Maitrayani Samhita · Chapter 1.6

ādhānam
1.6.1 anuvākaḥ

pra vo vājā abhidyavo haviṣmanto ghṛtācyā /
devān jigāti sumnayuḥ //
upa tvā juhvo mama ghṛtācīryantu haryata /
agne havyā juṣasva naḥ //
udagne tava tad ghṛtādarcī rocatā āhutam /
niṃsānaṃ juhvo mukhe //
prajā agne saṃvāsayehāśāśca paśubhiḥ saha /
rāṣṭrāṇyasmin dhehi yāni āsantsavituḥ save //
ayaṃ te yonir ṛtviyo yato jāto arocathāḥ /
taṃ jānannagnā āroha tato no vardhayā rayim //
āyaṃ gauḥ pṛśnirakramīdasadan mātaraṃ puraḥ /
pitaraṃ ca prayantsvaḥ //
triṃśaddhāmā virājati vāk pataṃgāya hūyate /
vyakhyanmahiṣo divaṃ //
antaścaratyarṇave asya prāṇādapānataḥ /
prati vāṃ sūro ahabhiḥ //
ito jajñe prathamaṃ svād yoneradhi jātavedāḥ /
sa gāyatryā triṣṭubhā jagatyānuṣṭubhā ca devebhyo havyā vahatu prajānan //
yo no agniḥ pitaro hṛtsvantaramartyo martyaṃ āviveśa /
tamātmani parigṛhṇīmasīha nedeṣo asmānavahāya parāyat //
dohyā ca te dugdhabhṛc corvarī, te te bhāgadheyaṃ prayacchāmi , tābhyāṃ tvādadhe , gharmaḥ śiras , tadayamagniḥ saṃpriyaḥ paśubhirbhava , purīṣamasi , yatte śukra śukraṃ jyotistena rucā rucaṃ aśīthāḥ //
mayi gṛhṇāmyahamagre agniṃ saha prajayā varcasā dhanena /
mayi kṣatraṃ mayi rāyo dadhāmi madema śatahimāḥ suvīrāḥ //
bhūr bhuvo , aṅgirasāṃ tvā devānāṃ vratenādadhe , agneṣṭvā devasya vratenādadhe , indrasya tvā marutvato vratenādadhe , manoṣṭvā grāmaṇyo vratenādadhe //
āchadi tvā chando dadhe dyaurmahnāsi bhūmirbhūnā /
tasyāste devyadita upasthe'nnādamagnimannapatyāyādadhe //
agnā āyūṃṣi pavase , agnir ṛṣiḥ , agne pavasva //
1.6.2 anuvākaḥ

yā vājinnagneḥ pavamānā priyā tanūstāmāvaha , yā vājinnagneḥ pāvakā priyā tanūstāmāvaha , yā vājinnagneḥ śuciḥ priyā tanūstāmāvaha //
yadakrandaḥ prathamaṃ jāyamāna udyantsamudrāduta vā purīṣāt /
śyenā te pakṣā hariṇota bāhū upastutyaṃ janima tatte arvan //
ojase balāya tvodyacche vṛṣṇe śuṣmāya , sapatnatūrasi vṛtratūḥ //
prācīmanu pradiśaṃ prehi vidvānagneragne puro agnirbhaveha /
viśvā āśā dīdyadvibhāhy ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpade //
abhyasthāṃ viśvāḥ pṛtanā arātīstadagnirāha tadu soma āha /
bṛhaspatiḥ savitendrastadāha pūṣā nā ādhāt sukṛtasya loke //
bhuvaḥ svar , aṅgirasāṃ tvā devānāṃ vratenādadhe , agneṣṭvā devasya vratenādadhe , indrasya tvā marutvato vratenādadhe , manoṣṭvā grāmaṇyo vratenādadhe //
āchadi tvā chando dadhe dyaurmahnāsi bhūmirbhūnā /
tasyāste devyadita upasthe'nnādamagnimannapatyāyādadhe //
yatte śukra śukraṃ jyotiḥ śukraṃ dhāmājasraṃ tena tvādadhe //
iḍāyāstvā pade vayaṃ nābhā pṛthivyā adhi /
jātavedo nidhīmahyagne havyāya voḍhave //
samrāṭ ca svarāṭ cāgne ye te tanvau tābhyāṃ mā ūrjaṃ yaccha , virāṭ ca prabhūścāgne ye te tanvau tābhyāṃ mā ūrjaṃ yaccha , vibhūśca paribhūścāgne ye te tanvau tābhyāṃ mā ūrjaṃ yaccha //
samudrād ūrmirmadhumaṃ udāradupāṃśunā samamṛtatvamānaṭ /
ghṛtasya nāma guhyaṃ yadasti jihvā devānāmamṛtasya nābhiḥ //
vayaṃ nāma prabravāmā ghṛtasyāsmin yajñe dhārayāmā namobhiḥ /
upa brahmā śṛṇavañ śasyamānaṃ catuḥśṛṅgo'vamīd gaura etat //
catvāri śṛṅgā trayo asya pādā dve śīrṣe sapta hastāso asya /
tredhā baddho vṛṣabho roravīti maho devo martyaṃ ātatāna //
ye agnayaḥ samanasā oṣadhīṣu vanaspatiṣu praviṣṭhāḥ /
te virājamabhisaṃyantu sarvā ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpade //
sapta te agne samidhaḥ sapta jihvāḥ sapta ṛṣayaḥ sapta dhāma priyāṇi /
sapta ṛtvijaḥ saptadhā tvā yajanti sapta hotrā ṛtuthā nu vidvān tsapta yonīrāpṛṇasva ghṛtena svāhā //
ye agnayo divo ye pṛthivyāḥ samāgacchantīṣamūrjaṃ vasānāḥ /
te asmā agnaye draviṇaṃ dattveṣṭāḥ prītā āhutibhājo bhūtvā yathālokaṃ punarastaṃ pareta svāhā //
niṣasāda dhṛtavrato varuṇaḥ pastyāsv ā /
sāṃrājyāya sukratuḥ //
uta no'hirbudhnyaḥ śṛṇotvaja ekapātpṛthivī samudraḥ /
stutā mantrāḥ kaviśastā avantu na enā rājan haviṣā mādayasva //
pra nūnaṃ brahmaṇaspatirmantraṃ vadaty ukthyam /
yasminnindro varuṇo mitro aryamā devā okāṃsi cakrire //
gharmaḥ śiras , tadayamagniḥ saṃpriyaḥ paśubhirbhava , purīṣamasi , yachā tokāya tanayāya śaṃ yor , arko jyoti, stadayamagniḥ saṃpriyaḥ paśubhirbhava , purīṣamasi , yachā tokāya tanayāya śaṃ yoḥ , vātaḥ prāṇaḥ , tadayamagniḥ saṃpriyaḥ paśubhirbhava , purīṣamasi , yachā tokāya tanayāya śaṃ yoḥ // aviṣaṃ naḥ pituṃ paca //
kalpetāṃ dyāvāpṛthivī kalpantāmāpā oṣadhayaḥ /
kalpantām agnayaḥ pṛthaṅ mama jyaiṣṭhyāya savratāḥ //
ye agnayaḥ samanasā oṣadhīṣu vanaspatiṣu praviṣṭhāḥ /
te virājamabhisaṃyantu sarvā ūrjaṃ no dhatta dvipade catuṣpade //
1.6.3 anuvākaḥ

prajāpatirvā idamagra āsīt , taṃ vīrudho'bhyarohan , asuryo vā etā yadoṣadhaya, stā atitiṣṭighiṣannatiṣṭighaṃ nāśaknot , so'śocat , so'tapyata , tato'gnirasṛjyata , tamagniṃ sṛṣṭaṃ vīrudhāṃ tejo'gacchat , tā aśuṣyan , na tataḥ purāśuṣyan , tsa prajāpatiragnimādhatta , imā evā sahā , iti tā asahata , tat sāḍhyai vāvaiṣa ādhīyate , tadyathādo vasantāśiśire'gnir vīrudhaḥ sahata evaṃ sapatnaṃ bhrātṛvyamavartiṃ sahate ya evaṃ vidvānagnimādhatte , etāvadvā asyā anabhimṛtaṃ yāvad vediḥ parigṛhītā , tām uddhatyāpa upasṛjyāgnimādhatte , yajñiyāṃ evaināṃ medhyāṃ kṛtvādhatte , agnervā iyaṃ sṛṣṭādabibhet , ati mā dhakṣyatīti , yadapa upasṛjyāgnimādhatte , asyā anatidāhāya , eṣā vai prajāpateḥ sarvatā tanūryadāpaḥ , sarvata enaṃ prajāḥ sarvataḥ paśavo'bhi puṇyena bhavanti ya evaṃ vidvānapa upasṛjyāgnimādhatte , yāvadvai varāhasya caṣālaṃ tāvatīyamagra āsīt , yadvarāhavihataṃ upāsyāgnimādhatte , imāṃ eva tannāpārāṭ , asyā enaṃ mātrāyāmadhyādhatte , tasmādeṣā varāhāya vimradate , eṣa hyasyā mātrāṃ bibharti ,devapāṇayo vai nāmāsurā āsan , te devagavīrapājan , tā anvagacchan , tā abhyājan , tāsāṃ payo'hīyata , te'bruvan , yadvā āsāṃ varaṃ abhūttadahāsteti , tadvarāho bhūtvāsurebhyo'dhi devānāgacchat , tasmādvarāhaṃ gāvo'nudhāvanti svaṃ payo jānānā, stadyāvatpriyameva paśūnāṃ dvipadāṃ catuṣpadāṃ payastāvatpriyaḥ paśūnāṃ dvipadāṃ catuṣpadāṃ bhavati ya evaṃ vidvān varāhavihataṃ upāsyāgnimādhatte , etadvā asyā anabhimṛtaṃ yadvalmīko , yadvalmīkavapām upakīryāgnimādhatte , asyā evainaṃ anabhimṛte'dhyādhatte , raso vā eṣo'syā udaiṣadyadvalmīko , yadvalmīkavapām upakīryāgnimādhatte , asyā evainaṃ rase'dhyādhatte , ūrg vā eṣo'syā udaiṣadyadvalmīko , yadvalmīkavapām upakīryāgnimādhatte , asyā evainaṃ ūryudhyādhatte , prajāpatervā eṣa stano yadvalmīko , yadvalmīkavapām upakīryāgnimādhatte prajāpatirevāsmai stanaṃ apidadhāti , annādyamasmā avarunddhe , akṣudhyatāṃ svānāṃ puraḥsthātā bhavati ya evaṃ veda , etāvadvā amuṣyā iha yajñiyaṃ yad ūṣāḥ , yad ūṣānupakīryāgnimādhatte , amuṣyā evainaṃ yajñiye'dhyādhatte , na vā anūṣarihaḥ paśavo reto dadhate, yad ūṣānupakīryāgnimādhatte reta evaitad dadhāti , paśūnāṃ puṣṭyai prajātyai , eṣa vā agnirvaiśvānaro yadasā ādityaḥ , sa yadihāsīttasyaitad bhasma yat sikatā , yat sikatā upakīryāgnimādhatte sva evainaṃ yonau sve bhasmannādhatte , śithirā vā iyamagra āsīt , tāṃ prajāpatiḥ śarkarābhiradṛṃhat , yaṃ śarkarā upakīryāgnimādhatte , imāṃ eva tad dṛṃhati dhṛtyai , tadyathemāṃ prajāpatiḥ śarkarābhiradṛṃhadevamasmin paśavo dṛṃhante ya evaṃ vidvāñ śarkarā upakīryāgnimādhatte , indro vai vṛtrāya vajraṃ prāharat , tasya yā vipruṣā āsaṃstāḥ śarkarā abhavan , yac śarkarā upakīryāgnimādhatte vajraṃ eva sapatnāya bhrātṛvyāya praharati , yaṃ dviṣyāt taṃ tarhi manasā dhyāyet , vajraṃ evāsmai praharati , stṛṇuta eva , purīṣīti vai gṛhamedhinaṃ āhuḥ , purīṣasya khalu vā etan nirūpaṃ yadākhukiri , ryadākhukirimupakīryāgnimādhatte purīṣī gṛhamedhī bhavati //
1.6.4 anuvākaḥ

agniṃ vai devā vibhājaṃ nāśaknuvan , yat prāñcamaharantsarvaḥ puro'bhavat , yat pratyañcamaharantsarvaḥ paścābhavat , tamaśvena pūrvavāhodavahan , tadaśvasya pūrvavāhaḥ pūrvavāṭtvaṃ , agnervai vibhaktyā aśvo'gnyādheye dīyate , avibhakto vā etasyāgniranāhito yo'śvamagnyādheye na dadāti , atha yo'śvamagnyādheye dadāti vibhaktyai , vibhājyaivainaṃ ādhatte , stomapurogavā vai devā asurānabhyajayan , eṣa khalu stomo yadaśvo , yadaśvaṃ purastān nayanti , abhijityā , abhijityaivainaṃ ādhatte , prajāpatervai cakṣuraśvayat , tasya yaḥ śvayathā āsīt so'śvo'bhavat , yadaśvaṃ purastān nayanti yajamānāyaiva cakṣurdadhāti , na parāṅ avasṛjyo , yat parāñcamavasṛjedyajamānaṃ cakṣurjahyāt , andhaḥ syāt , pratyavagṛhyādheyo , yajamānāyaiva cakṣuḥ pratyavāgrahīt , na pada ādheyo , vāstavyaṃ kuryāt , rudro'sya paśūnabhimānukaḥ syāt , pārśvata ito veto vādheyo , na vāstavyaṃ karoti , aghātuko'sya paśupatiḥ paśūn bhavati , gāyatrīm̐ vai devā yajñaṃ accha prāhiṇvan , tsā riktāgacchat tasyā agnistejaḥ prāyacchat , so'jo'bhavat , yadajamagnyādheye dadāti teja evāvarunddhe , agnīdhe deyo , yajñamukhaṃ vā agnīt , yajñamukhenaiva yajñamukhaṃ samardhayati , dhenuṃ cānaḍvāhaṃ ca dadāti , tatsarvaṃ vayo'varunddhe , etadvai sarvaṃ vayo yad dhenuścānaḍvāṃśca , etau vai yajñasya mātā ca pitā ca yad dhenuścānaḍvāṃśca , ājyaṃ ca payaśca dhenvāḥ puroḍāśaśca caruścānaḍuha, stadāhuḥ kāmadughāṃ vā eṣo'varunddhe yo'gnyādheye dhenuṃ cānaḍvāhaṃ ca dadātīti , tad yeṣāṃ paśūnāṃ bhūyiṣṭhaṃ puṣṭiṃ kāmayeta teṣāṃ dityauhīṃ vayaso dadyāddityavāhaṃ ca muṣkaram , tan mithunaṃ paśūnāṃ puṣṭyai prajātyai , vāg vai somakrayaṇī , dityauhī vayasaḥ somakrayaṇī , yaddityauhīṃ vayaso dadāti vācaṃ evāvarunddhe , cāru vadati ya evaṃ veda , upabarhaṇaṃ sarvasūtraṃ deyam , chandasāṃ vā etan nirūpaṃ yadupabarhaṇaṃ sarvasūtraṃ , yadupabarhaṇaṃ sarvasūtraṃ dadāti chandāṃsyevāvarunddhe , paśavo vai chandāṃsi , paśūn evāvarunddhe , ayajñiyo vai puruṣo amedhya āhanasyājjāyate , puruṣakṣīraṃ dhayati , hiraṇyaṃ dadāti , ātmānaṃ eva tena punīte , śatamānaṃ bhavati śatāyurvai puruṣaḥ śatavīryā , āyureva vīryamāpnoti , pūrvayorhaviṣor dve triṃśanmāne deye , uttarasmiṃścatvāriṃśanmānaṃ , tadenaṃ udagrahīt , tena sa uttaraṃ vasīyāñ śreyān bhavati , ajāto vai tāvat puruṣo yāvadagniṃ nādhatte , sa tarhyeva jāyate yarhyagnimādhatte , kṣaume vasānā agnim ādadhīyātām , te adhvaryave deye , ulbasya vā etan nirūpaṃ yat kṣaumaṃ , ulbaṃ evāpalumpete , hiraṇyaṃ suvarṇamupāsyāgnirādheyo , hiraṇyaṃ vā agnestejaḥ , satejasaṃ evainaṃ ādhatte , tan na nirastavai , yathānuhitaṃ nirasyedevaṃ tat , yan nirasyedanudhyāyī kṣodhukaḥ syāt , tan na nirastavā , ananudhyāyyakṣodhuko bhavati //
1.6.5 anuvākaḥ

yo vā asyāyaṃ manuṣyo'gniretaṃ upāsīto'nnamatti , etaṃ upāsīnaḥ prajāṃ vindate , etaṃ upāsīnaṃ paśavā upatiṣṭhante , yadetamabhāgadheyam utsādayeta tasmā āvṛścetā , anudhyāyī kṣodhukaḥ syāt , tad ye vanaspataya āraṇyā ādyaṃ phalaṃ bhūyiṣṭhaṃ pacyante tasya parṇābhyāṃ yavamayaścāpūpo vrīhimayaśca saṃgṛhyopāsyādheya,stadenaṃ dvayaṃ bhāgadheyamabhyutsādayāmakar grāmyaṃ cāraṇyaṃ ca , tena tasmai nāvṛścate , ananudhyāyyakṣodhuko bhavati , yavo vai pūrva ṛtumukhe pacyate , itaḥ khalu vā etaṃ prāñcaṃ uddharanti , tasmādyavamayaḥ paścopāsyo vrīhimayaḥ puras , tadyasyertsedyavamayameva tasya paścopāsyed vrīhimayaṃ puraḥ , prajāpatervā etau stanau , yajñamasya devā upajīvanti varṣaṃ manuṣyāḥ , annādyamasmā avarunddhe , akṣudhyatāṃ svānāṃ puraḥsthātā bhavati ya evaṃ veda , etaddha sma vā āha keśī sātyakāmiḥ keśinaṃ dārbhyam , annādaṃ janatāyai , evaṃ iva vayam etasmā agnyādheye'nnamavārudhma yathaiṣo'nnamatti , tadāhuḥ, sarvaṃ vāvaitasyedamannaṃ , yajamānaṃ tvevāsyaitadāsannapidadhāti , tadevaṃ veditorna tvevaṃ kartavā iti , trirvā idaṃ prajāpatiḥ satyaṃ vyāharat // bhūr bhuvaḥ svaḥ // iti , idaṃ vāva bhūridaṃ bhuvo'daḥ sva,stad yo brāhmaṇa āṅgirasaḥ syāttasyādadhyāt , bhūr bhuvo , aṅgirasāṃ tvā devānāṃ vratenādadhā, iti paścā , bhuvaḥ svariti puro , dviḥ paścā dviḥ pura,staddvedhā yajñaḥ satye pratyaṣṭhāddvedhā yajñapatira,tha yo brāhmaṇo vaiśvānaraḥ syāttasyādadhyāt , bhūr bhuvo , agneṣṭvā devasya vratenādadhā, iti paścā , bhuvaḥ svariti puro , dviḥ paścā dviḥ pura,staddvedhā yajñaḥ satye pratyaṣṭhāddvedhā yajñapatira,tha rājanyasyādadhyāt , bhūr bhuvā , indrasya tvā marutvato vratenādadhā, iti paścā , bhuvaḥ svariti puro , dviḥ paścā dviḥ purastaddvedhā yajñaḥ satye pratyaṣṭhāddvedhā yajñapatiḥ , aindro vai rājanyo devatayā mārutī viṭ , viśā khalu vai rājanyo bhadro bhavati , viśamasmā avarunddhe , atha vaiśyasyādadhyāt , bhūr bhuvo , manoṣṭvā grāmaṇyo vratenādadhā iti paścā, bhuvaḥ svariti puro , dviḥ paścā dviḥ purastaddvedhā yajñaḥ satye pratyaṣṭhāddvedhā yajñapati, rgrāmaṇīthyena khalu vai vaiśyo bhadro bhavati , grāmaṇīthyam asmā avarunddhe , agnirvai sṛṣṭa ulbamapalumpaṃ nāśaknot , tasya prajāpatirāgneyapāvamānībhirulbamapālumpat , yadāgneyapāvamānībhirāśvatthīḥ samidha ādadhāti , ulbaṃ evāsyāpalumpati , punātyenaṃ , yathā śiśuṃ mātā reḍhi vatsaṃ vā gaur evaṃ enaṃ reḍhi , agnervai sṛṣṭasya tejā udadīpyata , tadaśvatthaṃ prāviśat , yadāśvatthīḥ samidha ādadhāti teja evāvarunddhe , agnirvai sṛṣṭo bibibābhavannatiṣṭhadasamidhyamānaḥ , sa prajāpatirabibhet , māṃ vāvāyaṃ hiṃsiṣyatīti , taṃ śamyā samaindhat , tamaśamayat , taṃ śamyāḥ śamītvaṃ , yac chamīmayīḥ samidha ādadhāti saṃ enaṃ inddhe , śamayatyeva , sa śaṃ yajamānāya bhavati śaṃ paśubhyo , devā yatrorjaṃ vyabhajanta tata udumbarā udatiṣṭhat , yadaudumbarīṃ samidhamādadhāti , ūrjaṃ evāvarunddhe //
1.6.6 anuvākaḥ

vipriyo vā eṣa paśubhirādhīyate , eṣa hi rudro yadagnistadvācayet , gharmaḥ śirastadayamagniḥ saṃpriyaḥ paśubhirbhava , purīṣamasīti , tadenaṃ saṃpriyaṃ paśubhiḥ purīṣiṇamaka,ryatte śukra śukraṃ jyotistena rucā rucaṃ aśīthā iti rucaṃ evainaṃ ajīgamat , eṣa vā agnirvaiśvānaro yadasā ādityo , yaduttarato haredeṣo'taḥ syāt , ayamito jīvantamevainaṃ pradahet , sadakṣiṇata eva hāryaḥ , sa yadā samayādhvaṃ gacchedatha yajamāno varaṃ dadyāt , tadvirājaṃ madhyato'dhita , virāḍevāsyāgnīn vidadhate , paśavo vai virāṭ paśūn vā etanmadhyato'dhita , asṛṣṭo vā agnirāsīt , atha prajāpatiḥ prajā asṛjata , tā andhe tamasīmāṃllokānanuvyanaśyan , tso'śocat , so'tapyata , tato'gnirasṛjyata , tamagniṃ sṛṣṭamadho vyadadhāt , taṃ yā asmiṃlloka āsaṃstā abhisamāvartanta , taṃ kulphadaghnaṃ udagṛhṇāt , taṃ yā uttarasmiṃlloka āsaṃstā abhisamāvartanta , taṃ jānudaghnaṃ taṃ nābhidaghnaṃ tamaṃsadaghnaṃ taṃ karṇadaghnaṃ udagṛhṇāt , taṃ yā uttarasmiṃlloka āsaṃstā abhisamāvartanta , taṃ karṇadaghnaṃ nātyudgṛhyo , yat karṇadaghnaṃ atyudgṛhṇīyādyajamāno varṣiṣṭhaḥ paśūnāṃ , yajamānaṃ upariṣṭādagnirabhyavadahet , tadāhuḥ , kathamadyaitaṃ brahmaṇāhitaṃ pracyāvayeyuḥ , śithiraṃ vāvainaṃ etadakaḥ , parainaṃ vapatīti , tamanidhāyaivātha jānudaghnaṃ udgṛhṇīyādatha nābhidaghnaṃ athāṃsadaghnaṃ ,
tadyathaiva prajāpatiṃ prajā ebhyo lokebhyo'bhisamāvartantaivaṃ eva yajamānaṃ paśava ebhyo lokebhyo'bhisamāvartante ya evaṃ vidvānagnimādhatte , agninā vai devatayā viṣṇunā yajñena devā asurān pravlīya vajreṇānvavāsṛjan , yaḥ sapatnavān bhrātṛvyavān vā syāttasya rathacakraṃ triranuparivartayeyustadyathaiva devā asurānagninā devatayā viṣṇunā yajñena pravlīya vajreṇānvavāsṛjann evaṃ eva yajamānaḥ sapatnaṃ bhrātṛvyamagninā devatayā viṣṇunā yajñena pravlīya vajreṇānvavasṛjati ya evaṃ vidvānagnimādhatte //
1.6.7 anuvākaḥ

eṣa vai prajāpatī rūpeṇa yat pūrṇāṃ sruk , yat pūrṇāṃ srucaṃ juhoti prajāpatim evāpnoti, sapta te agne samidhaḥ sapta jihvā , iti , etāvatīrvā agnestanvaḥ ṣoḍhā saptasapta, yo vā asyaitā agnimādadhāno vitarṣayati vi ha tṛṣyati , tā evāsya tarpayati , śamīmayīstisraḥ samidhā ādadhāti ghṛtānvaktā ghṛtastomyābhiḥ, saṃ enaṃ inddhe , śamayatyeva , sa śaṃ yajamānāya bhavati śaṃ paśubhyo ye vā eṣu triṣu lokeṣvagnayaste samāgacchanti , asya draviṇaṃ ādadāmahā , ati no'kramīt , havyavāḍ bhavatīti, tajjuhuyāt //
ye agnayo divo ye pṛthivyāḥ samāgacchantīṣaṃ ūrjaṃ vasānāḥ /
te asmā agnaye draviṇaṃ dattveṣṭāḥ prītā āhutibhājo bhūtvā yathālokaṃ punarastaṃ pareta // svāheti tadimaṃ eva draviṇavantaṃ kṛtveṣṭāḥ prītā āhutibhājo bhūtvā yathālokaṃ punarastaṃ parāyanti , tadvācayet , gharmaḥ śira,stadayamagniḥ saṃpriyaḥ paśubhirbhava, purīṣamasīti, tadenaṃ saṃpriyaṃ paśubhiḥ purīṣiṇamakar , yatte śukra śukraṃ jyotiḥ śukraṃ dhāmājasraṃ tena tvādadhā , iti satejasaṃ evainaṃ ādhatte //
iḍāyāstvā pade vayaṃ nābhā pṛthivyā adhi /
jātavedo nidhīmahyagne havyāya voḍhave //
iti havyāvāhaṃ evainaṃ akar , agnervai sṛṣṭasya paśavo'kṣyā avakṣāya prāpatan , tsa prajāpatirvāravantīyamasṛjata , tānavārayata , etarhi khalu vā eṣa sṛjyate yarhyādhīyate , tadyathaitasmāt sṛṣṭāt paśavaḥ prāpatann evamasmādāhitātpaśavaḥ prapatanti , eṣa hi rudro yadagni,stadya evaṃ vidvān vāravantīyaṃ gāyate paśūn eva vārayate , vāravantīyaṃ vai sṛṣṭvā prajāpatir yaṃ kāmaṃ akāmayata tamārdhnot , taṃ eva kāmaṃ ṛdhnoti yajamāno yaṃ kāmaṃ kāmayamāno'gnimādhatte ya evaṃ vidvān vāravantīyaṃ gāyate , agnirvai kravyādviśvadāvya imāṃllokānadahat , taṃ prajāpatirvāravantīyaṃ gāyamāno varaṇaṃ bibhrat pratyait , tamaśamayat , yadevāsya kravyādyadviśvadāvyaṃ taṃ śamayati ya evaṃ vidvān vāravantīyaṃ gāyate , tasmādvaraṇo yajñāvacaraḥ syāt , na tvenena juhuyāt , yadvā idaṃ sadyad bhūtaṃ yad bhavadyad bhaviṣyadyadime antarā dyāvāpṛthivī tadvāmadevyaṃ tadevāvarunddhe ya evaṃ vidvān vāmadevyaṃ gāyate , brahmaṇo vā eṣa raso yadyajñāyajñiyam , yadyajñāyajñiyaṃ gāyate brahmaṇyeva rasaṃ dadhāti //
1.6.8 anuvākaḥ

agniṃ vai sṛṣṭaṃ prajāpatiḥ pavamānenāgrā upādhamat , yat pavamānāya nirvapati , upaivainaṃ taddhamati , yatpāvakāya punātyenaṃ , yañ śucaye yadevāsyāpūtaṃ tadetena punāti , yat pavamānāya nirvapati , paśavo vai pavamānaḥ paśūn evāvarunddhe , yatpāvakāya , annaṃ vai pāvakaṃ , annaṃ evāvarunddhe , yac śucaye, pūta evāsmin rucaṃ dadhāti , yaṃ kāmayeta , apataraṃ pāpīyāntsyāditi tasyaikamekaṃ havīṃṣi nirvapet , tadenaṃ apāgrahīt , tena so'pataraṃ pāpīyān bhavati , atha yaṃ kāmayeta na vasīyāntsyān na pāpīyān iti tasya sarvāṇi sākaṃ havīṃṣi nirvapet , tadenaṃ saṃruṇaddhi , tena sa na vasīyān na pāpīyān bhavati , atha yaṃ kāmayetottaraṃ vasīyāñ śreyāntsyāditi tasyāgnaye pavamānāya nirupyātha pāvakāya ca śucaye cottare haviṣī samānabarhiṣi nirvapet , tadenaṃ udagrahīt tena sa uttaraṃ vasīyāñ śreyān bhavati , atha yasya triṣṭubhau vānuṣṭubhau vā jagatī vā saṃyājye syātām ati gāyatraṃ krāmedarvāk chandobhyo'vapadyeta , tadyasyertsed gāyatryā eva tasya saṃyājye kuryāt , gāyatro hyagnir gāyatrachandāḥ , sva evainaṃ yonau sve chandasi pratiṣṭhāpayati , āgnāvaiṣṇavaṃ ekādaśakapālaṃ nirvapet , agnirvai sarvā devatā , viṣṇuryajño , devatāścaiva yajñaṃ cālabdha, viṣṇave śipiviṣṭāya tryuddhau ghṛte caruṃ nirvapet , yadviṣṇave , viṣṇurvai yajño , yajñaṃ evālabdha , yac śipiviṣṭaṃ , paśavo vai śipiviṣṭaṃ , paśūn evāvarunddhe , yat tryuddhau , trayo vā ime lokā , imān eva lokānāpnoti , yad ghṛte , tejo vai ghṛtaṃ , teja evāvarunddhe , ādityaṃ ghṛte caruṃ nirvapet paśukāmo , dhenvā vai ghṛtaṃ payo'naḍuhastaṇḍulā,stan mithunaṃ , paśūnāṃ puṣṭyai prajātyai , agnīṣomīyaṃ puroḍāśaṃ dvitīyamanunirvapet , tad bhūyo havyamupāgāt , no asyānya īśe , yarhi vā etaṃ purā brāhmaṇā niravapaṃstarhy eṣāṃ na kaścanaiśa , na hi vā etaṃ idānīṃ nirvapanti , athaiṣāṃ sarva īśe , yadāgneya,stejo vā agni,steja evāvarunddhe , yatsaumyaḥ , somo vai śukro brahmavarcasaṃ , brahmavarcasaṃ evāvarunddhe , tad yo'sā ādityo ghṛte carustaṃ brahmaṇe parihareyu,staṃ catvāraḥ prāśnīyu,stebhyaḥ samāno varo deya,ścaturvā idamagre mithunaṃ audyata , ekaścaikā ca , dvau ca dve ca , trayaśca tisraśca , catvāraśca catasraśca tan mithunaṃ paśūnāṃ puṣṭyai prajātyai //
1.6.9 anuvākaḥ

phalgunīpūrṇamāse brāhmaṇasyādadhyāt , phalgunīpūrṇamāso vā ṛtūnāṃ mukham, agnirdevatānāṃ , brāhmaṇo manuṣyāṇāṃ , grīṣme rājanyasyādadhyāt , grīṣme vā indro vṛtramahan , vṛtraṃ khalu vai rājanyo bubhūṣan jighāṃsati , śaradi vaiśyasyādadhyāt , annaṃ vai śarat , annena vaiśyo bhadro bhavati , annādyamasmā avarunddhe , yadyanyasminn ṛtā ādadhīta yadi vā asmai sa eka ṛtuḥ śivaḥ syādathāsmā itare'śivā duryoṇā bhaveyustadyasyertset phalgunīpūrṇamāsa eva tasyādadhyāt , tadasmai sarva ṛtavaḥ śivā bhavanti , sarva enaṃ ṛtavo jinvanti , saṃvatsarasya vā etadāsyaṃ yat phalgunīpūrṇamāsyamahar yat phalgunīpūrṇamāsyamaharādadhyāt saṃvatsarasyainaṃ āsannapidadhyāt , dvyahe vā puraikāhe vādheya,stad dvitīyasya ṛtorabhigṛhṇāti, nainaṃ saṃvatsarasyāsannapidadhāti, tadyad dvitīyasya ṛtorabhigṛhṇāti dvitīyameva sapatnasya bhrātṛvyasyendriyaṃ paśūn kṣetraṃ vṛñjāna eti, kṛttikāsu brāhmaṇasyādadhyāt , āgneyīḥ kṛttikā , āgneyo brāhmaṇaḥ , sva evainaṃ yonau sve'hannādhatte , prajāpatervā etaṃ śiro yat kṛttikā , agnirāsyam , śīrṣṇānnamadyate , annādyamasmā avarunddhe , sapta kṛttikāḥ , sapta śīrṣan prāṇāḥ , prāṇānasmin dadhāti , rohiṇyāṃ paśukāmasyādadhyāt , somasya vā etan nakṣatraṃ yad rohiṇī , somo retodhā , reto'smin dadhāti , ṛkṣā vā iyamagra āsīt , tasyāṃ devā rohiṇyāṃ vīrudho'rohayan , tadyathemā asyāṃ vīrudho rūḍhā evamasmin paśavo rohanti ya evaṃ vidvān rohiṇyāmagnimādhatte , rohiṇyāṃ svargakāmasyādadhyāt , rohiṇyāṃ vai devāḥ svarāyan , tsvarevaiti , kālakāñjā vā asurā iṣṭakā acinvata, divamārokṣyāmā, iti tānindro brāhmaṇo bruvāṇa upait , sa etāmiṣṭakāmapyupādhatta , prathamā iva divamākramanta , atha sa tām ābṛhat , te'surāḥ pāpīyāṃso bhavanto'pābhraṃśanta , yā uttamā āstāṃ tau yamaśvā abhavatām , ye'dhare ta ūrṇāvābhayo , yāṃ tāmiṣṭakāmābṛhat sā citrābhavat , yaḥ sapatnavān bhrātṛvyavān vā syātsa citrāyāmagnim ādadhīta , tadyathaitasyāmāvṛḍhāyāmasurāḥ pāpīyāṃso bhavanto'pābhraṃśantaivamasya sapatno bhrātṛvyaḥ pāpīyān bhavannapabhraṃśate ya evaṃ vidvāṃścitrāyāmagnimādhatte , yaḥ kāmayeta, bhagyannādaḥ syāṃ iti, sa pūrvāsu phalgunīṣvagnim ādadhīta , bhagasya vā etadaharyat pūrvāḥ phalgunī , rbhagyannādo bhavati , atha yaḥ kāmayeta dānakāmā me prajāḥ syuriti, sa uttarāsu phalgunīṣvagnim ādadhīta , aryamṇo vā etadaharyaduttarāḥ phalgunī , rdānaṃ aryamā , dānakāmā asmai prajā bhavanti , tāsu rājanyasyādadhyāt , dānaṃ hyeṣa prajānāṃ upajīvati, dānaṃ aryamā , dānakāmā asmai prajā bhavanti, prajāpatervā etau stanau yat paurṇamāsī cāmāvāsyā ca , yat paurṇamāsyāṃ vāmāvāsyāyāṃ vāgnimādhatte prajāpatimeva prattaṃ duhe , devānāṃ vā ete sadohavirdhāne yat paurṇamāsī cāmāvāsyā ca , yat paurṇamāsyāṃ vāmāvāsyāyāṃ vāgnimādhatte ubhe puṇyāhe ubhe yajñiye //
1.6.10 anuvākaḥ

na purā sūryasyodetormanthitavā , asuryo videvā ādhīyate , udyatsu raśmiṣu mathyaḥ, tatsadevaḥ sendra ubhayorahno rūpa ādhīyate, caturviṃśatyāṃ prakrameṣvādheya, ścaturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī , gāyatramagneśchandaḥ, sva evainaṃ yonau sve chandasyādhatte , tadyasyertsedaparimita eva tasyādadhyāt , kṣeṣṇu vai parimitaṃ , aparimitaṃ evāsmai jīvanaṃ avarunddhe , agnirvai sṛṣṭaḥ prajāpateradhy udakrāmat , sa prajāpatirabibhet ,
ada evāsā abhūdidamahaṃ iti , tasminnanuniṣkramyājuhot , etarhi khalu vā eṣa sṛjyate yarhyādhīyate , tadāhuḥ , aramṇa evānudrutyāthāgnihotraṃ hotavyaṃ iti , tan naivaṃ kartavā , ayataṃ tat kuṇḍyāgrīyaṃ tadyajñasya kriyate yad yoneḥ paraṃ avaraṃ kuryāda,prajaniṣṇuḥ syāt , havīṃṣyeva pūrvāṇi nirupyātha sāyamagnihotraṃ juhuyāt //
agnir jyotir jyotiragniḥ svāhā // iti tat sāyaṃ jyotiṣā reto madhyato dadhāti // sūryo jyotir jyotiḥ sūryaḥ svāhā // iti prātaḥ // tat sāyaṃ jyotiṣāṃ reto madhyato hitaṃ // prātaḥ prajanayāmaka,rdevāśca vā asurāśca saṃyattā āsan , athendro'gnimādhatta , te devā abibhayuḥ, ada evāsā agniṃ gopāyamāno'gnihotraṃ gopāyamāno bhaviṣyati, na nā upaiṣyati, abhi no jeṣyantīti , te'bruvan , yadeva tvaṃ kiṃca karavo yaddhanā yaj jinā yadvindāsai tatte'gnihotraṃ kurmo , athehīti , sa vā ait , tasmād rājanyasyāgnihotramahotavyaṃ , yad dhyevaiṣa kiṃca karoti yaddhanti yaj jināti yadvindate yadenaṃ viśa upatiṣṭhante tad rājanyasyāgnihotraṃ hotavyaṃ , rājanyasyāgnihotrā३n na hotavyāṃ३ iti mīmāṃsante , yaddhutvā na juhuyādvi yajñaṃ chindyāj jīyeta vā pra vā mīyeta, paurṇamāsīmamāvāsyāṃ vā prati hotavyaṃ, atho agnyupasthānaṃ vā cayitavyo, tenāsya darśapūrṇamāsau saṃtatā avichinnau bhavataḥ //
1.6.11 anuvākaḥ

yaṃ kāmayeta, paśumāntsyāditi yo bahupuṣṭastasya gṛhādagnimāhareyu, ryathā vā etaṃ sṛjyamānaṃ paśavo'nvasṛjyantaivaṃ enaṃ āhriyamāṇaṃ paśavo'nvāyanti , eṣa hi rudro yadagniḥ, atha yaṃ kāmayeta , annādaḥ syāditi tasya bhraṣṭrād dakṣiṇāgnimāhareyu,reṣa vā agnīnāmannādo, annakaraṇaṃ bhraṣṭraṃ, annādyamasmā avarunddhe, tadāhu,ryathā vṛṣalo nijaḥ puklakaścikitsedevaṃ sa, iti sa mathya eva , sa śaṃ yajamānāya bhavati śaṃ paśubhyo , yaḥ somenāyakṣyamāṇo'gnimādadhīta na purā saṃvatsarāddhavīṃṣi nirvapet , rudro'sya paśūnabhimānukaḥ syāt , ete vai paśavo yad vrīhayaśca yavāśca, teṣāṃ catuḥśarāvaṃ odanaṃ paktvā brāhmaṇebhyo jīvataṇḍulaṃ ivopaharet , tadyābhyo devatābhyo'gnimādhatte yattābhyo na juhuyāttābhyā āvṛścetā , anudhyāyī kṣodhukaḥ syāt , tābhyā ājyasya hotavyaṃ , tena tābhyo nāvṛścate , ananudhyāyyakṣodhuko bhavati , saṃvatsare havīṃṣi nirvapati , tadasya saṃvatsarāntarhito rudraḥ paśūn na hinasti , saṃvatsaram agnihotramahauṣīt , tattapo'vidat , sa sarveṇa sākaṃ svargaṃ lokaṃ samārukṣat , trirvā idaṃ virāḍ vyakramata gārhapatyamāhavanīyaṃ sabhyam , tadvirājamāpat , annaṃ vai virāṭ , annaṃ vāvaitadāpat , madhyādhidevane rājanyasya juhuyādvāruṇya ṛcā, varuṇo vai devānāṃ rājā , rājyamasmā avarunddhe , hiraṇyaṃ nidhāya juhoti , agnimatyeva juhotyāyatanavati , andho'dhvaryuḥ syādyadanāyatane juhuyāt , śataṃ asmā akṣān prayacchet , tān vicinuyāt , śatāyurvai puruṣaḥ śatavīryā , āyureva vīryamāpnoti , gāmasya tadahaḥ sabhāyāṃ dīvyeyu,stasyāḥ parūṃṣi na hiṃsyu,stāṃ sabhāsadbhyā upaharet , tayā yad gṛhṇīyāttad brāhmaṇebhyo deyam , tatsabhyamannamavarunddhe //
1.6.12 anuvākaḥ

yasyā rātryāḥ prātaragnimādhāsyamānaḥ syāt tāṃ rātrīṃ catuḥśarāvaṃ odanaṃ paktvā brāhmaṇebhyo jīvataṇḍulaṃ ivopaharet , aditirvai prajākāmaudanaṃ apacat , soñśiṣṭamāśnāt , tasyā dhātā cāryamā cājāyetām , sāparaṃ apacat , soñśiṣṭamāśnāt , tasyā mitraśca varuṇaścājāyetām , sāparaṃ apacat , soñśiṣṭamāśnāt , tasyā aṃśaśca bhagaścājāyetām , sāparaṃ apacat , saikṣatoñśiṣṭaṃ me'śnatyā dvau dvau jāyete, ito nūnaṃ me śreyaḥ syādyat purastādaśnīyāṃ iti , sā purastādaśitvopāharat , tā antareva garbhaḥ santā avadatā,m āvamidaṃ bhaviṣyāvo yadādityā iti , tayorādityā nirhantāraṃ aicchan , tā aṃśaśca bhagaśca nirahatām , tasmādetau yajñena yajante , aṃśaprāsoṃ'śasya bhāgadheyam , janaṃ bhago'gacchat , tasmādāhurjano gantavyastatra bhagena saṃgacchatā iti, sa vā indra ūrdhva eva prāṇamanudaśrayata, mṛtaṃ itaraṃ āṇḍamavāpadyata, sa vāva mārtāṇḍo yasyeme manuṣyāḥ prajā , sā vā aditir ādityānupādhāvat , astv eva ma idaṃ mā ma idaṃ moghe parāpaptaditi , te'bruvan , athaiṣo'smākaṃ eva bravātai na no'timanyātā, iti sa vāva vivasvānādityo yasya manuśca vaivasvato yamaśca , manurevāsmiṃlloke yamo'muṣmin , ete vai devayānān patho gopāyanti yadādityāsta iyakṣamāṇaṃ pratinudante, yo vā etebhyo'procyāgnimādhatte taṃ ete svargāllokāt pratinudante , uñśiṣṭabhāgā vā ādityāḥ , yaduñśiṣṭe vivartayitvā samidha ādadhāti tadādityebhyo'gnyādheyaṃ prāha , nainaṃ svargāllokāt pratinudante , saṃvatsaram utsṛjetāgnimādhāsyamāno ,
nāsyāgniṃ gṛhāddhareyu,rnānyatā āhareyuḥ , saṃvatsare vṛddhā garbhāḥ prajāyante, prajātaṃ enaṃ vṛddhamādhatte , dvādaśa rātrīrutsṛjeta, dvādaśa vai rātrayaḥ saṃvatsarasya pratimā, saṃvatsare vṛddhā garbhāḥ prajāyante , prajātaṃ enaṃ vṛddhamādhatte, tisra utsṛjeta, trayo vā ime lokāḥ, imān eva lokānāpnoti , ekāmutsṛjeta , eko vai prajāpatiḥ , prajāpatim evāpnoti, purūravā vā aiḍa urvaśīmavindata devīṃ , tasyā āyurajāyata ,
sa devānt svargaṃ lokaṃ yatto'nūdait , te'bruvan , tadvayaṃ devā imaḥ, kvāyaṃ manuṣyo gamiṣyatīti, so'bravīt , bahavo vai me samānā,ste mā vakṣyanti, kimayaṃ devyāḥ putro devebhyo māturbhrātrebhyā āhārṣīt , astv eva me kiṃciditi, tasmā agniryajñiyāṃ tanvaṃ prāyacchat tām utsaṅge'vadhāyāharat , tām ukhāyāmavādadhāt , so'śvattha āroho'bhavat , yokhā sā śamī , tasmādetau yajñāvacarau, puṇyajanmānau hi , agnirvai varuṇaṃ brahmacaryamāgacchat pravasantam , tasya jāyāṃ samabhavat , taṃ purastādāyantaṃ pratikṣāya pratyaṅ niradravat , so'vet sarvaṃ vā indriyaṃ nṛmṇaṃ reto nirlupya haratīti, tadanuparāhāya niralumpat , yad retā āsīt so'śvattha āroho'bhavat , yadulbaṃ sā śamī , tasmādetau yajñāvacarau , puṇyajanmānau hi, prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā riricāno'manyata , so'śvo bhūtvā saṃvatsaraṃ nyaṅ bhūmyāṃ śiraḥ pratinidhāyātiṣṭhat , tasyāśvattho mūrdhna udabhinat , tadaśvatthasyāśvatthatvaṃ , tasmādeṣa yajñāvacaraḥ , prājāpatyo hi //
1.6.13 anuvākaḥ

manurvai prajākāmo'gnimādhāsyamāno devatāyai devatāyā ajuhot , tato mitrāvaruṇayorāhutyā prapharvy udatiṣṭhat , tasyā ghṛtaṃ padorakṣarat , sā mitrāvaruṇā ait , tā abrūtām , āhutyā vai tvamāvayorajaniṣṭhā , manostvai tvamasi, taṃ parehīti, sā manumait , so'bravīt , asurā vā ime puṇyamanyā agnim ādadhate , tān parehīti , sā parait , te'mumagrā ādadhatāthemaṃ athemaṃ , sā punarait , tāmapṛcchat , kimabhyagann iti , sābravīt , amuṃ evāgrā ādhiṣatāthemaṃ athemaṃ iti , so'bravīt sakṛdvāvāsurāḥ śriyo'ntamaguḥ , parā tu bhaviṣyantīti , so'bravīt , devā vā ime puṇyamanyā agnim ādadhate , tān parehīti , sā parait , ta imaṃ agrā ādadhata , athāmumathemaṃ , sā punarait , tāmapṛcchat , kimabhyagann iti, sābravīt , imaṃ evāgrā ādhiṣatāthāmumathemaṃ iti , so'bravīt , sakṛdvāva devāḥ sarveṇa sākaṃ svargaṃ lokaṃ samārukṣan , itaḥ pradānāt tu yajñaṃ upajīviṣyantīti , yaḥ sarvavedasaṃ dāsyantsyātsa imaṃ agrā ādadhītāthāmumathemaṃ , tadyathaiva devāḥ sarveṇa sākaṃ svargaṃ lokaṃ samārohann evaṃ eva yajamānaḥ sarveṇa sākaṃ svargaṃ lokaṃ samārohati ya evaṃ vidvānagnimādhatte, so'bravīt , ṛṣayo vā ime puṇyamanyā agnimādadhate , tān parehīti , sā parait , ta imaṃ agrā ādadhatāthemamathāmuṃ , sā punarait , tāmapṛcchat , kimabhyagann iti , sābravīt , imaṃ evāgrā ādhiṣata , athemamathāmuṃ iti , so'bravīt , ahaṃ vāvāgnyādheyaṃ vidāṃcakāra, sarveṣu vā eṣu lokeṣv ṛṣayaḥ pratyaṣṭuriti, prati prajayā ca paśubhiśca tiṣṭhati ya evaṃ vidvānagnimādhatte , yadamumādhāyemaṃ ādadhyādapa tadādadhyāt , yadvāvemaṃ ādhāyāmumādadhyādapa tadādadhyāt , tadimaṃ evādhāyāthemamathāmuṃ , tathā samṛddhā ādhīyate , prācīnapravaṇa ādheya,stathā samṛddhā ādhīyate, prācīnaṃ madhyamād vaṃśādādheya,stathā samṛddhā ādhīyate, yā vai sā prapharvyāsīt sā gaurabhavat seḍā sā mānavī ghṛtapadī maitrāvaruṇī //
iti prathamakāṇḍe ādhānaṃ nāma ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ