કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 1.9

ચતુર્હોતારઃ
1.9.1 અનુવાકઃ

ચિત્તિઃ સ્રુક્ , ચિત્તમાજ્યં , વાગ્ વેદિરા, ધીતં બર્હિઃ, કેતો અગ્નિ,ર્વિજ્ઞાતમગ્નીત્ , વાચસ્પતિર્ હોતા , મન ઉપવક્તા , પ્રાણો હવિઃ , સામાધ્વર્યુરિ , ન્દ્રં ગચ્છ સ્વાહા, પૃથિવી હોતા , દ્યૌરધ્વર્યુસ્ત્વ,ષ્ટાગ્નીત્ , મિત્ર ઉપવક્તા , વાચસ્પતે વાચો વીર્યેણ સંભૃતતમેનાયક્ષસે, યજ્ઞપતયે વાર્યમા સ્વસ્ક,ર્વાચસ્પતિઃ સોમમપાત્ , જજનદિન્દ્રમિન્દ્રિયાય , સોમઃ સોમસ્ય પિબતુ , શુક્રઃ શુક્રસ્ય પિબતુ , શ્રાતાસ્ત ઇન્દ્ર સોમા વાતાપયો હવનશ્રુતો , અગ્નિર્ હોતા , અશ્વિનાધ્વર્યૂ , રુદ્રો અગ્નીત્ , બૃહસ્પતિરુપવક્તા , વાચસ્પતે હિન્વિધે નામન્ વિધેમ તે નામ, વિધેસ્ત્વમસ્માકં નામ, વાચસ્પતિઃ સોમમપાત્ , આસ્માસુ નૃમ્ણં ધાત્ , સોમઃ સોમસ્ય પિબતુ , શુક્રઃ શુક્રસ્ય પિબતુ , શ્રાતાસ્ત ઇન્દ્ર સોમા વાતાપયો હવનશ્રુતો , મહાહવિર્ હોતા , સત્યહવિરધ્વર્યુર, ચિત્તપાજા અગ્નીત્ , અચિત્તમના ઉપવક્તા , અનાધૃષ્યશ્ચાપ્રતિધૃષ્યશ્ચાભિગરૌ , અયાસ્ય ઉદ્ગાતા , વિધે નામન્ વિધેમ તે નામ , વિધેસ્ત્વમસ્માકં નામ , મા દેવાનાં તન્તુશ્છેદિ મા મનુષ્યાણાં , નમો માત્રે પૃથિવ્યૈ ॥
1.9.2 અનુવાકઃ

અગ્નિર્યજુર્ભિઃ , સવિતા સ્તોમૈ , રિન્દ્ર ઉક્થામદૈ , ર્બૃહસ્પતિશ્છન્દોભિર , દિતિરપશ્ચ બર્હિશ્ચ , આદિત્યા આજ્યૈ , ર્મરુતઃ સદોહવિર્ધાનૈ , ર્વિષ્ણુર્ દીક્ષાતપોભ્યાં , મિત્રાવરુણૌ ધિષ્ણ્યૈર , શ્વિના આશિરા, ત્વષ્ટા સમિધા , પૂષા સ્વાહાકારૈ , ર્વાગ્ વાયોઃ પત્ની , પથ્યા પૂષ્ણઃ, પૃથિવ્યગ્નેઃ , સેનેન્દ્રસ્ય , ધેના બૃહસ્પતે , ર્ગાયત્રી વસૂનાં , ત્રિષ્ટુબ્ રુદ્રાણાં , જગત્યાદિત્યાના, મનુષ્ટુબ્ મિત્રસ્ય, વિરાડ્ વરુણસ્ય, પઙ્ક્તિર્ વિષ્ણો , ર્દીક્ષા સોમસ્ય ॥
1.9.3 અનુવાકઃ

પ્રજાપતિર્વા એક આસીત્ , સોઽકામયત, યજ્ઞો ભૂત્વા પ્રજાઃ સૃજેયેતિ , સ દશહોતારં યજ્ઞમાત્માનં વ્યધત્ત , સ ચિત્તિં સ્રુચં અકુરુત, ચિત્તમાજ્યં , વાચં વેદિમા,ઽધીતં બર્હિઃ , સ દશધાત્માનં વિધાય મિથુનં કૃત્વાયતનમૈચ્છત્, સ વૈ ત્રિવૃત એવ પ્રાણાનાયતનં અચાયત્ , તૈઃ પ્રજા અસૃજત , ઊર્ધ્વ ઉદતૃણત્ પૂર્વપક્ષઃ પઞ્ચદશ, સ્તેન દેવાનસૃજત, તે દેવા ઊર્ધ્વા આપ્યાયન્ત , ઊર્ધ્વ આપ્યાયતે ય એવં વેદ , અવાઙ્ અવાતૃણદપરપક્ષઃ પઞ્ચદશ, સ્તેનાસુરાનસૃજત , તેઽસુરા અવાઞ્ચઃ પ્રાધ્વંસન્ત , પ્રાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ધ્વંસતે ય એવં વેદ, દિવા દેવાનસૃજત નક્તમસુરાન્ , તે દેવાઃ શુક્લા અભવન્ કૃષ્ણા અસુરાઃ, સત્યેન દેવાનસૃજતાનૃતેનાસુરાન્ , તે દેવાઃ સત્યમભવન્ , અનૃતમસુરાઃ , દક્ષિણેન હસ્તેન દેવાનસૃજત સવ્યેનાસુરાન્ , તે દેવા વીર્યવન્તોઽભવન્ મૃદ્ધા અસુરા,સ્તતો દેવા અભવન્ પરાસુરા,સ્તદ્ય એવં વેદ ભવત્યાત્મના, પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ , સોઽમન્યત , ક્વ હોષ્યામીતિ, સ તદેવ નાવિન્દત્ પ્રજાપતિર્ યત્રાહોષ્યન્ , નો અસ્યાન્યદ્ધોત્વમાસીત્ પ્રાણાત્ , સ વા ઇન્દ્રમેવાન્તરાત્મનાયતનં અચાયત્ , સ ઇન્દ્રં ગચ્છ સ્વાહેત્યપાનત્ વીર્યં વૈ પ્રાણો વીર્યમિન્દ્રો , વીર્ય એવ વીર્યમજુહોત્ ॥
1.9.4 અનુવાકઃ

તે વૈ ચતુર્હોતારો ન્યસીદન્ ત્સોમગૃહપતયા, ઇન્દ્રં જનયિષ્યામા ઇતિ પૃથિવી હોતાસીદ્ , દ્યૌરધ્વર્યુસ્ત્વષ્ટાગ્ની,ન્મિત્ર ઉપવક્તા તે વા એતૌ ગ્રહા અગૃહ્ણત, વાચસ્પતે વાચો વીર્યેણ સંભૃતતમેનાયક્ષસે , યજ્ઞપતયે વાર્યમા સ્વસ્કરિતિ , ત એકવિંશમાયતનમચાયન્ , તેનેન્દ્રમજનયન્ , ત ઇન્દ્રં જનયિત્વાબ્રુવન્ , સ્વરયામેતિ, તે વૈ પઞ્ચહોતારો ન્યસીદન્ વરુણગૃહપતયો , અગ્નિર્ હોતાસીત્ , અશ્વિનાધ્વર્યૂ , રુદ્રો અગ્નીદ્ , બૃહસ્પતિરુપવક્તા , યદશ્વિનેતિ , તેન પઞ્ચહોતા , તે વા એતૌ ગ્રહા અગૃહ્ણત , વાચસ્પતે હિન્વિધે નામન્ વિધેમ તે નામ , વિધેસ્ત્વમસ્માકં નામેતિ , તે ત્રિણવમાયતનં અચાયન્ , તં સેતું કૃત્વા સ્વરાયન્ , તેન પશૂનસૃજન્ત , તાન્ દેવતાભ્યોઽનયન્ યમાયાશ્વમનયન્ , તસ્યાર્ધમિન્દ્રિયસ્યાપાક્રામત્ , સ એતં પ્રતિગ્રહમપશ્યત્ ॥ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં પ્રતિગૃહ્ણામિ , યમાય ત્વા મહ્યં વરુણો દદાતિ , સોઽમૃતત્વમશીય , મયો દાત્રે ભૂયાત્ , મયો મહ્યં પ્રતિગ્રહીત્રે ॥ ઇતિ સોઽર્ધમિન્દ્રિયસ્યોપાધત્ત , અર્ધમિન્દ્રિયસ્યોપધત્તે ય એવં વિદ્વાનશ્વં પ્રતિગૃહ્ણાતિ , અથ યોઽવિદ્વાન્ પ્રતિગૃહ્ણાત્યર્ધમસ્યેન્દ્રિયસ્યાપક્રામતિ , રુદ્રાય ગામનયન્ , તસ્ય તૄતીયમિન્દ્રિયસ્યાપાક્રામત્ , સ એતં પ્રતિગ્રહમપશ્યત્ ॥ રુદ્રાય ત્વા મહ્યં વરુણો દદાતિ , સોઽમૃતત્વમશીય , મયો દાત્રે ભૂયાન્ , મયો મહ્યં પ્રતિગ્રહીત્રે ॥ ઇતિ સ તૄતીયમિન્દ્રિયસ્યોપાધત્ત , તૄતીયમિન્દ્રિયસ્યોપધત્તે ય એવં વિદ્વાન્ ગાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ , અથ યોઽવિદ્વાન્ પ્રતિગૃહ્ણાતિ તૄતીયમસ્યેન્દ્રિયસ્યાપક્રામતિ , અગ્નયે હિરણ્યમનયન્ , તસ્ય ચતુર્થમિન્દ્રિયસ્યાપાક્રામત્ , સ એતં પ્રતિગ્રહમપશ્યત્ ॥ અગ્નયે ત્વા મહ્યં વરુણો દદાતિ , સોઽમૃતત્વમશીય , મયો દાત્રે ભૂયાન્મયો મહ્યં પ્રતિગ્રહીત્રે ॥ ઇતિ સ ચતુર્થમિન્દ્રિયસ્યોપાધત્ત , ચતુર્થમિન્દ્રિયસ્યોપધત્તે ય એવં વિદ્વાન્ હિરણ્યં પ્રતિગૃહ્ણાતિ , અથ યોઽવિદ્વાન્ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ચતુર્થમસ્યેન્દ્રિયસ્યાપક્રામતિ , બૃહસ્પતયે વાસોઽનયન્ , તસ્ય પઞ્ચમં ઇન્દ્રિયસ્યાપાક્રામત્ , સ એતં પ્રતિગ્રહમપશ્યત્ ॥ ગ્નાસ્ત્વાકૃન્તન્નપસોઽતન્વત , ધિયોઽવયન્ , બૃહસ્પતયે ત્વા મહ્યં વરુણો દદાતિ , સોઽમૃતત્વમશીય , મયો દાત્રે ભૂયાન્ , મયો મહ્યં પ્રતિગ્રહીત્રે ॥ ઇતિ સ પઞ્ચમં ઇન્દ્રિયસ્યોપાધત્ત , પઞ્ચમં ઇન્દ્રિયસ્યોપધત્તે ય એવં વિદ્વાન્ વાસઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ , અથ યોઽવિદ્વાન્ પ્રતિગૃહ્ણાતિ પઞ્ચમં અસ્યેન્દ્રિયસ્યાપક્રામતિ , ઉત્તાનાયાઙ્ગિરસાયાપ્રાણદનયં, સ્તસ્ય ષષ્ઠમિન્દ્રિયસ્યાપાક્રામત્ , સ એતં પ્રતિગ્રહમપશ્યત્ ॥ ઉત્તાનાય ત્વાઙ્ગિરસાય મહ્યં વરુણો દદાતિ , સોઽમૃતત્વમશીય , મયો દાત્રે ભૂયાન્ , મયો મહ્યં પ્રતિગ્રહીત્રે ॥ ઇતિ સ ષષ્ઠમિન્દ્રિયસ્યોપાધત્ત , ષષ્ઠમિન્દ્રિયસ્યોપધત્તે ય એવં વિદ્વાનપ્રાણત્ પ્રતિગૃહ્ણાતિ , અથ યોઽવિદ્વાન્ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ષષ્ઠમસ્યેન્દ્રિયસ્યાપક્રામતિ ॥ ક ઇદં કસ્મા અદાત્ , કામઃ કામાયાદાત્ , કામો દાતા , કામઃ પ્રતિગ્રહીતા , કામાય ત્વા પ્રતિગૃહ્ણામિ , કામૈતત્તે ॥
ઇતિ સમુદ્રો વૈ કામો , દક્ષિણા કામો , દક્ષિણયૈવ દક્ષિણાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ , યો વૈ તાં દેવતાં વેદ યાગ્રે દક્ષિણામનયદ્ દક્ષિણીયો હ ભવતિ , નયતિ દક્ષિણાં ॥
1.9.5 અનુવાકઃ

તે વૈ સ્વર્યન્તોઽબ્રુવન્ , અતો નો યૂયં પ્રયચ્છત , કેનાયતનેનાત્રૈવ વેત્સ્યથેત્યબ્રુવન્ , તે વૈ સપ્તહોતારો ન્યસીદન્નર્યમગૃહપતયો , મહાહવિર્ હોતાસીત્ , સત્યહવિરધ્વર્યુર , ચિત્તપાજા અગ્નીત્ , અચિત્તમના ઉપવક્તા , અનાધૃષ્યશ્ચાપ્રતિધૃષ્યશ્ચાભિગરા , અયાસ્ય ઉદ્ગાતા , તે વા એતં ગ્રહમગૃહ્ણત , વિધે નામન્વિધેમ તે નામ , વિધેસ્ત્વમસ્માકં નામેતિ , તે ત્રયસ્ત્રિંશમાયતનં અચાયન્ , તેનેદં સમતન્વન્ ,
સપ્તહોત્રા ચ વા ઇદં સંતતં ત્રયસ્ત્રિંશેન ચ , યદિદં દેવમનુષ્યા અન્યોઽન્યસ્મૈ સંપ્રયચ્છંતે , પ્રાણો વૈ દશહોતા , ચક્ષુશ્ચતુર્હોતા , શ્રોત્રં પઞ્ચહોતા , વાક્ ચાત્મા ચ સપ્તહોતા , અગ્નિહોત્રં વૈ દશહોતા , દર્શપૂર્ણમાસૌ ચતુર્હોતા , ચાતુર્માસ્યાનિ પઞ્ચહોતા , સૌમ્યોઽધ્વરઃ સપ્તહોતા , આયુષે કમગ્નિહોત્રં હૂયતે , સર્વમાયુરેતિ ય એવં વેદ , ચક્ષુષે કં દર્શપૂર્ણમાસા ઇજ્યેતે , ન ચક્ષુષો ગૃહે ય એવં વેદ , શ્રોત્રાય કં ચાતુર્માસ્યાનીજ્યન્તે , ન શ્રોત્રસ્ય ગૃહે ય એવં વેદ , વાચે ચાત્મને ચ કં સૌમ્યોઽધ્વર ઇજ્યતે , ન વાચો નાત્મનો ગૃહે ય એવં વેદ , પ્રજાપતિર્વૈ દશહોતા , એકઃ સન્ ભૂયિષ્ઠભાગ્ વ્યાહૃતીનાં , એકઃ સન્ ભૂયિષ્ઠો ભવતિ ય એવં વેદ , તેજસે કં પૂર્ણમા ઇજ્યતે , સૌમ્યો વૈ બ્રાહ્મણો દેવતયા ગાયત્રછન્દા , ગાયત્રોઽગ્નિઃ , સ્વે વાવાસ્મા એતદ્દેવતે સપ્રસ્થે અક, ર્નાસ્યાન્યો યોગક્ષેમસ્યેશે , આયુષે કમમાવાસ્યેજ્યતે , સમીવ વા એષ આભ્રિયતે , સર્વમાયુરેતિ ય એવં વેદ , સ્વર્ગાય લોકાય કં સૌમ્યોઽધ્વર ઇજ્યતે , એતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ , દશહોત્રાગ્નિહોત્રમુન્નીતમભિમૃશેત્ , દશહોત્રા વૈ દેવા અગ્નિહોત્રમસૃજન્ત , પ્રજાતમેનત્ સૃષ્ટમાલબ્ધ , ચતુર્હોત્રા દર્શપૂર્ણમાસા અભિમૃશેત્ , ચતુર્હોત્રા વૈ દેવા દર્શપૂર્ણમાસા અસૃજન્ત , પ્રજાતા એનૌ સૃષ્ટા આલબ્ધ , પઞ્ચહોત્રા ચાતુર્માસ્યાનિ અભિમૃશેત્ , પઞ્ચહોત્રા વૈ દેવાશ્ચાતુર્માસ્યાનિ અસૃજન્ત , પ્રજાતાનિ એનાનિ સૃષ્ટાન્યાલબ્ધ , સપ્તહોત્રા સૌમ્યમધ્વરમ્ અભિમૃશેત્ , સપ્તહોત્રા વૈ દેવાઃ સૌમ્યમધ્વરમ્ અસૃજન્ત , પ્રજાતં એનં સૃષ્ટમાલબ્ધ , દશહોતારં વદેત્ પુરસ્તાત્ સામિધેનીનાં , પ્રજાપતિર્વૈ દશહોતા , યજ્ઞમુખં સામિધેન્યો , મિથુનં વાવાસ્યૈતદ્યજ્ઞમુખે દધાતિ , ચતુર્હોતારં વદેત્ પુરસ્તાત્ પ્રયાજાનાં , ચતુર્હોત્રા વૈ દેવા ઇન્દ્રમજનયન્ , ઇન્દ્રં વાવાસ્યૈતદ્યજ્ઞેઽજીજનત્ , સેન્દ્રેણ યજ્ઞેન યજતે , પઞ્ચહોતારં વદેત્ પુરસ્તાદ્ધવિષાં, પઞ્ચહોત્રા વૈ દેવાઃ પશૂનસૃજન્ત , પરાસુરાનભાવયન્ , પશૂન્ એવ સૃજતે, પરા ભ્રાતૃવ્યં ભાવયતિ , સપ્તહોતારં વદેત્ પુરસ્તાદનુયાજાનાં, સપ્તહોત્રા વૈ દેવાઃ સ્વરાયન્ , સ્વરેવૈતિ , દશહોતારં વદેત્ પુરસ્તાદ્ બહિષ્પવમાનસ્ય , પ્રજાપતિર્વૈ દશહોતા , યજ્ઞમુખં બહિષ્પવમાનં , મિથુનં વાવાસ્યૈતદ્યજ્ઞમુખે દધાતિ , ચતુર્હોતારં વદેત્ પુરસ્તાદાજ્યાનાં , પઞ્ચહોતારં વદેત્ પુરસ્તાન્માધ્યંદિનસ્ય પવમાનસ્ય, સપ્તહોતારં વદેત્ પુરસ્તાદાર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય , સપ્તહોત્રા વૈ દેવાઃ સ્વરાયન્ , સ્વરેવૈતિ, યો વૈ ચતુર્હોતૄનનુસવનં તર્પયિતવ્યાન્ વેદ તૄપ્યતિ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ , એતે વૈ ચતુર્હોતારોઽનુસવનં તર્પયિતવ્યા, યદ્ બ્રાહ્મણા બહુવિદસ્તાન્ એવ તર્પયતિ, ત એનં તૃપ્તાઃ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ તર્પયન્તિ ॥
1.9.6 અનુવાકઃ

યઃ પ્રજયા પશુભિર્ન પ્રજાયેત સ દ્વાદશાહાનિ બરાસીં પરિધાય તપ્તં પિબન્નધઃ શયીત , તપો વૈ તપ્ત્વા પ્રજાપતિર્ વિધાયાત્માનં મિથુનં કૃત્વા પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ પ્રાજાયત , અવિહિતો હિ વા એષોઽમિથુનો , અથૈષ ન પ્રજાયતે , તત્તપ એવ તપ્ત્વા વિધાયાત્માનં મિથુનં કૃત્વા પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ પ્રજાયતે , પ્રજાપતિર્વૈ દશહોતા , જ્યાયાન્વૈ પ્રજાપતિર્ હોમાત્ , તસ્માત્તન્ ન જુહ્વતિ , પ્રાણ્યાપાનેત્ , અપાનં એવ પ્રાણં જુહોતિ , સંગ્રામિણં ચતુર્હોત્રા યાજયેત્ , ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં કૃત્વા ચતુર્હોતારં વ્યાચક્ષીત , પૂર્વેણ ગ્રહેણાર્ધં જુહુયાદુત્તરેણાર્ધમ્ , ચતુર્હોત્રા વૈ દેવા ઇન્દ્રમજનયન્ , યતરસ્મિન્ ખલુ વૈ સંગ્રામ ઇન્દ્રો ભવતિ સ જયતિ , ઇન્દ્રં વાવાસ્યૈતત્ સંગ્રામેઽજીજનત્ , જયતિ સંગ્રામં , પ્રજાકામં ચતુર્હોત્રા યાજયેત્ , ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં કૃત્વા ચતુર્હોતારં વ્યાચક્ષીત , પૂર્વેણ ગ્રહેણાર્ધં જુહુયાદુત્તરેણાર્ધમ્ , ચતુર્હોત્રા વૈ દેવા ઇન્દ્રમજનયન્ , પ્રજામસ્મૈ જનયતિ , નેવ ત્વપરોઽનુજાયતે , તેજસ્વીવ તુ ભવતિ , સર્વેણ હ્યેનમિન્દ્રિયેણ જનયતિ , પશુકામં પઞ્ચહોત્રા યાજયેત્ , ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં કૃત્વા પઞ્ચહોતારં વ્યાચક્ષીત , પૂર્વેણ ગ્રહેણાર્ધં જુહુયાદુત્તરેણાર્ધમ્ , પઞ્ચહોત્રા વૈ દેવાઃ પશૂનસૃજન્ત , પશૂન્ એવ સૃજતે , ભ્રાતૃવ્યવન્તં પઞ્ચહોત્રા યાજયેત્ , ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં કૃત્વા પઞ્ચહોતારં વ્યાચક્ષીત , પૂર્વેણ ગ્રહેણાર્ધં જુહુયાદુત્તરેણાર્ધમ્ , પઞ્ચહોત્રા વૈ દેવાઃ અસુરાન્ પરાભાવયન્ , પરા પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં ભાવયતિ , સ્વર્ગકામં પઞ્ચહોત્રા યાજયેત્ , ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં કૃત્વા પઞ્ચહોતારં વ્યાચક્ષીત , પૂર્વેણ ગ્રહેણાર્ધં જુહુયાદુત્તરેણાર્ધમ્ , પઞ્ચહોત્રા વૈ દેવાઃ સ્વરાયન્ , સ્વરેવૈતિ , યો યજ્ઞસ્ય સંસ્થામનુ પાપીયાન્મન્યેત તં સપ્તહોત્રા યાજયેત્ , સપ્તહોત્રા વૈ દેવા ઇદં સમતન્વન્ , સમતત તાજક્ , તાદૃઙ્ પુનર્ભવતિ યાદૃક્ સન્ યજતે ॥
1.9.7 અનુવાકઃ

બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ , યદેકો યજ્ઞશ્ચતુર્હોતાથ કસ્માત્સર્વે ચતુર્હોતાર ઉચ્યન્તા ઇતિ , ચત્વારો વા એતે યજ્ઞા, સ્તેષાં ચત્વારો હોતારસ્ત,ચ્ચતુર્હોતૃણાં ચતુર્હોતૃત્વં , ચતુર્ણામેકઃ સંવત્સરં નાશ્નીયાત્ , તદ્ વ્રતં , અન્નં વૈ ચતુર્હોતારો , અન્નવાન્ ભવતિ ય એવં વેદ , અથ યમનૂચાનં સન્તં નોપનમેત્ સોઽરણ્યં પરેત્ય બ્રાહ્મણં ઉપદ્રષ્ટારં કૃત્વા ચતુર્હોતૄન્ વ્યાચક્ષીત , બ્રહ્મણો વા એતદુદરણં યચ્ચતુર્હોત્રારો , બ્રાહ્મણ ઉપદ્રષ્ટા , ઉપદ્રષ્ટુરેવાન્તે બ્રહ્માવિરકર્ , તદેનં આવિર્ભૂતમાવિદં ગમયતિ , અથ યૌ વિશપેયાતામ, હં ભૂયો વેદાહં ભૂયો વેદેતિ , એષ વાવ ભૂયો વેદ યશ્ચતુર્હોતૄન્ વેદ , ચતુર્હોતારો વૈ યજ્ઞસ્ય યોનિઃ , ચતુર્હોતૃભ્યોઽધિ યજ્ઞો નિર્મિતો , નૈનં વિશપ્તં હિનસ્તિ , ચતુર્હોતારં વદેદ્ દશમેઽહન્નન્નકામો , અન્નં વૈ ચતુર્હોતારો , અન્તો દશમં અહર્ , અન્તમેવ ગત્વાન્નાદ્યમવરુન્ધેન્ , એતદ્વા અસ્યૈતર્ય્તપ્રયુક્તં , એતદનવરુદ્ધં , તદેવ પ્રયુઙ્ક્તે , તદવરુન્ધે આ , ઇયં વૈ સર્પરાજ્ઞી , તસ્યા વા એતદુક્થં યચ્ચતુર્હોતારો , હોતા વદતિ , સ્તુતં વા એતદનુશઁસતિ , ન હિ સ્તુતમનનુશસ્તમસ્તિ ॥
1.9.8 અનુવાકઃ

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત , તે વૈ સમાવદેવ યજ્ઞે કુર્વાણા આયન્ , યદેવ દેવા અકુર્વત તદસુરા અકુર્વત , તેન વ્યાવૃતમગચ્છન્ , તે દેવા અબ્રુવન્ , એતેમં યજ્ઞં તિર ઉપર્યસુરેભ્યો તંસ્યામહા ઇતિ , તં એતાવઞ્શ આદાયોદક્રામન્ , અગ્નિર્યજુર્ભિઃ , સવિતા સ્તોમૈઃ , ઇન્દ્ર ઉક્થામદૈ , ર્બૃહસ્પતિશ્છન્દોભિરિતિ , તં તિર ઉપર્યસુરેભ્યોઽતન્વત , તં એષાં યજ્ઞમસુરા નાન્વવાયન્ , તેન વા એનાનપાનુદન્ત , તતો દેવા અભવન્ , પરાસુરા, સ્તદ્ય એવં વેદ તિર ઉપરિ ભ્રાતૃવ્યાદ્યજ્ઞં તનુતે, ભવત્યાત્મના , પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ , એતૈરેવ જુહુયાત્ સમૃતયજ્ઞે , ચતુર્ભિશ્ચતુર્ભિરન્વાક્શાયં પુરસ્તાત્ પ્રાતરનુવાકસ્ય , એતાવાન્ વૈ યજ્ઞો , યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તં વૃઙ્ક્તે , સયજ્ઞો ભવત્યયજ્ઞા ઇતર , એતૈરેવ જુહુયાત્ પુરસ્તાદ્ દીક્ષાયા , એષા વૈ પ્રત્યક્ષં દીક્ષા , તામેવાલબ્ધ , એતૈરેવ જુહુયાત્ પુરસ્તાદ્ દ્વાદશાહસ્ય , એષ વૈ પ્રત્યક્ષં દ્વાદશાહ, સ્તં એવાલબ્ધ , એતૈરેવાતિથ્યમભિમૃશેત્ , યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞં આલબ્ધ , દક્ષિણતો વૈ દેવાનસુરા યજ્ઞમજયન્ , ત ઉદઞ્ચઃ પત્નીભિઃ સહાગ્નીધ્રં પ્રાવિશન્ , તાન્ પત્નીભિઃ સહ પ્રક્શાય જિહ્રિયતોઽસુરા અપાવર્તન્ત , તાંસ્તત એવાનુત્થાયાજયન્ , તતો દેવા અભવન્ પરાસુરા, સ્તદ્ય એવં વેદ ભવત્યાત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ , નાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ગૃહાન્ ન પશૂનભ્યારોહતિ , અભિ ભ્રાતૃવ્યસ્ય ગૃહાનભિ પશૂનારોહતિ ય એવં વેદ , એતાનિ એવાગ્નીધેઽનુબ્રૂયાત્ , અગ્નીદ્વૈ પાત્નીવતસ્ય યજતિ , તૃપ્તા પત્ની રેતો ધત્તે, પ્ર પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ પ્રજાયતે , એતૈરેવ જુહુયાદન્તરા ત્વષ્ટારં ચ પત્નીશ્ચ સંવત્સરં પ્રજાકામો , મિથુનં વૈ ત્વષ્ટા ચ પત્નીશ્ચ , ત્વષ્ટારં વા એતન્ મિથુનેઽપ્યસ્રાટ્ પ્રજનનાય , તન્ મિથુનં , તસ્માદેવ મિથુનાદ્યજમાનઃ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ પ્રજાયતે , વિન્દતે પ્રજાં , આસ્ય વીરો જાયતે , યદિ સંવત્સરં જુહ્વન્ ન વિન્દેન્નાદૃત્યં ॥
ઇતિ પ્રથમકાણ્ડે ચાતુર્હોતૃકો નામ નવમઃ પ્રપાઠકઃ॥