmā vayaṃ yadapsaścakṛmā vayam /
tadekasyāpi cetasi tadekasyāpi dharmaṇi /
tasya sarvasyāṃhaso'vayajanaṃ asi //
akran karma karmakṛtaḥ saha vācā mayobhvā /
devebhyaḥ karma kṛtvāstaṃ preta sudānavaḥ //
pūrṇā darve parā pata supūrṇā punarāpata /
vasneva vikrīṇāvahā iṣaṃ ūrjaṃ śatakrato //
dehi me dadāmi te ni me dhehi ni te dadhau /
apāmityaṃ iva saṃbhara ko ambādadate dadat //
1.10.3 anuvākaḥ

atra pitaro mādayadhvam //
susaṃdṛśaṃ tvā vayaṃ vaso maghavanmandiṣīmahi //
pra nūnaṃ pūrṇabandhuraḥ stuto yāsi vaśaṃ anu yojā nvindra te harī //
yadantarikṣaṃ pṛthivīṃ uta dyāṃ yanmātaraṃ pitaraṃ vā jihiṃsima /
agnirnastasmādenaso gārhapatyā unninetu duṣkṛtājjātavedāḥ //
amīmadanta pitaro , namo vaḥ pitara iṣe , namo vaḥ pitara ūrje , namo vaḥ pitaraḥ śuṣmāya , namo vaḥ pitaro rasāya , namo vaḥ pitaro yajjīvaṃ tasmai, namo vaḥ pitaro yad ghoraṃ tasmai , svadhā vaḥ pitaro , namo namo vaḥ pitaraḥ // eṣā yuṣmākaṃ pitara , imā asmākaṃ , jīvā vo jīvantaḥ iha santaḥ syāma //
paretana pitaraḥ somyāso gambhīrebhiḥ pathibhiḥ pūrvebhiḥ /
dadhatha no draviṇaṃ yacca bhadraṃ rayiṃ ca naḥ sarvavīraṃ niyacchata //
ayā viṣṭhā janayan karvarāṇi sa hi ghṛṇirururvarāya gātuḥ /
sa pratyaṅṅ aiddharuṇo madhvo agraṃ svāṃ yattanūṃ tanvāmairayata //
akṣannaṃīmadanta hyava priyā adhūṣata /
astoṣata svabhānavo viprā naviṣṭhayā matī yojā nvindra te harī //
manonvāhuvāmahe nārāśam̐sena stomena / pitṛṇāṃ ca manmabhiḥ //
ā na etu manaḥ punaḥ kratve dakṣāya jīvase / jyok ca sūryaṃ dṛśe //
punar naḥ pitaro mano dadātu daivyo janaḥ / jīvaṃ vrātaṃ sacemahi //
agne tamadyāśvaṃ na stomaiḥ kratuṃ na bhadraṃ hṛdispṛśam / ṛdhyāmā tā ohaiḥ //
1.10.4 anuvākaḥ

ākhuṃ te rudra paśuṃ karomi , eṣa te rudra bhāga, staṃ juṣasva saha svasrāmbikayā svāhā //
avāṃba rudramadimahyava devaṃ tryambakaṃ /
yathā no vasyasaskaradyathā naḥ śreyasaskarat //
yathā no bhūyasaskaradyathā naḥ prataraṃ tirādyathā no vyavasāyayāt //
bheṣajaṃ gave aśvāya puruṣāya bheṣajaṃ /
atho asmabhyaṃ bheṣajaṃ subheṣajaṃ yathāsati sugaṃ meṣāya meṣyai //
tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivardhanaṃ /
urvārukamiva bandhanān mṛtyor mukṣīya māmṛtāt //
rudraiṣa te bhāga, stenāvasena paro mūjavato'tīhi //
pinākahastaḥ kṛttivāsā avatatadhanvā //
1.10.5 anuvākaḥ

devāśca vā asurāścāsmiṃlloka āsan tsa prajāpatirakāmayata prāsurān nudeya prajāḥ sṛjeyeti sa cāturmāsyāni apaśyat , cāturmāsyairvai so'surān prāṇudata, cāturmāsyaiḥ prajā asṛjata , tadya evaṃ vidvāṃścāturmāsyairyajate pra bhrātṛvyaṃ nudate pra prajayā ca paśubhiśca jāyate , agniṣṭomād vaiśvadevaṃ yajñakratuṃ nirmāya prajāpatiḥ prajā asṛjata , ukthyād varuṇapraghāsān yajñakratuṃ nirmāyemāḥ prajā varuṇenāgrāhayat , atirātrāt sākamedhān yajñakratuṃ nirmāyendro vṛtramahan , sṛṣṭā vā anyāḥ prajā āsannasṛṣṭā anyā , atha prajāpatirakāmayata prajāḥ sṛjeyeti , saṃvatsaro vai yajño , yajñaḥ prajāpatiḥ sa ete mithune payasī ātmannadhattodhanyaṃ ca bahyaṃ ca , athaitābhyo devatābhya etāni havīṃṣi bhāgaṃ niravapat , taiḥ prajā asṛjata , ṛtubhyo vai tāḥ prajāḥ prājāyanta , ṛtavo vā etāni pañca havīṃṣi , pañca hy ṛtavo , tataḥ prajāyate , agnireva prāvāpayat , somo vai reto'dadhāt , mithunaṃ vā agniśca somaśca , savitā prāsuvat prajananāya , saṃvatsaro vai savitā , dvādaśa māsāḥ saṃvatsara, stasmād dvādaśakapālo , atho vaiśvadevatvāyaiva dvādaśakapālo , upāṃśu yajati , anirukto hi saṃvatsaraḥ , sarasvatyeva sṛṣṭāsu vācaṃ adadhāt , pūṣaṇaṃ pratiṣṭhāṃ abhyasṛjyanta , vāg vai sarasvatī , paśavaḥ pūṣā , mithunaṃ vāk ca paśavaśca , madhyataḥ prajāpatināsṛjyanta , antato mithunādviṣūcīḥ prājāyanta , tanmadhyata evaitat prajāpatinā sṛjyante , athādo'ntato mithunādviṣūcīḥ prajāyante , vārtraghnāni vā etāni havīṃṣi , agninā vā anīkenendro vṛtramahan , somena rājñā savitṝprasūtaḥ sarasvatyā cetrā pūṣainaṃ vīryeṇānvatiṣṭhata , vijitirvā etāni havīṃṣi , indro vai vṛtramahan , sa viṣvaṅ vīryeṇa vyārchat , tadidaṃ sarvaṃ prāviśadapa oṣadhīrvanaspatīn , tena devā aśrāmyan , tatsamanayan , tat sānnāyyasya sānnāyyatvaṃ , tadya evaṃ vidvānt sānnāyyena yajata ṛdhnoti //
1.10.6 anuvākaḥ

mithunaṃ vai dadhi ca śṛtaṃ ca , atha yat saṃsṛṣṭamāṇḍamiva mastviva parīva dadṛśe garbha eva sa , tapaso vai prajāḥ prājāyanta , tapastvaṃ vā etad gacchati yac śṛtatvaṃ gacchati, tataḥ prajāyate , athaiṣā vaiśvadevyāmikṣā , prajāpatiḥ prajā asṛjata , tā vaiśvadevenaivāsṛjata , tasmādimā vaiśvadevīḥ prajā , viśvān devān yajati , stokā vai viśve devā, stān vā etadyajati , atho amutaḥpradānāddhi manuṣyā yajñaṃ upajīvanti , yonirvā eṣa prajānāṃ , taṃ maruto'bhyakāmayanta , tatoṃ'hogṛhītā asṛjyanta , yat svatavadbhyaḥ svatvāyaiva niṣkṛtyai , prajanano vā eṣa paśūnāṃ , yanmārutaḥ saptakapālo bhavati , sapta hi maruto , viṇ maruto , atho niravattyā eva māruto , atho grāmyamevaitenānnādyamavarundheto //
1.10.7 anuvākaḥ

tā vaiśvadevena sṛṣṭā viṣūcīr vyudāyan , tāḥ prajāpatir dyāvāpṛthivīyena paryagṛhṇāt , yad dyāvāpṛthivīyaḥ prajānāṃ sṛṣṭānāṃ parigṛhītyai , yadekakapālo tena prājāpatyaḥ , prajāpatā eva devatāsu pratitiṣṭhati , yajamāno vā ekakapālo , āhavanīyaḥ svargo loko , yatsarvahutaṃ karoti havirbhūtaṃ evainaṃ svargaṃ lokaṃ gamayati , yajamānaṃ vai hūrchantaṃ prajā anuhūrchanti , yajamānaṃ pratitiṣṭhantaṃ prajā anupratitiṣṭhanti , ṛjur hotavyaḥ pratiṣṭhityai , sarvahutaṃ karoti pratiṣṭhityai , yajamāno vā ekakapālaḥ , paśavo ghṛtaṃ , tadabhipūryaḥ , paśubhirevainaṃ samardhayati , yadabhipūrayedadharaṃ enaṃ paśubhyaḥ kuryā, dabhuñjanta enaṃ paśavā upatiṣṭheyu, rāviḥ pṛṣṭhaḥ kāryaḥ, paśubhya evainaṃ uttaraṃ akar , bhuñjanta enaṃ paśavā upatiṣṭhate , tan na sūrkṣyaṃ , abhipūrya eva , na hi paśavo na bhuñjanti , yat prāṅ padyeta yajamānaḥ pramīyeta , yad dakṣiṇā prajāmasya nirdahet , yat pratyaṅ patnī pramīyeta , yadudaṅ paśūnasya nirdahet , yaduttānaḥ patet parjanyo'varṣukaḥ syāt , punarādāyābhighārya hotavyo , yajamānasya pratiṣṭhityai , varo dakṣiṇā , varenaiva varaṃ spṛṇoti , ātmā hi vara, stredhāsaṃnaddhaṃ barhir bhavati , tredhāsaṃnaddha idhma, stredhāvihitāni cāturmāsyāni , saṃvatsaraṃ vai cāturmāsyāni , saṃvatsareṇāgniṃ manthanti , agniṃ vai prajā anuprajāyante , prajanano vā eṣa mathyate , atho vṛṣāṇaṃ vā etadyajamānāya janayanti , vasantā yaṣṭavyaṃ prajananāya , pravaṇe yaṣṭavyaṃ prajananāya, nottaravedimupavapanti prajananāya , prasvo bhavanti , pra mā janayānīti , paśavo vai pṛṣadājyaṃ , nānārūpā vai paśavo , tasmān nānārūpamāgneyaṃ ghṛtamaindraṃ dadhyaindrāgnaṃ pṛṣadājyaṃ devatayā , prāṇāpānau vā indrāgnī , mithunaṃ prāṇāpānau , mithunayonayaḥ prajā , mithunāt khalu vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante , tan mithunaṃ , tasmādeva mithunādyajamānaḥ prajayā ca paśubhiśca prajāyate , yadi vasantā yajeta dvirupastṛṇīyāt , sakṛdabhighārayet , oṣadhayo vai paśavo , oṣadhīṣveva paśūn pratiṣṭhāpayati , yadi prāvṛṣi yajeta sakṛdupastṛṇīyād , dvirabhighārayet , vṛṣṭyaiva paśūnabhijigharti //
1.10.8 anuvākaḥ

prāṇebhyo vai tāḥ prajāḥ prājāyanta , prāṇā vā etāni nava havīṃṣi , nava hi prāṇā , ātmā devatā , tataḥ prajāyate , nava prayājā , navānuyājā , dvā ājyabhāgau , aṣṭau havīṃṣi , agnaye samavadyati , vājino yajati , tat triṃśa, striṃśadakṣarā virāḍ , virājyeva pratitiṣṭhati , virājo vai yoneḥ prajāpatiḥ prajā asṛjata , virājo vā etad yoneryajamānaḥ prajāyate , triṃśattriṃśadvai rātrayo māso , yo māsaḥ sa saṃvatsaraḥ, saṃvatsaraḥ prajāpati, stat prajāpateśca vā etadvirājaśca yoner mithunādyajamānaḥ prajāyate , ekaikayā vā āhutyā dvādaśa dvādaśa rātrīrayuvata, tā yāvatīḥ saṃkhyāne tāvatīḥ saṃvatsarasya rātrayaḥ , saṃvatsarameva bhrātṛvyād yuvate , vaiśvadevena caturo māso'yuvata , varuṇapraghāsaiḥ parāṃścaturaḥ , sākamedhaiḥ parāṃścatura, stān eva bhrātṛvyād yuvata , ṛtuyājī vā anyaścāturmāsyayājyanyo , yo vasanto'bhūt prāvṛḍabhūñśaradabhūdi, ti yajate sa ṛtuyājī , atha yastrayodaśaṃ māsaṃ saṃpādayati trayodaśaṃ māsaṃ abhiyajate sa cāturmāsyayājī , ṛjūṃstrīn iṣṭvā caturthamutsṛjeta , ṛjū dvau parā iṣṭvā tṛtīyam utsṛjeta , ye vai trayaḥ saṃvatsarāsteṣāṃ ṣaṭtriṃśat pūrṇamāsā , yau dvau tayoścaturviṃśati, stad ye'mī ṣaṭ triṃśatyadhi tānasyāṃ caturviṃśatyāmupasaṃpādayati , eṣa vāva sa trayodaśo māsa, staṃ evaitat saṃpādayati , tamabhiyajate , vaiśvadevena yajeta paśukāmo , na varuṇapraghāsairna sākamedhaiḥ , sarvo vai puruṣaḥ sāhasro jāyate, yāvattarasaṃ tvevaiti, prajananaṃ vā etaddhaviryad vaiśvadevaṃ , yad vaiśvadevena yajate prajananāya vā etadyajate , svāṃ mātrāṃ gachānīti , sa yadā sahasraṃ paśūn gachedatha varuṇapraghāsairyajeta , yadevādaḥ sahasramagaṃstasyaitadaṃho'vayajati //
1.10.9 anuvākaḥ

yad barhiḥ prayājeṣu yajati oṣadhīstadyajati , yad barhiranuyājeṣu phalaṃ tat , yad barhirvāritīnāṃ yadevādaḥ phalāt prajāyate tadetadyajati , yad dura upasthaṃ tat , yaduṣāsānaktā vyuṣṭiṃ caiva nimruktiṃ ca , yajjoṣṭrī yadeva jātaṃ ca janiṣyamāṇaṃ ca , yad ūrjāhutī yadevātti ca pibati ca , yad daivyā hotāreme eva , yat tisro devī , rvāg vai tisro devī , rvācaṃ vā etadyajati , atho chandāṃsi vai vāk , chandāṃsi vā etadyajati , tanūnapādvai yajño'prasṛto , narāśaṃsaḥprasṛto , tasmāttanūnapātaṃ prayājeṣu yajati , aprasṛto hi tarhi yajño , tasmādu narāśaṃsaṃ anuyājeṣu yajati , prasṛto hi tarhi yajño , vanaspatiṃ yajati , somo vai vanaspatiḥ , saumīrimāḥ prajāḥ , prajāsv eva rasaṃ dadhāti , tvaṣṭāraṃ yajati , tvaṣṭā hi rūpāṇi vikaroti , vājino yajati , paśavo vai vājina, stān vā etadyajati , atho chandāṃsi vai vājina , śchandāṃsi vā etadyajati , paśavo vai vājina, stanna saṃsthāpyam , yat saṃsthāpayettān eva saṃsthāpayet , asaṃsthitā hyete sadadi prajāyante , na vā eṣa suyajña iva , saṃsthite hi prahṛteṣu paridhiṣu juhoti , yadavyavānan yajati tena yajñaḥ kriyate , anuyajati samiṣṭyā eva pratiṣṭhityai , barhiranuṣiñcan gṛhṇāti , ṛṣabheṣveva reto dadhāti , ūrdhvajñurāsīno yajati , ūrdhvajñavo hi paśavaḥ paśuṣu reto dadhati , atho ūrdhvajñur hi prajāpatiḥ prajā asṛjata , digbhyo juhoti , imā eva diśo rasena vyunakti , prācīmuttamāṃ juhoti , prācīmeva diśaṃ punarupāvartante , samupahvayante , somapītha iva hyeṣa , ṛtvijaḥ prāśnanti // vājino me yajñaṃ vahān // iti samāvañśo bhakṣayanti , samāvañśa eva vājaṃ vibhajante , ātmanā prāśnāti , ātmann eva vājaṃ dhatte //
1.10.10 anuvākaḥ

tā vaiśvadevena sṛṣṭāstasmiṃstaruṇimani varuṇo'gṛhṇāt , tadāhura, ti vai tāḥ prajāpatim acaran , tā aticarantīrvaruṇenāgrāhayat , tasmāt pitā nāticaritavā iti , vaiśvadevena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata , tasya maruto havyaṃ vyamathnata , tatoṃ'hogṛhītā asṛjyanta, tābhyo bheṣajamaicchat , tadvā ātmann evaicchat , sa etat paya ātmano'dhi niramimīta , tenābhyoṃ'ho'vāyajat , tadaṃhaso vā eṣāveṣṭiryadvaruṇapraghāsā , yadvaruṇapraghāsairyajate sarvasyāṃhaso'veṣṭyai , jagdhādvai tāḥ prajā varuṇo'gṛhṇāt , tasmādvaruṇapraghāsā , yāvat kumāre'mṇo jāta enastāvadasminn eno bhavati yo varuṇapraghāsairyajate , sāvitro'ṣṭākapālo bhavati , gāyatro vai devānāṃ savitā dvādaśakapāla aindrāgno devatayā , yadvai tadvaruṇagṛhītā avevlīyanteva tadāsvindrāgnī balaṃ adhattāṃ , śithirā vai tāḥ prajā varuṇo'gṛhṇāt , tāsvindrāgnī balaṃ adhattāṃ , ojo vai vīryamindrāgnī , ojo vā etadvīryaṃ madhyataḥ prajānāṃ dhīyate , na vai tāḥ prāṇan , tā aprāṇatīrvaruṇo'gṛhṇāt , prāṇāpānau vā indrāgnī , prāṇāpānau vā etan mukhataḥ prajānāṃ dhīyate , athaitāni pañca havīṃṣi saṃtatyai , niravattyai mārutī , nirvaruṇatvāya vāruṇī , kantvāya kāyo , yadvai tadvaruṇagṛhītābhyaḥ kamabhavat tasmāt kāyaḥ , prajāpatirvai kaḥ , prajāpatirvai tāḥ prajā varuṇenāgrāhayat , yat kāya ātmana evainā varuṇān muñcati //
1.10.11 anuvākaḥ

ṛtaṃ vai satyaṃ yajño , anṛtaṃ strī , anṛtaṃ vā eṣā karoti yā patyuḥ krītā satyathānyaiścarati , anṛtaṃ eva niravadāya ṛtaṃ satyaṃ upaiti yan mithuyā pratibrūyāt ,priyatamena yājayet , atha yadvācayati medhyāmevaināṃ karoti , āmapeṣā bhavanti sarvasyāṃhaso'veṣṭyai , yad bhṛjyeyuranaveṣṭamaṃhaḥ syāt , pātrebhyo vai tāḥ prajā varuṇo'gṛhṇāt , yatpātrāṇi pātrebhya evainā varuṇān muñcati , pratipuruṣaṃ bhavanti , pratipuruṣaṃ evāṃho'vayajati , ekamadhi bhavati , garbhebhyastena niravadayate , annādvai tāḥ prajā varuṇo'gṛhṇāt , śūrpeṇānnaṃ bibhrati , tasmāñ śūrpeṇa juhutaḥ , strīpuṃsau juhuto , mithunā eva prajā varuṇān muñcataḥ , purastāt pratyañcau tiṣṭhantau juhutaḥ , purastādevāṃho'vayajato , yat pātrāṇi , ya eva dvipādaḥ paśavo mithunāsteṣāmetat purastādaṃho'vayajato , atha yanmeṣaśca meṣī ca , ya eva catuṣpādaḥ paśavo mithunāsteṣāmetadupariṣṭādaṃho'vayajata , ubhayata evāṃho'vayajataḥ purastāccopariṣṭācca //
1.10.12 anuvākaḥ

yadvai prajā varuṇo gṛhṇāti śamyaṃ caiva yavaṃ cāpi na gṛhṇāti , hemanto hi varuṇaḥ , yā evāvaruṇagṛhītau tābhyāṃ evainā varuṇān muñcati , varuṇo vai yavo varuṇadevatyaḥ, svenaivainā bhāgadheyena varuṇān muñcati , anṛtādvai tāḥ prajā varuṇo'gṛhṇāt , yadetā anṛtapaśū anṛtādevainā varuṇān muñcato , mithunau bhavato , mithunā eva prajā varuṇān muñcato , lomaśau bhavato medhyatvāya , ye hi paśavo loma jagṛhuste medhaṃ prāpuḥ , śamīparṇāni bhavanti śaṃtvāya , bhūrjo vai nāmaiṣa vṛkṣaḥ , kāryā etasya srucaḥ , prajāpatirvā annādyamavarundhaṃ nāśaknot , taṃ śatedhmenāvārunddha , paraḥśatāni kāryāṇi annādyasyāvarudyairu , sahasredhmo ha tvevāṃhaso 'veṣṭiṃ vivyāca , paraḥsahasrāṇi kāryāṇi sarvasyāṃhaso'veṣṭyai , yadā pātrāṇi juhvatyathāgniṃ saṃmārṣṭi , yasminn evāṃho'vāyākṣustasminn utpūte devatā yajā iti , indro vai yatīnt sālāvṛkeyebhyaḥ prāyacchat , teṣāṃ vā etāni śīrṣāṇi yat kharjūrāḥ , somapītho vā eṣo'syā udaiṣat , yat karīrāṇi , saumyāni vai karīrāṇi, saumī ha tvevāhutiramuto vṛṣṭiṃ cyāvayati , yat karīrāṇi bhavanti vṛṣṭyā annādyasyāvarudyaiyaḥ //
1.10.13 anuvākaḥ

prajāpatervā etaj jyeṣṭhaṃ tokaṃ yat parvatā, ste pakṣiṇa āsan , te parāpātamāsata yatra yatrākāmayanta , atha vā iyaṃ tarhi śithirāsīt , teṣāmindraḥ pakṣānachinat , tairimāmadṛṃhat , ye pakṣā āsaṃste jīmūtā abhavan , tasmādete sadadi parvataṃ upaplavante , yonir hyeṣāmeṣa , tato yaḥ prathamo rasaḥ prākṣarattāni karīrāṇyabhavan , tadetadut prāvṛṣi jīmūtāḥ plavante , yajante varuṇapraghāsaiḥ , karīrāṇi bhavanti , vṛṣṭiṃ taiḥ saṃtanoti , tasmāttarhi bhūyiṣṭhaṃ varṣati , vṛṣṭiṃ hi saṃtanoti , na vai vaiśvadeva uttaravedimupavapanti , upātra vapanti , prajātāḥ prajāḥ pratigṛbhṇāditi , yeyam uttarā vedir yā atrīḥ prajāstāsāṃ eṣā yonistā etāmanuprajāyante , yeyaṃ dakṣiṇā vedir yā ādyāḥ prajāstāsāṃ eṣā yoni, stā etāmanuprajāyante , ubhayīreva prajāḥ prajanayatyatrīścādyāśca , ayaṃ vāva hastā āsīnnāyam , tad yeyaṃ dakṣiṇā vedistayemaṃ avindan , tasmādeṣa etasya pariveṣṭā , kanīyān hi , tasmāt kanīyān jyāyāṃsaṃ pariveveṣṭi , same prācī bhavataḥ , samau hīmau prāñcau hastā asaṃbhinne bhavataḥ sarvasyāṃhaso'veṣṭyai , yat saṃbhinyunranaveṣṭamaṃhaḥ syāt , ekasyāṃ paścāt saṃbhinatti anusaṃtatyai , upemāṃ vapati , nemāṃ anvabhyārohayat , kṣatraṃ vā indro , viṇ maruto , nānā yajataḥ pāpavasīyasasya vyāvṛttyai , yadevādhvaryuḥ karoti tat pratiprasthātā karoti , tasmādyad rājā karoti tadviṭ karoti , na vai vaiśvadeve triṃśadāhutayaḥ santi na sākamedheṣu , varuṇapraghāseṣu vāva triṃśadāhutayo , vairājo vai puruṣo , daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā daśa prāṇā , yattarhyavabhṛthamabhyavayanti yajamānasya nirvaruṇatvāya , yadvai yajñasya svagākṛtiṃ na prāpnoti tadvaruṇo gṛhṇāti , yan niṣkāṣeṇāvabhṛthamabhyavayanti , yadevātra varuṇasya nyaktaṃ tasyaiṣā niravattira , napekṣamāṇā āyanti varuṇasyānanvavāyāya , parogoṣṭhaṃ mārjayante , parogoṣṭhameva varuṇaṃ niravadayante , edho'syedhiṣīmahīti , nirvaruṇā eva bhūtvaidhitumupayanti , samidasi samedhiṣīmahī, ti samidyāsi eva //
1.10.14 anuvākaḥ

prajāḥ sṛṣṭvāṃho'vayajya so'kāmayata , vṛtraṃ hanyāmiti , sa etābhirdevatābhiḥ sayug bhūtvā marudbhirviśāgninānīkenopaplāyata , sa vṛtrametya vṛtraṃ dṛṣṭvoruskambhagṛhīto'nabhidhṛṣṇuvannatiṣṭhat , taṃ maruto'dhyaiyanta , te'tyaiṣan , tasya yadā marmāgacchannathāceṣṭat , saṃ vā enaṃ tadatapan , tasmāt sāṃtapanā , agninā vā anīkenendro vṛtramahan , tadanīkatvāyaivaiṣo , atho agnirvai devānāṃ senānī, stat senotthāpanīyamevaitat , indro vai vṛtrāya vajraṃ udyamaṃ nāśaknot , sa etaṃ marudbhyo bhāgaṃ niravapat , taṃ vīryāya samatapan , taṃ tena vīryeṇodayacchan , saṃ vā enaṃ tadatapan , tasmāt sāṃtapanā , madhyaṃdine carur nirupya, starhyubhā antau tapati, caruḥ syāt , taṃ hi sarvatastapati , devā vai vṛtrasya marma nāvindan , taṃ marutaḥ kṣurapavinā vyayuḥ , saṃ vā enaṃ tadatapan , tasmāt sāṃtapanāḥ //
1.10.15 anuvākaḥ

te vai śvo bhūte vṛtraṃ haniṣyantā upāvasan , te 'bruvan kasya vāhedaṃ śvo bhavitā kasya vā pacateti, ta etaṃ odanaṃ apacan , tena paśūnacikayu, ste'viduryatarān vā ima upāvarsybhanti ta idaṃ bhaviṣyantīti, tebhyo vā etena prātiṣṭhan , tān etenāyacchan , tat paśūnāṃ vāvaiṣā yati, ste vai śvovijayino'vasan , te'bruvan kasya vāhedaṃ śvo bhavitā kasya vā pacateti ,ta etaṃ odanaṃ apacan , te'bruvan , māhutamaśiṣmeti , taṃ marudbhyo gṛhamedhebhyo'juhavuḥ , paśavo vai maruto gṛhamedhāḥ , paśubhyo vai te tamajuhavu, ste vai saṃyattā āsan , te'surā devebhyaḥ kṣudhaṃ prāhiṇvan , tāṃ devāḥ pratiśrutyaitaṃ odanaṃ apacan , sā deveṣu lokamavittvā punarasurān prāviśat , tato devā abhavan , parāsurā, stadya evaṃ vidvān etaṃ odanaṃ pacati bhavatyātmanā, parāsya bhrātṛvyo bhavati , api prativeśaṃ pacet bhrātṛvyāyaiva kṣudhaṃ prahiṇoti, yadvai cāturmāsyānāṃ pākayajñasyaiva tadeṣāṃ paśavyaṃ , paśavyo gṛhamedho , na prayājān yajati nānuyājān , na sāmidhenīranvāha , ājyabhāgau yajati yajñatāyai , agnaye samavadyati , agnirvai samiṣṭira , gniḥ pratiṣṭhitiḥ , samiṣṭyā eva pratiṣṭhityai , iḍāmupahvayante , paśavo vā iḍā , paśavyo gṛhamedha, stasmādiḍāmupahvayante , niṣkāṣaṃ nidadhāti anusaṃtatyai //
1.10.16 anuvākaḥ

teṣāṃ vā ubhayeṣāmindraḥ prāvasat , te devā etaṃ indrāya bhāgaṃ nyadadhura, smāñ śvo nihitabhāgo vṛṇatā, iti ṛṣabhamāhvayanti , indraṃ vā etaṃ nihvayante , ruvatho vaṣaṭkāro , atho asurāṇāṃ vā etad ṛṣabhamatyāhvayanti , asmān prajanayāditi , savatsā gāvo vasanti sākamedhatvāya , yatstryaśnāti sākamedhatvāya, yat strī nāśnīyādasākamedhāḥ syura , tha yat stryaśnāti sākamedhatvāya , nirṛtirvā etadyajñasya gṛhṇāti yat stryaśnāti, nirṛtir hi strī, nirṛtigṛhītā vai darvi, staptaṃ hyavacarati , eṣa khalu vai striyā hasto yad darvi , yad darvyā juhoti nirṛtigṛhītayaiva nirṛtiṃ niravadayate , sa vai śvo bhūte vṛtraṃ hantumupaplāyata , taṃ marutaḥ parikrīḍanta āsan , te'syāptvā vyanayan , te'bhyadharṣayan , tasmāt krīḍaya, ste vai saṃyattā āsan , te devā asurāṇāṃ paraṃ antaṃ na parāpaśyan , te marutaḥ krīḍīn krīḍato 'pāpaśyan , taj jitamanaso vā ima iti , tebhyo vā etaṃ bhāgaṃ niravapan , tato vā ajayan , taj jityā evaiṣo , asau vā āditya indro , raśmayaḥ krīḍayaḥ , sākaṃ raśmibhiḥ pracarati vijityai, devā vai vṛtraṃ hataṃ na vyajānan , taṃ marutaḥ krīḍayo'dhyakrīḍan , tasmāt krīḍayo , athaitāni pañca havīṃṣi saṃtatyai , athaiṣa aindrāgna , indrāgnī evāsmai vajraṃ anvabibhṛtāmi, ndrāgnī asmai vajraṃ abhyavahatāma, thaiṣa aindra , uddhāraṃ vā etaṃ indrā udaharata, vṛtraṃ hatvā taduddhāra evāsya , eṣa bhāga eva , tasmād rājā saṃgrāmaṃ jitvodājaṃ udajate , athaiṣa vaiśvakarmaṇaḥ , viśvāni me karmāṇi kṛtāni āsann iti , viśvakarmā hi , so'bhavad vṛtraṃ hatvā , athaiṣa āghāra , āhutīnāṃ saṃtatyai triṃśatvāya //
1.10.17 anuvākaḥ

prajāḥ sṛṣṭvāṃho'vayajya vṛtraṃ hatvā te devā amṛtatvaṃ evākāmayanta , svargo vai loko'mṛtatvaṃ , saṃvatsaraḥ svargo loko , yad dvādaśāhutayo amṛtatvaṃ eva tena spṛṇoti , āpadvā etat saṃvatsaram , ati vā etat saṃvatsaram akramīt , yad dvādaśāhutayaḥ saṃvatsarameva punarabhiparyāvartate , āpadvā etat saṃvatsaram , saṃ vā etat saṃvatsaram akṛkṣat , yat ṣaṭṣaṭ saṃpādayati , ṣaḍ vā ṛtava , stān vā etat saṃpādayati , tānapipādayati , tānapipadyamānānanvapipadyate , āpadvā etat saṃvatsaram , pitaro vā ṛtava, stān vā etat prajanayati , tān prajāyamānānanu prajāyate , tataḥ prajāyate , etadvā asya saṃvatsaro'bhīṣṭo'bhūdabhīṣṭā ṛtavo , atha vā asya pitaro'nabhīṣṭā , yadeṣa pitṛyajño tenaivāsya pitaro'bhīṣṭāḥ prītā bhavanti , dakṣiṇato nirupyam , dakṣiṇā hi pitṛṇāṃ , atho āhurubhayata eva nirupyam , iti ubhaye hījyante, tan na sūrkṣyaṃ , dakṣiṇata eva nirupyam , dakṣiṇā hi pitṛṇāṃ , ṣaṭkapālaḥ puroḍāśo bhavati , ṣaḍ vā ṛtava, sta evāsyaitenābhīṣṭāḥ prītā bhavanti , na vai dhānābhirna manthena yajño , yadeṣa puroḍāśastena yajño , athaitā dhānāḥ, svadhā vā etā amuṣmiṃlloke , atho aparimitā vai saṃvatsarasya rātraya, stā evāsyaitābhirabhīṣṭāḥ prītā bhavanti , na vai dhānābhirna puroḍāśena pitṛyajño , yadeṣa manthastena pitṛyajño , abhivānyāyā gordugdhe syāt , sā hi pitṛṇāṃ , nediṣṭhaṃ dakṣiṇāsīnā upamanthati , dakṣiṇā hi pitṛṇāme, kayopamanthati , ekā hi pitṛṇāṃ, ikṣuśalākayopamanthati, sā hi pitṛṇāṃ , na prācyuddhatyā , pitṛyajño hi , na dakṣiṇā , yajño hi , ubhe diśā antaroddhanti , ubhaye hījyante , upamūlaṃ barhirdāti , tena pitṛṇāṃ , yadṛtemūlaṃ , tena devānāṃ, ubhaye hījyante , pariśrayanti , antarhitā vā amuṣmādādityāt pitaro , atho antarhitā hi devebhyaśca manuṣyebhyaśca pitara, stasmāt pariśrayanti, samantaṃ, barhiḥ paristṛṇāti , samantaṃ hīma ṛtavaḥ pariviṣṭā , atho samantānmā pitaro'bhisamāgachāni, iti amuṣminvai pūrvasminn itarā devatā ijyante , yattatra juhuyādāhutīḥ saṃsṛjet , samadaṃ kuryāt , gārhapatye śṛtaṃ kurvanti yajñatāyai , odanapacanādagnimāharanti , tat svinnānyatā āharanti //
1.10.18 anuvākaḥ

uśantastvā havāmaha uśantaḥ samidhīmahi / uśannuśata āvaha pitṝn haviṣe attave //
ityanvāha , uśanto hi pitaro, anuṣṭubhamanvāha , anto vā anuṣṭup , antaḥ pitara, stasmādanuṣṭubhamanvāha , ekāmanvāha , ekalokā hi pitarastri, ranvāha, tṛtīye hi loke pitaro , yadekāmanvāha tena pitṛṇāṃ , yat tristena devānāṃ, ubhaye hījyante , na hotāraṃ vṛṇīte nārṣeyam , mṛtyorevainā utsṛjati , apabarhiṣaḥ prayājān yajati , prajā vai barhiḥ , prajā eva mṛtyorutsṛjati , saṃvyayate vai manuṣyebhyaḥ kariṣyan , dakṣiṇato devebhyā upavyayate , athātra prācīnāvītena bhavyaṃ vyāvṛttyai , dakṣiṇato'vadāyodaṅṅ atikramya dakṣiṇā tiṣṭhan juhoti , dakṣiṇā hi pitṛṇāṃ , somaṃ agre yajati, somo vai pitṛṇāṃ devatā , pitṛdevatyaḥ somo , yat somaṃ pitṛmantaṃ yajati somapāṃstat pitṝn yajati , yad barhiṣado yajvanastat , yadagniṣvāttān gṛhamedhinastat , yadagniṃ kavyavāhanaṃ , dve vā agnestanvau , havyavāhanyā devebhyo havyaṃ vahati kavyavāhanyā pitṛbhyaḥ, samiṣṭyā eva pratiṣṭhityai , dve vai devānāṃ yājyānuvākye , prāṇyayā yacchati , gamayatyanyayā , athātra tisraḥ kāryāḥ , pare hi devebhyaḥ pitara, stadyaiṣā tṛtīyātyevaitayā prādāt , pañca kṛtvo'vadyati , pāṅkto yajño , yāvān eva yajñastamālabdhaḥ // svadhā namaḥ // iti vaṣaṭkaroti , svadhākāraḥ pitṛṇāṃ , namaskāro devānāṃ, ubhaye hījyante , sraktiṣu nidadhāti , devān vai pitṝnmanuṣyā anuprapibante , devān eva pitṝnayāṭ , trir nidadhāti , trīn hīdaṃ puruṣānabhi sma, trīn parānanvācaṣṭe , trayo hi pare pitā putraḥ pautro anusaṃtatyai , sarvāsu sraktiṣu nidadhāti, sarvāsu hi dikṣu pitaraḥ , sarvā evainaṃ diśo gamayati , nāmuṣyāṃ nidadhāti , yadamuṣyāṃ nidadhyān mṛtyunaināḥ pariveśayet , tāmevānūdyanti , atha yattasyāṃ nimārṣṭi tāmeva tena prīṇāti //
1.10.19 anuvākaḥ

atra pitaro mādayadhvami, tyuktvā parāyanti , ta āhavanīyam upatiṣṭhante susaṃdṛśaṃ tvā vayami, tyā tamitostiṣṭhanti , agnimevopadraṣṭāraṃ kṛtvāntaṃ prāṇasya gacchanti , amīmadanta pitarā, ity uktvā prapadyante , ta ūrṇāṃ daśāṃ vā nyasyanti , yadevātra nigacchanti tasyaiṣā niravattiḥ , paretana pitaraḥ somyāsā, ityāha , anuṣaktā vā etān pitaraḥ syur vyāvṛttyai , samantamapaḥ pariṣiñcan paryeti , mārjanaṃ evaiṣām , tadapariṣiñcan punaḥ paryeti , amuṃ vā ete lokaṃ nigacchanti ye pitṛyajñena caranti , prajāpatistvevaināṃstatā unnetumarhanti , yat prājāpatyām ṛcaṃ anvāha prajāpatirevaināṃstatā unnayati , atha yadapariṣiñcan punaḥ paryeti , amuṃ vā etaṃ lokaṃ punarupāvartante, pitṝn vā etadyajño'gan , pāṅkto yajño , yat paṅktyā punarāyanti sahaiva yajñenāyanti ,manasvatībhirāyanti , mana eva punarupahvayante //
1.10.20 anuvākaḥ

etadvā asya saṃvatsaro'bhīṣṭo'bhūdabhīṣṭā ṛtavo , atha vā asya rudrā anabhīṣṭā , yadete tryambakāstenaivāsya rudrā abhīṣṭāḥ prītā bhavanti , ekakapālā bhavanti , na vai puruṣaḥ kapālairāpya , ekadhaivainaṃ āpnoti , atho ekā vā iyam , asyāṃ eva pratitiṣṭhati , abhighāryā३ nābhighāryā३, iti mīmāṃsante , yadabhighārayed rudrāyāsya paśūnapidadhyāt , tan na sūrkṣyaṃ , abhighāryā eva , na hi haviranabhighṛtamasti , ekolmukaṃ haranti , ekolmukaṃ hi rudrāṇāṃ , dhūpāyaddharanti , dhūpāyaddhi rudrāṇāme, tāṃ diśam̐ haranti , eṣā hi rudrāṇāṃ dik , parācīnaṃ haranti , parāñcaṃ eva rudraṃ haranti , ākhuṃ te rudra paśuṃ karomītyākhukirā ekamupavapati , paśubhyastena niravadayate , tasmāttān paśupatirghātuka , ścatuṣpathe yājayet , catuṣpathe vai rudrāṇāṃ gṛhā , gṛheṣveva rudraṃ niravadayate , eṣa te rudra bhāgastaṃ juṣasva saha svasrāmbikayā svāheti , śaradvai rudrasya yoniḥ svasāṃbikā , etāṃ vā eṣo'nvabhyavacarati , tasmāc śaradi bhūyiṣṭhaṃ hanti , tayaivainaṃ saha niravadayate , madhyamaparṇena juhoti , taddhyarakṣohataṃ āraṇyena juhoti , araṇya eva rudraṃ niravadayate , yatpātreṇa juhuyād rudraṃ prajāsv anvavanayet , tasmādāraṇyena juhoti , avāṃba rudramadimahīti , anṛṇā evābhūvan , bheṣajaṃ gave aśvāya puruṣāya bheṣajaṃ iti , anṛṇā eva bhūtvā bheṣajamakrata, tryambakaṃ yajāmahā iti pariyanti , tatrāpi patikāmā paryeti , pativedanaṃ evāsyā, stattān ūrdhvān udasya pratilabhante , bhagameva pratilabhante , tān yajamānāya samāvapanti , bhagamevāsmai samāvapanti , yā patikāmā syāttasyai samāvapeyu , rbhagamevāsyai samāvapanti, tān mūte kṛtvā vṛkṣa āsañcati // rudraiṣa te bhāgo, tenāvasena paro mūjavato'tīhi pinākahastaḥ kṛttivāsā avatatadhanvā // iti girirvai rudrasya yoniḥ , ato vā eṣo'nvabhyavacāraṃ prajāḥ śamāyate , svenaivainaṃ bhāgadheyena svaṃ yoniṃ gamayati , anapekṣamāṇā āyanti rudrasyānanvavāyāya, parogoṣṭhaṃ mārjayante parogoṣṭhameva rudraṃ niravadayante , ambī vai strī bhaganāmnī , tasmāt tryambakā , yasya vai havirapratiṣṭhitamapratiṣṭhitaḥ so , apratiṣṭhitā asya tryambakā , ādityaṃ ghṛte caruṃ nirvapet punaretya gṛheṣu , iyaṃ vā aditiri , yaṃ pratiṣṭhā , yadādityo'syāṃ eva pratitiṣṭhati //
iti prathamakāṇḍe cāturmāsyāni nāma daśamaḥ prapāṭhakaḥ//