કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 1.6

આધાનમ્
1.6.1 અનુવાકઃ

પ્ર વો વાજા અભિદ્યવો હવિષ્મન્તો ઘૃતાચ્યા ।
દેવાન્ જિગાતિ સુમ્નયુઃ ॥
ઉપ ત્વા જુહ્વો મમ ઘૃતાચીર્યન્તુ હર્યત ।
અગ્ને હવ્યા જુષસ્વ નઃ ॥
ઉદગ્ને તવ તદ્ ઘૃતાદર્ચી રોચતા આહુતમ્ ।
નિંસાનં જુહ્વો મુખે ॥
પ્રજા અગ્ને સંવાસયેહાશાશ્ચ પશુભિઃ સહ ।
રાષ્ટ્રાણ્યસ્મિન્ ધેહિ યાનિ આસન્ત્સવિતુઃ સવે ॥
અયં તે યોનિર્ ઋત્વિયો યતો જાતો અરોચથાઃ ।
તં જાનન્નગ્ના આરોહ તતો નો વર્ધયા રયિમ્ ॥
આયં ગૌઃ પૃશ્નિરક્રમીદસદન્ માતરં પુરઃ ।
પિતરં ચ પ્રયન્ત્સ્વઃ ॥
ત્રિંશદ્ધામા વિરાજતિ વાક્ પતંગાય હૂયતે ।
વ્યખ્યન્મહિષો દિવં ॥
અન્તશ્ચરત્યર્ણવે અસ્ય પ્રાણાદપાનતઃ ।
પ્રતિ વાં સૂરો અહભિઃ ॥
ઇતો જજ્ઞે પ્રથમં સ્વાદ્ યોનેરધિ જાતવેદાઃ ।
સ ગાયત્ર્યા ત્રિષ્ટુભા જગત્યાનુષ્ટુભા ચ દેવેભ્યો હવ્યા વહતુ પ્રજાનન્ ॥
યો નો અગ્નિઃ પિતરો હૃત્સ્વન્તરમર્ત્યો મર્ત્યં આવિવેશ ।
તમાત્મનિ પરિગૃહ્ણીમસીહ નેદેષો અસ્માનવહાય પરાયત્ ॥
દોહ્યા ચ તે દુગ્ધભૃચ્ ચોર્વરી, તે તે ભાગધેયં પ્રયચ્છામિ , તાભ્યાં ત્વાદધે , ઘર્મઃ શિરસ્ , તદયમગ્નિઃ સંપ્રિયઃ પશુભિર્ભવ , પુરીષમસિ , યત્તે શુક્ર શુક્રં જ્યોતિસ્તેન રુચા રુચં અશીથાઃ ॥
મયિ ગૃહ્ણામ્યહમગ્રે અગ્નિં સહ પ્રજયા વર્ચસા ધનેન ।
મયિ ક્ષત્રં મયિ રાયો દધામિ મદેમ શતહિમાઃ સુવીરાઃ ॥
ભૂર્ ભુવો , અઙ્ગિરસાં ત્વા દેવાનાં વ્રતેનાદધે , અગ્નેષ્ટ્વા દેવસ્ય વ્રતેનાદધે , ઇન્દ્રસ્ય ત્વા મરુત્વતો વ્રતેનાદધે , મનોષ્ટ્વા ગ્રામણ્યો વ્રતેનાદધે ॥
આછદિ ત્વા છન્દો દધે દ્યૌર્મહ્નાસિ ભૂમિર્ભૂના ।
તસ્યાસ્તે દેવ્યદિત ઉપસ્થેઽન્નાદમગ્નિમન્નપત્યાયાદધે ॥
અગ્ના આયૂંષિ પવસે , અગ્નિર્ ઋષિઃ , અગ્ને પવસ્વ ॥
1.6.2 અનુવાકઃ

યા વાજિન્નગ્નેઃ પવમાના પ્રિયા તનૂસ્તામાવહ , યા વાજિન્નગ્નેઃ પાવકા પ્રિયા તનૂસ્તામાવહ , યા વાજિન્નગ્નેઃ શુચિઃ પ્રિયા તનૂસ્તામાવહ ॥
યદક્રન્દઃ પ્રથમં જાયમાન ઉદ્યન્ત્સમુદ્રાદુત વા પુરીષાત્ ।
શ્યેના તે પક્ષા હરિણોત બાહૂ ઉપસ્તુત્યં જનિમ તત્તે અર્વન્ ॥
ઓજસે બલાય ત્વોદ્યચ્છે વૃષ્ણે શુષ્માય , સપત્નતૂરસિ વૃત્રતૂઃ ॥
પ્રાચીમનુ પ્રદિશં પ્રેહિ વિદ્વાનગ્નેરગ્ને પુરો અગ્નિર્ભવેહ ।
વિશ્વા આશા દીદ્યદ્વિભાહ્ય્ ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥
અભ્યસ્થાં વિશ્વાઃ પૃતના અરાતીસ્તદગ્નિરાહ તદુ સોમ આહ ।
બૃહસ્પતિઃ સવિતેન્દ્રસ્તદાહ પૂષા ના આધાત્ સુકૃતસ્ય લોકે ॥
ભુવઃ સ્વર્ , અઙ્ગિરસાં ત્વા દેવાનાં વ્રતેનાદધે , અગ્નેષ્ટ્વા દેવસ્ય વ્રતેનાદધે , ઇન્દ્રસ્ય ત્વા મરુત્વતો વ્રતેનાદધે , મનોષ્ટ્વા ગ્રામણ્યો વ્રતેનાદધે ॥
આછદિ ત્વા છન્દો દધે દ્યૌર્મહ્નાસિ ભૂમિર્ભૂના ।
તસ્યાસ્તે દેવ્યદિત ઉપસ્થેઽન્નાદમગ્નિમન્નપત્યાયાદધે ॥
યત્તે શુક્ર શુક્રં જ્યોતિઃ શુક્રં ધામાજસ્રં તેન ત્વાદધે ॥
ઇડાયાસ્ત્વા પદે વયં નાભા પૃથિવ્યા અધિ ।
જાતવેદો નિધીમહ્યગ્ને હવ્યાય વોઢવે ॥
સમ્રાટ્ ચ સ્વરાટ્ ચાગ્ને યે તે તન્વૌ તાભ્યાં મા ઊર્જં યચ્છ , વિરાટ્ ચ પ્રભૂશ્ચાગ્ને યે તે તન્વૌ તાભ્યાં મા ઊર્જં યચ્છ , વિભૂશ્ચ પરિભૂશ્ચાગ્ને યે તે તન્વૌ તાભ્યાં મા ઊર્જં યચ્છ ॥
સમુદ્રાદ્ ઊર્મિર્મધુમં ઉદારદુપાંશુના સમમૃતત્વમાનટ્ ।
ઘૃતસ્ય નામ ગુહ્યં યદસ્તિ જિહ્વા દેવાનામમૃતસ્ય નાભિઃ ॥
વયં નામ પ્રબ્રવામા ઘૃતસ્યાસ્મિન્ યજ્ઞે ધારયામા નમોભિઃ ।
ઉપ બ્રહ્મા શૃણવઞ્ શસ્યમાનં ચતુઃશૃઙ્ગોઽવમીદ્ ગૌર એતત્ ॥
ચત્વારિ શૃઙ્ગા ત્રયો અસ્ય પાદા દ્વે શીર્ષે સપ્ત હસ્તાસો અસ્ય ।
ત્રેધા બદ્ધો વૃષભો રોરવીતિ મહો દેવો મર્ત્યં આતતાન ॥
યે અગ્નયઃ સમનસા ઓષધીષુ વનસ્પતિષુ પ્રવિષ્ઠાઃ ।
તે વિરાજમભિસંયન્તુ સર્વા ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥
સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વાઃ સપ્ત ઋષયઃ સપ્ત ધામ પ્રિયાણિ ।
સપ્ત ઋત્વિજઃ સપ્તધા ત્વા યજન્તિ સપ્ત હોત્રા ઋતુથા નુ વિદ્વાન્ ત્સપ્ત યોનીરાપૃણસ્વ ઘૃતેન સ્વાહા ॥
યે અગ્નયો દિવો યે પૃથિવ્યાઃ સમાગચ્છન્તીષમૂર્જં વસાનાઃ ।
તે અસ્મા અગ્નયે દ્રવિણં દત્ત્વેષ્ટાઃ પ્રીતા આહુતિભાજો ભૂત્વા યથાલોકં પુનરસ્તં પરેત સ્વાહા ॥
નિષસાદ ધૃતવ્રતો વરુણઃ પસ્ત્યાસ્વ્ આ ।
સાંરાજ્યાય સુક્રતુઃ ॥
ઉત નોઽહિર્બુધ્ન્યઃ શૃણોત્વજ એકપાત્પૃથિવી સમુદ્રઃ ।
સ્તુતા મન્ત્રાઃ કવિશસ્તા અવન્તુ ન એના રાજન્ હવિષા માદયસ્વ ॥
પ્ર નૂનં બ્રહ્મણસ્પતિર્મન્ત્રં વદત્ય્ ઉક્થ્યમ્ ।
યસ્મિન્નિન્દ્રો વરુણો મિત્રો અર્યમા દેવા ઓકાંસિ ચક્રિરે ॥
ઘર્મઃ શિરસ્ , તદયમગ્નિઃ સંપ્રિયઃ પશુભિર્ભવ , પુરીષમસિ , યછા તોકાય તનયાય શં યોર્ , અર્કો જ્યોતિ, સ્તદયમગ્નિઃ સંપ્રિયઃ પશુભિર્ભવ , પુરીષમસિ , યછા તોકાય તનયાય શં યોઃ , વાતઃ પ્રાણઃ , તદયમગ્નિઃ સંપ્રિયઃ પશુભિર્ભવ , પુરીષમસિ , યછા તોકાય તનયાય શં યોઃ ॥ અવિષં નઃ પિતું પચ ॥
કલ્પેતાં દ્યાવાપૃથિવી કલ્પન્તામાપા ઓષધયઃ ।
કલ્પન્તામ્ અગ્નયઃ પૃથઙ્ મમ જ્યૈષ્ઠ્યાય સવ્રતાઃ ॥
યે અગ્નયઃ સમનસા ઓષધીષુ વનસ્પતિષુ પ્રવિષ્ઠાઃ ।
તે વિરાજમભિસંયન્તુ સર્વા ઊર્જં નો ધત્ત દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥
1.6.3 અનુવાકઃ

પ્રજાપતિર્વા ઇદમગ્ર આસીત્ , તં વીરુધોઽભ્યરોહન્ , અસુર્યો વા એતા યદોષધય, સ્તા અતિતિષ્ટિઘિષન્નતિષ્ટિઘં નાશક્નોત્ , સોઽશોચત્ , સોઽતપ્યત , તતોઽગ્નિરસૃજ્યત , તમગ્નિં સૃષ્ટં વીરુધાં તેજોઽગચ્છત્ , તા અશુષ્યન્ , ન તતઃ પુરાશુષ્યન્ , ત્સ પ્રજાપતિરગ્નિમાધત્ત , ઇમા એવા સહા , ઇતિ તા અસહત , તત્ સાઢ્યૈ વાવૈષ આધીયતે , તદ્યથાદો વસન્તાશિશિરેઽગ્નિર્ વીરુધઃ સહત એવં સપત્નં ભ્રાતૃવ્યમવર્તિં સહતે ય એવં વિદ્વાનગ્નિમાધત્તે , એતાવદ્વા અસ્યા અનભિમૃતં યાવદ્ વેદિઃ પરિગૃહીતા , તામ્ ઉદ્ધત્યાપ ઉપસૃજ્યાગ્નિમાધત્તે , યજ્ઞિયાં એવૈનાં મેધ્યાં કૃત્વાધત્તે , અગ્નેર્વા ઇયં સૃષ્ટાદબિભેત્ , અતિ મા ધક્ષ્યતીતિ , યદપ ઉપસૃજ્યાગ્નિમાધત્તે , અસ્યા અનતિદાહાય , એષા વૈ પ્રજાપતેઃ સર્વતા તનૂર્યદાપઃ , સર્વત એનં પ્રજાઃ સર્વતઃ પશવોઽભિ પુણ્યેન ભવન્તિ ય એવં વિદ્વાનપ ઉપસૃજ્યાગ્નિમાધત્તે , યાવદ્વૈ વરાહસ્ય ચષાલં તાવતીયમગ્ર આસીત્ , યદ્વરાહવિહતં ઉપાસ્યાગ્નિમાધત્તે , ઇમાં એવ તન્નાપારાટ્ , અસ્યા એનં માત્રાયામધ્યાધત્તે , તસ્માદેષા વરાહાય વિમ્રદતે , એષ હ્યસ્યા માત્રાં બિભર્તિ ,દેવપાણયો વૈ નામાસુરા આસન્ , તે દેવગવીરપાજન્ , તા અન્વગચ્છન્ , તા અભ્યાજન્ , તાસાં પયોઽહીયત , તેઽબ્રુવન્ , યદ્વા આસાં વરં અભૂત્તદહાસ્તેતિ , તદ્વરાહો ભૂત્વાસુરેભ્યોઽધિ દેવાનાગચ્છત્ , તસ્માદ્વરાહં ગાવોઽનુધાવન્તિ સ્વં પયો જાનાના, સ્તદ્યાવત્પ્રિયમેવ પશૂનાં દ્વિપદાં ચતુષ્પદાં પયસ્તાવત્પ્રિયઃ પશૂનાં દ્વિપદાં ચતુષ્પદાં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ વરાહવિહતં ઉપાસ્યાગ્નિમાધત્તે , એતદ્વા અસ્યા અનભિમૃતં યદ્વલ્મીકો , યદ્વલ્મીકવપામ્ ઉપકીર્યાગ્નિમાધત્તે , અસ્યા એવૈનં અનભિમૃતેઽધ્યાધત્તે , રસો વા એષોઽસ્યા ઉદૈષદ્યદ્વલ્મીકો , યદ્વલ્મીકવપામ્ ઉપકીર્યાગ્નિમાધત્તે , અસ્યા એવૈનં રસેઽધ્યાધત્તે , ઊર્ગ્ વા એષોઽસ્યા ઉદૈષદ્યદ્વલ્મીકો , યદ્વલ્મીકવપામ્ ઉપકીર્યાગ્નિમાધત્તે , અસ્યા એવૈનં ઊર્યુધ્યાધત્તે , પ્રજાપતેર્વા એષ સ્તનો યદ્વલ્મીકો , યદ્વલ્મીકવપામ્ ઉપકીર્યાગ્નિમાધત્તે પ્રજાપતિરેવાસ્મૈ સ્તનં અપિદધાતિ , અન્નાદ્યમસ્મા અવરુન્દ્ધે , અક્ષુધ્યતાં સ્વાનાં પુરઃસ્થાતા ભવતિ ય એવં વેદ , એતાવદ્વા અમુષ્યા ઇહ યજ્ઞિયં યદ્ ઊષાઃ , યદ્ ઊષાનુપકીર્યાગ્નિમાધત્તે , અમુષ્યા એવૈનં યજ્ઞિયેઽધ્યાધત્તે , ન વા અનૂષરિહઃ પશવો રેતો દધતે, યદ્ ઊષાનુપકીર્યાગ્નિમાધત્તે રેત એવૈતદ્ દધાતિ , પશૂનાં પુષ્ટ્યૈ પ્રજાત્યૈ , એષ વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરો યદસા આદિત્યઃ , સ યદિહાસીત્તસ્યૈતદ્ ભસ્મ યત્ સિકતા , યત્ સિકતા ઉપકીર્યાગ્નિમાધત્તે સ્વ એવૈનં યોનૌ સ્વે ભસ્મન્નાધત્તે , શિથિરા વા ઇયમગ્ર આસીત્ , તાં પ્રજાપતિઃ શર્કરાભિરદૃંહત્ , યં શર્કરા ઉપકીર્યાગ્નિમાધત્તે , ઇમાં એવ તદ્ દૃંહતિ ધૃત્યૈ , તદ્યથેમાં પ્રજાપતિઃ શર્કરાભિરદૃંહદેવમસ્મિન્ પશવો દૃંહન્તે ય એવં વિદ્વાઞ્ શર્કરા ઉપકીર્યાગ્નિમાધત્તે , ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રાય વજ્રં પ્રાહરત્ , તસ્ય યા વિપ્રુષા આસંસ્તાઃ શર્કરા અભવન્ , યચ્ શર્કરા ઉપકીર્યાગ્નિમાધત્તે વજ્રં એવ સપત્નાય ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહરતિ , યં દ્વિષ્યાત્ તં તર્હિ મનસા ધ્યાયેત્ , વજ્રં એવાસ્મૈ પ્રહરતિ , સ્તૃણુત એવ , પુરીષીતિ વૈ ગૃહમેધિનં આહુઃ , પુરીષસ્ય ખલુ વા એતન્ નિરૂપં યદાખુકિરિ , ર્યદાખુકિરિમુપકીર્યાગ્નિમાધત્તે પુરીષી ગૃહમેધી ભવતિ ॥
1.6.4 અનુવાકઃ

અગ્નિં વૈ દેવા વિભાજં નાશક્નુવન્ , યત્ પ્રાઞ્ચમહરન્ત્સર્વઃ પુરોઽભવત્ , યત્ પ્રત્યઞ્ચમહરન્ત્સર્વઃ પશ્ચાભવત્ , તમશ્વેન પૂર્વવાહોદવહન્ , તદશ્વસ્ય પૂર્વવાહઃ પૂર્વવાટ્ત્વં , અગ્નેર્વૈ વિભક્ત્યા અશ્વોઽગ્ન્યાધેયે દીયતે , અવિભક્તો વા એતસ્યાગ્નિરનાહિતો યોઽશ્વમગ્ન્યાધેયે ન દદાતિ , અથ યોઽશ્વમગ્ન્યાધેયે દદાતિ વિભક્ત્યૈ , વિભાજ્યૈવૈનં આધત્તે , સ્તોમપુરોગવા વૈ દેવા અસુરાનભ્યજયન્ , એષ ખલુ સ્તોમો યદશ્વો , યદશ્વં પુરસ્તાન્ નયન્તિ , અભિજિત્યા , અભિજિત્યૈવૈનં આધત્તે , પ્રજાપતેર્વૈ ચક્ષુરશ્વયત્ , તસ્ય યઃ શ્વયથા આસીત્ સોઽશ્વોઽભવત્ , યદશ્વં પુરસ્તાન્ નયન્તિ યજમાનાયૈવ ચક્ષુર્દધાતિ , ન પરાઙ્ અવસૃજ્યો , યત્ પરાઞ્ચમવસૃજેદ્યજમાનં ચક્ષુર્જહ્યાત્ , અન્ધઃ સ્યાત્ , પ્રત્યવગૃહ્યાધેયો , યજમાનાયૈવ ચક્ષુઃ પ્રત્યવાગ્રહીત્ , ન પદ આધેયો , વાસ્તવ્યં કુર્યાત્ , રુદ્રોઽસ્ય પશૂનભિમાનુકઃ સ્યાત્ , પાર્શ્વત ઇતો વેતો વાધેયો , ન વાસ્તવ્યં કરોતિ , અઘાતુકોઽસ્ય પશુપતિઃ પશૂન્ ભવતિ , ગાયત્રીઁ વૈ દેવા યજ્ઞં અચ્છ પ્રાહિણ્વન્ , ત્સા રિક્તાગચ્છત્ તસ્યા અગ્નિસ્તેજઃ પ્રાયચ્છત્ , સોઽજોઽભવત્ , યદજમગ્ન્યાધેયે દદાતિ તેજ એવાવરુન્દ્ધે , અગ્નીધે દેયો , યજ્ઞમુખં વા અગ્નીત્ , યજ્ઞમુખેનૈવ યજ્ઞમુખં સમર્ધયતિ , ધેનું ચાનડ્વાહં ચ દદાતિ , તત્સર્વં વયોઽવરુન્દ્ધે , એતદ્વૈ સર્વં વયો યદ્ ધેનુશ્ચાનડ્વાંશ્ચ , એતૌ વૈ યજ્ઞસ્ય માતા ચ પિતા ચ યદ્ ધેનુશ્ચાનડ્વાંશ્ચ , આજ્યં ચ પયશ્ચ ધેન્વાઃ પુરોડાશશ્ચ ચરુશ્ચાનડુહ, સ્તદાહુઃ કામદુઘાં વા એષોઽવરુન્દ્ધે યોઽગ્ન્યાધેયે ધેનું ચાનડ્વાહં ચ દદાતીતિ , તદ્ યેષાં પશૂનાં ભૂયિષ્ઠં પુષ્ટિં કામયેત તેષાં દિત્યૌહીં વયસો દદ્યાદ્દિત્યવાહં ચ મુષ્કરમ્ , તન્ મિથુનં પશૂનાં પુષ્ટ્યૈ પ્રજાત્યૈ , વાગ્ વૈ સોમક્રયણી , દિત્યૌહી વયસઃ સોમક્રયણી , યદ્દિત્યૌહીં વયસો દદાતિ વાચં એવાવરુન્દ્ધે , ચારુ વદતિ ય એવં વેદ , ઉપબર્હણં સર્વસૂત્રં દેયમ્ , છન્દસાં વા એતન્ નિરૂપં યદુપબર્હણં સર્વસૂત્રં , યદુપબર્હણં સર્વસૂત્રં દદાતિ છન્દાંસ્યેવાવરુન્દ્ધે , પશવો વૈ છન્દાંસિ , પશૂન્ એવાવરુન્દ્ધે , અયજ્ઞિયો વૈ પુરુષો અમેધ્ય આહનસ્યાજ્જાયતે , પુરુષક્ષીરં ધયતિ , હિરણ્યં દદાતિ , આત્માનં એવ તેન પુનીતે , શતમાનં ભવતિ શતાયુર્વૈ પુરુષઃ શતવીર્યા , આયુરેવ વીર્યમાપ્નોતિ , પૂર્વયોર્હવિષોર્ દ્વે ત્રિંશન્માને દેયે , ઉત્તરસ્મિંશ્ચત્વારિંશન્માનં , તદેનં ઉદગ્રહીત્ , તેન સ ઉત્તરં વસીયાઞ્ શ્રેયાન્ ભવતિ , અજાતો વૈ તાવત્ પુરુષો યાવદગ્નિં નાધત્તે , સ તર્હ્યેવ જાયતે યર્હ્યગ્નિમાધત્તે , ક્ષૌમે વસાના અગ્નિમ્ આદધીયાતામ્ , તે અધ્વર્યવે દેયે , ઉલ્બસ્ય વા એતન્ નિરૂપં યત્ ક્ષૌમં , ઉલ્બં એવાપલુમ્પેતે , હિરણ્યં સુવર્ણમુપાસ્યાગ્નિરાધેયો , હિરણ્યં વા અગ્નેસ્તેજઃ , સતેજસં એવૈનં આધત્તે , તન્ ન નિરસ્તવૈ , યથાનુહિતં નિરસ્યેદેવં તત્ , યન્ નિરસ્યેદનુધ્યાયી ક્ષોધુકઃ સ્યાત્ , તન્ ન નિરસ્તવા , અનનુધ્યાય્યક્ષોધુકો ભવતિ ॥
1.6.5 અનુવાકઃ

યો વા અસ્યાયં મનુષ્યોઽગ્નિરેતં ઉપાસીતોઽન્નમત્તિ , એતં ઉપાસીનઃ પ્રજાં વિન્દતે , એતં ઉપાસીનં પશવા ઉપતિષ્ઠન્તે , યદેતમભાગધેયમ્ ઉત્સાદયેત તસ્મા આવૃશ્ચેતા , અનુધ્યાયી ક્ષોધુકઃ સ્યાત્ , તદ્ યે વનસ્પતય આરણ્યા આદ્યં ફલં ભૂયિષ્ઠં પચ્યન્તે તસ્ય પર્ણાભ્યાં યવમયશ્ચાપૂપો વ્રીહિમયશ્ચ સંગૃહ્યોપાસ્યાધેય,સ્તદેનં દ્વયં ભાગધેયમભ્યુત્સાદયામકર્ ગ્રામ્યં ચારણ્યં ચ , તેન તસ્મૈ નાવૃશ્ચતે , અનનુધ્યાય્યક્ષોધુકો ભવતિ , યવો વૈ પૂર્વ ઋતુમુખે પચ્યતે , ઇતઃ ખલુ વા એતં પ્રાઞ્ચં ઉદ્ધરન્તિ , તસ્માદ્યવમયઃ પશ્ચોપાસ્યો વ્રીહિમયઃ પુરસ્ , તદ્યસ્યેર્ત્સેદ્યવમયમેવ તસ્ય પશ્ચોપાસ્યેદ્ વ્રીહિમયં પુરઃ , પ્રજાપતેર્વા એતૌ સ્તનૌ , યજ્ઞમસ્ય દેવા ઉપજીવન્તિ વર્ષં મનુષ્યાઃ , અન્નાદ્યમસ્મા અવરુન્દ્ધે , અક્ષુધ્યતાં સ્વાનાં પુરઃસ્થાતા ભવતિ ય એવં વેદ , એતદ્ધ સ્મ વા આહ કેશી સાત્યકામિઃ કેશિનં દાર્ભ્યમ્ , અન્નાદં જનતાયૈ , એવં ઇવ વયમ્ એતસ્મા અગ્ન્યાધેયેઽન્નમવારુધ્મ યથૈષોઽન્નમત્તિ , તદાહુઃ, સર્વં વાવૈતસ્યેદમન્નં , યજમાનં ત્વેવાસ્યૈતદાસન્નપિદધાતિ , તદેવં વેદિતોર્ન ત્વેવં કર્તવા ઇતિ , ત્રિર્વા ઇદં પ્રજાપતિઃ સત્યં વ્યાહરત્ ॥ ભૂર્ ભુવઃ સ્વઃ ॥ ઇતિ , ઇદં વાવ ભૂરિદં ભુવોઽદઃ સ્વ,સ્તદ્ યો બ્રાહ્મણ આઙ્ગિરસઃ સ્યાત્તસ્યાદધ્યાત્ , ભૂર્ ભુવો , અઙ્ગિરસાં ત્વા દેવાનાં વ્રતેનાદધા, ઇતિ પશ્ચા , ભુવઃ સ્વરિતિ પુરો , દ્વિઃ પશ્ચા દ્વિઃ પુર,સ્તદ્દ્વેધા યજ્ઞઃ સત્યે પ્રત્યષ્ઠાદ્દ્વેધા યજ્ઞપતિર,થ યો બ્રાહ્મણો વૈશ્વાનરઃ સ્યાત્તસ્યાદધ્યાત્ , ભૂર્ ભુવો , અગ્નેષ્ટ્વા દેવસ્ય વ્રતેનાદધા, ઇતિ પશ્ચા , ભુવઃ સ્વરિતિ પુરો , દ્વિઃ પશ્ચા દ્વિઃ પુર,સ્તદ્દ્વેધા યજ્ઞઃ સત્યે પ્રત્યષ્ઠાદ્દ્વેધા યજ્ઞપતિર,થ રાજન્યસ્યાદધ્યાત્ , ભૂર્ ભુવા , ઇન્દ્રસ્ય ત્વા મરુત્વતો વ્રતેનાદધા, ઇતિ પશ્ચા , ભુવઃ સ્વરિતિ પુરો , દ્વિઃ પશ્ચા દ્વિઃ પુરસ્તદ્દ્વેધા યજ્ઞઃ સત્યે પ્રત્યષ્ઠાદ્દ્વેધા યજ્ઞપતિઃ , ઐન્દ્રો વૈ રાજન્યો દેવતયા મારુતી વિટ્ , વિશા ખલુ વૈ રાજન્યો ભદ્રો ભવતિ , વિશમસ્મા અવરુન્દ્ધે , અથ વૈશ્યસ્યાદધ્યાત્ , ભૂર્ ભુવો , મનોષ્ટ્વા ગ્રામણ્યો વ્રતેનાદધા ઇતિ પશ્ચા, ભુવઃ સ્વરિતિ પુરો , દ્વિઃ પશ્ચા દ્વિઃ પુરસ્તદ્દ્વેધા યજ્ઞઃ સત્યે પ્રત્યષ્ઠાદ્દ્વેધા યજ્ઞપતિ, ર્ગ્રામણીથ્યેન ખલુ વૈ વૈશ્યો ભદ્રો ભવતિ , ગ્રામણીથ્યમ્ અસ્મા અવરુન્દ્ધે , અગ્નિર્વૈ સૃષ્ટ ઉલ્બમપલુમ્પં નાશક્નોત્ , તસ્ય પ્રજાપતિરાગ્નેયપાવમાનીભિરુલ્બમપાલુમ્પત્ , યદાગ્નેયપાવમાનીભિરાશ્વત્થીઃ સમિધ આદધાતિ , ઉલ્બં એવાસ્યાપલુમ્પતિ , પુનાત્યેનં , યથા શિશું માતા રેઢિ વત્સં વા ગૌર્ એવં એનં રેઢિ , અગ્નેર્વૈ સૃષ્ટસ્ય તેજા ઉદદીપ્યત , તદશ્વત્થં પ્રાવિશત્ , યદાશ્વત્થીઃ સમિધ આદધાતિ તેજ એવાવરુન્દ્ધે , અગ્નિર્વૈ સૃષ્ટો બિબિબાભવન્નતિષ્ઠદસમિધ્યમાનઃ , સ પ્રજાપતિરબિભેત્ , માં વાવાયં હિંસિષ્યતીતિ , તં શમ્યા સમૈન્ધત્ , તમશમયત્ , તં શમ્યાઃ શમીત્વં , યચ્ છમીમયીઃ સમિધ આદધાતિ સં એનં ઇન્દ્ધે , શમયત્યેવ , સ શં યજમાનાય ભવતિ શં પશુભ્યો , દેવા યત્રોર્જં વ્યભજન્ત તત ઉદુમ્બરા ઉદતિષ્ઠત્ , યદૌદુમ્બરીં સમિધમાદધાતિ , ઊર્જં એવાવરુન્દ્ધે ॥
1.6.6 અનુવાકઃ

વિપ્રિયો વા એષ પશુભિરાધીયતે , એષ હિ રુદ્રો યદગ્નિસ્તદ્વાચયેત્ , ઘર્મઃ શિરસ્તદયમગ્નિઃ સંપ્રિયઃ પશુભિર્ભવ , પુરીષમસીતિ , તદેનં સંપ્રિયં પશુભિઃ પુરીષિણમક,ર્યત્તે શુક્ર શુક્રં જ્યોતિસ્તેન રુચા રુચં અશીથા ઇતિ રુચં એવૈનં અજીગમત્ , એષ વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરો યદસા આદિત્યો , યદુત્તરતો હરેદેષોઽતઃ સ્યાત્ , અયમિતો જીવન્તમેવૈનં પ્રદહેત્ , સદક્ષિણત એવ હાર્યઃ , સ યદા સમયાધ્વં ગચ્છેદથ યજમાનો વરં દદ્યાત્ , તદ્વિરાજં મધ્યતોઽધિત , વિરાડેવાસ્યાગ્નીન્ વિદધતે , પશવો વૈ વિરાટ્ પશૂન્ વા એતન્મધ્યતોઽધિત , અસૃષ્ટો વા અગ્નિરાસીત્ , અથ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત , તા અન્ધે તમસીમાંલ્લોકાનનુવ્યનશ્યન્ , ત્સોઽશોચત્ , સોઽતપ્યત , તતોઽગ્નિરસૃજ્યત , તમગ્નિં સૃષ્ટમધો વ્યદધાત્ , તં યા અસ્મિંલ્લોક આસંસ્તા અભિસમાવર્તન્ત , તં કુલ્ફદઘ્નં ઉદગૃહ્ણાત્ , તં યા ઉત્તરસ્મિંલ્લોક આસંસ્તા અભિસમાવર્તન્ત , તં જાનુદઘ્નં તં નાભિદઘ્નં તમંસદઘ્નં તં કર્ણદઘ્નં ઉદગૃહ્ણાત્ , તં યા ઉત્તરસ્મિંલ્લોક આસંસ્તા અભિસમાવર્તન્ત , તં કર્ણદઘ્નં નાત્યુદ્ગૃહ્યો , યત્ કર્ણદઘ્નં અત્યુદ્ગૃહ્ણીયાદ્યજમાનો વર્ષિષ્ઠઃ પશૂનાં , યજમાનં ઉપરિષ્ટાદગ્નિરભ્યવદહેત્ , તદાહુઃ , કથમદ્યૈતં બ્રહ્મણાહિતં પ્રચ્યાવયેયુઃ , શિથિરં વાવૈનં એતદકઃ , પરૈનં વપતીતિ , તમનિધાયૈવાથ જાનુદઘ્નં ઉદ્ગૃહ્ણીયાદથ નાભિદઘ્નં અથાંસદઘ્નં ,
તદ્યથૈવ પ્રજાપતિં પ્રજા એભ્યો લોકેભ્યોઽભિસમાવર્તન્તૈવં એવ યજમાનં પશવ એભ્યો લોકેભ્યોઽભિસમાવર્તન્તે ય એવં વિદ્વાનગ્નિમાધત્તે , અગ્નિના વૈ દેવતયા વિષ્ણુના યજ્ઞેન દેવા અસુરાન્ પ્રવ્લીય વજ્રેણાન્વવાસૃજન્ , યઃ સપત્નવાન્ ભ્રાતૃવ્યવાન્ વા સ્યાત્તસ્ય રથચક્રં ત્રિરનુપરિવર્તયેયુસ્તદ્યથૈવ દેવા અસુરાનગ્નિના દેવતયા વિષ્ણુના યજ્ઞેન પ્રવ્લીય વજ્રેણાન્વવાસૃજન્ન્ એવં એવ યજમાનઃ સપત્નં ભ્રાતૃવ્યમગ્નિના દેવતયા વિષ્ણુના યજ્ઞેન પ્રવ્લીય વજ્રેણાન્વવસૃજતિ ય એવં વિદ્વાનગ્નિમાધત્તે ॥
1.6.7 અનુવાકઃ

એષ વૈ પ્રજાપતી રૂપેણ યત્ પૂર્ણાં સ્રુક્ , યત્ પૂર્ણાં સ્રુચં જુહોતિ પ્રજાપતિમ્ એવાપ્નોતિ, સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વા , ઇતિ , એતાવતીર્વા અગ્નેસ્તન્વઃ ષોઢા સપ્તસપ્ત, યો વા અસ્યૈતા અગ્નિમાદધાનો વિતર્ષયતિ વિ હ તૃષ્યતિ , તા એવાસ્ય તર્પયતિ , શમીમયીસ્તિસ્રઃ સમિધા આદધાતિ ઘૃતાન્વક્તા ઘૃતસ્તોમ્યાભિઃ, સં એનં ઇન્દ્ધે , શમયત્યેવ , સ શં યજમાનાય ભવતિ શં પશુભ્યો યે વા એષુ ત્રિષુ લોકેષ્વગ્નયસ્તે સમાગચ્છન્તિ , અસ્ય દ્રવિણં આદદામહા , અતિ નોઽક્રમીત્ , હવ્યવાડ્ ભવતીતિ, તજ્જુહુયાત્ ॥
યે અગ્નયો દિવો યે પૃથિવ્યાઃ સમાગચ્છન્તીષં ઊર્જં વસાનાઃ ।
તે અસ્મા અગ્નયે દ્રવિણં દત્ત્વેષ્ટાઃ પ્રીતા આહુતિભાજો ભૂત્વા યથાલોકં પુનરસ્તં પરેત ॥ સ્વાહેતિ તદિમં એવ દ્રવિણવન્તં કૃત્વેષ્ટાઃ પ્રીતા આહુતિભાજો ભૂત્વા યથાલોકં પુનરસ્તં પરાયન્તિ , તદ્વાચયેત્ , ઘર્મઃ શિર,સ્તદયમગ્નિઃ સંપ્રિયઃ પશુભિર્ભવ, પુરીષમસીતિ, તદેનં સંપ્રિયં પશુભિઃ પુરીષિણમકર્ , યત્તે શુક્ર શુક્રં જ્યોતિઃ શુક્રં ધામાજસ્રં તેન ત્વાદધા , ઇતિ સતેજસં એવૈનં આધત્તે ॥
ઇડાયાસ્ત્વા પદે વયં નાભા પૃથિવ્યા અધિ ।
જાતવેદો નિધીમહ્યગ્ને હવ્યાય વોઢવે ॥
ઇતિ હવ્યાવાહં એવૈનં અકર્ , અગ્નેર્વૈ સૃષ્ટસ્ય પશવોઽક્ષ્યા અવક્ષાય પ્રાપતન્ , ત્સ પ્રજાપતિર્વારવન્તીયમસૃજત , તાનવારયત , એતર્હિ ખલુ વા એષ સૃજ્યતે યર્હ્યાધીયતે , તદ્યથૈતસ્માત્ સૃષ્ટાત્ પશવઃ પ્રાપતન્ન્ એવમસ્માદાહિતાત્પશવઃ પ્રપતન્તિ , એષ હિ રુદ્રો યદગ્નિ,સ્તદ્ય એવં વિદ્વાન્ વારવન્તીયં ગાયતે પશૂન્ એવ વારયતે , વારવન્તીયં વૈ સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતિર્ યં કામં અકામયત તમાર્ધ્નોત્ , તં એવ કામં ઋધ્નોતિ યજમાનો યં કામં કામયમાનોઽગ્નિમાધત્તે ય એવં વિદ્વાન્ વારવન્તીયં ગાયતે , અગ્નિર્વૈ ક્રવ્યાદ્વિશ્વદાવ્ય ઇમાંલ્લોકાનદહત્ , તં પ્રજાપતિર્વારવન્તીયં ગાયમાનો વરણં બિભ્રત્ પ્રત્યૈત્ , તમશમયત્ , યદેવાસ્ય ક્રવ્યાદ્યદ્વિશ્વદાવ્યં તં શમયતિ ય એવં વિદ્વાન્ વારવન્તીયં ગાયતે , તસ્માદ્વરણો યજ્ઞાવચરઃ સ્યાત્ , ન ત્વેનેન જુહુયાત્ , યદ્વા ઇદં સદ્યદ્ ભૂતં યદ્ ભવદ્યદ્ ભવિષ્યદ્યદિમે અન્તરા દ્યાવાપૃથિવી તદ્વામદેવ્યં તદેવાવરુન્દ્ધે ય એવં વિદ્વાન્ વામદેવ્યં ગાયતે , બ્રહ્મણો વા એષ રસો યદ્યજ્ઞાયજ્ઞિયમ્ , યદ્યજ્ઞાયજ્ઞિયં ગાયતે બ્રહ્મણ્યેવ રસં દધાતિ ॥
1.6.8 અનુવાકઃ

અગ્નિં વૈ સૃષ્ટં પ્રજાપતિઃ પવમાનેનાગ્રા ઉપાધમત્ , યત્ પવમાનાય નિર્વપતિ , ઉપૈવૈનં તદ્ધમતિ , યત્પાવકાય પુનાત્યેનં , યઞ્ શુચયે યદેવાસ્યાપૂતં તદેતેન પુનાતિ , યત્ પવમાનાય નિર્વપતિ , પશવો વૈ પવમાનઃ પશૂન્ એવાવરુન્દ્ધે , યત્પાવકાય , અન્નં વૈ પાવકં , અન્નં એવાવરુન્દ્ધે , યચ્ શુચયે, પૂત એવાસ્મિન્ રુચં દધાતિ , યં કામયેત , અપતરં પાપીયાન્ત્સ્યાદિતિ તસ્યૈકમેકં હવીંષિ નિર્વપેત્ , તદેનં અપાગ્રહીત્ , તેન સોઽપતરં પાપીયાન્ ભવતિ , અથ યં કામયેત ન વસીયાન્ત્સ્યાન્ ન પાપીયાન્ ઇતિ તસ્ય સર્વાણિ સાકં હવીંષિ નિર્વપેત્ , તદેનં સંરુણદ્ધિ , તેન સ ન વસીયાન્ ન પાપીયાન્ ભવતિ , અથ યં કામયેતોત્તરં વસીયાઞ્ શ્રેયાન્ત્સ્યાદિતિ તસ્યાગ્નયે પવમાનાય નિરુપ્યાથ પાવકાય ચ શુચયે ચોત્તરે હવિષી સમાનબર્હિષિ નિર્વપેત્ , તદેનં ઉદગ્રહીત્ તેન સ ઉત્તરં વસીયાઞ્ શ્રેયાન્ ભવતિ , અથ યસ્ય ત્રિષ્ટુભૌ વાનુષ્ટુભૌ વા જગતી વા સંયાજ્યે સ્યાતામ્ અતિ ગાયત્રં ક્રામેદર્વાક્ છન્દોભ્યોઽવપદ્યેત , તદ્યસ્યેર્ત્સેદ્ ગાયત્ર્યા એવ તસ્ય સંયાજ્યે કુર્યાત્ , ગાયત્રો હ્યગ્નિર્ ગાયત્રછન્દાઃ , સ્વ એવૈનં યોનૌ સ્વે છન્દસિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ , આગ્નાવૈષ્ણવં એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા , વિષ્ણુર્યજ્ઞો , દેવતાશ્ચૈવ યજ્ઞં ચાલબ્ધ, વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય ત્ર્યુદ્ધૌ ઘૃતે ચરું નિર્વપેત્ , યદ્વિષ્ણવે , વિષ્ણુર્વૈ યજ્ઞો , યજ્ઞં એવાલબ્ધ , યચ્ શિપિવિષ્ટં , પશવો વૈ શિપિવિષ્ટં , પશૂન્ એવાવરુન્દ્ધે , યત્ ત્ર્યુદ્ધૌ , ત્રયો વા ઇમે લોકા , ઇમાન્ એવ લોકાનાપ્નોતિ , યદ્ ઘૃતે , તેજો વૈ ઘૃતં , તેજ એવાવરુન્દ્ધે , આદિત્યં ઘૃતે ચરું નિર્વપેત્ પશુકામો , ધેન્વા વૈ ઘૃતં પયોઽનડુહસ્તણ્ડુલા,સ્તન્ મિથુનં , પશૂનાં પુષ્ટ્યૈ પ્રજાત્યૈ , અગ્નીષોમીયં પુરોડાશં દ્વિતીયમનુનિર્વપેત્ , તદ્ ભૂયો હવ્યમુપાગાત્ , નો અસ્યાન્ય ઈશે , યર્હિ વા એતં પુરા બ્રાહ્મણા નિરવપંસ્તર્હ્ય્ એષાં ન કશ્ચનૈશ , ન હિ વા એતં ઇદાનીં નિર્વપન્તિ , અથૈષાં સર્વ ઈશે , યદાગ્નેય,સ્તેજો વા અગ્નિ,સ્તેજ એવાવરુન્દ્ધે , યત્સૌમ્યઃ , સોમો વૈ શુક્રો બ્રહ્મવર્ચસં , બ્રહ્મવર્ચસં એવાવરુન્દ્ધે , તદ્ યોઽસા આદિત્યો ઘૃતે ચરુસ્તં બ્રહ્મણે પરિહરેયુ,સ્તં ચત્વારઃ પ્રાશ્નીયુ,સ્તેભ્યઃ સમાનો વરો દેય,શ્ચતુર્વા ઇદમગ્રે મિથુનં ઔદ્યત , એકશ્ચૈકા ચ , દ્વૌ ચ દ્વે ચ , ત્રયશ્ચ તિસ્રશ્ચ , ચત્વારશ્ચ ચતસ્રશ્ચ તન્ મિથુનં પશૂનાં પુષ્ટ્યૈ પ્રજાત્યૈ ॥
1.6.9 અનુવાકઃ

ફલ્ગુનીપૂર્ણમાસે બ્રાહ્મણસ્યાદધ્યાત્ , ફલ્ગુનીપૂર્ણમાસો વા ઋતૂનાં મુખમ્, અગ્નિર્દેવતાનાં , બ્રાહ્મણો મનુષ્યાણાં , ગ્રીષ્મે રાજન્યસ્યાદધ્યાત્ , ગ્રીષ્મે વા ઇન્દ્રો વૃત્રમહન્ , વૃત્રં ખલુ વૈ રાજન્યો બુભૂષન્ જિઘાંસતિ , શરદિ વૈશ્યસ્યાદધ્યાત્ , અન્નં વૈ શરત્ , અન્નેન વૈશ્યો ભદ્રો ભવતિ , અન્નાદ્યમસ્મા અવરુન્દ્ધે , યદ્યન્યસ્મિન્ન્ ઋતા આદધીત યદિ વા અસ્મૈ સ એક ઋતુઃ શિવઃ સ્યાદથાસ્મા ઇતરેઽશિવા દુર્યોણા ભવેયુસ્તદ્યસ્યેર્ત્સેત્ ફલ્ગુનીપૂર્ણમાસ એવ તસ્યાદધ્યાત્ , તદસ્મૈ સર્વ ઋતવઃ શિવા ભવન્તિ , સર્વ એનં ઋતવો જિન્વન્તિ , સંવત્સરસ્ય વા એતદાસ્યં યત્ ફલ્ગુનીપૂર્ણમાસ્યમહર્ યત્ ફલ્ગુનીપૂર્ણમાસ્યમહરાદધ્યાત્ સંવત્સરસ્યૈનં આસન્નપિદધ્યાત્ , દ્વ્યહે વા પુરૈકાહે વાધેય,સ્તદ્ દ્વિતીયસ્ય ઋતોરભિગૃહ્ણાતિ, નૈનં સંવત્સરસ્યાસન્નપિદધાતિ, તદ્યદ્ દ્વિતીયસ્ય ઋતોરભિગૃહ્ણાતિ દ્વિતીયમેવ સપત્નસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્યેન્દ્રિયં પશૂન્ ક્ષેત્રં વૃઞ્જાન એતિ, કૃત્તિકાસુ બ્રાહ્મણસ્યાદધ્યાત્ , આગ્નેયીઃ કૃત્તિકા , આગ્નેયો બ્રાહ્મણઃ , સ્વ એવૈનં યોનૌ સ્વેઽહન્નાધત્તે , પ્રજાપતેર્વા એતં શિરો યત્ કૃત્તિકા , અગ્નિરાસ્યમ્ , શીર્ષ્ણાન્નમદ્યતે , અન્નાદ્યમસ્મા અવરુન્દ્ધે , સપ્ત કૃત્તિકાઃ , સપ્ત શીર્ષન્ પ્રાણાઃ , પ્રાણાનસ્મિન્ દધાતિ , રોહિણ્યાં પશુકામસ્યાદધ્યાત્ , સોમસ્ય વા એતન્ નક્ષત્રં યદ્ રોહિણી , સોમો રેતોધા , રેતોઽસ્મિન્ દધાતિ , ઋક્ષા વા ઇયમગ્ર આસીત્ , તસ્યાં દેવા રોહિણ્યાં વીરુધોઽરોહયન્ , તદ્યથેમા અસ્યાં વીરુધો રૂઢા એવમસ્મિન્ પશવો રોહન્તિ ય એવં વિદ્વાન્ રોહિણ્યામગ્નિમાધત્તે , રોહિણ્યાં સ્વર્ગકામસ્યાદધ્યાત્ , રોહિણ્યાં વૈ દેવાઃ સ્વરાયન્ , ત્સ્વરેવૈતિ , કાલકાઞ્જા વા અસુરા ઇષ્ટકા અચિન્વત, દિવમારોક્ષ્યામા, ઇતિ તાનિન્દ્રો બ્રાહ્મણો બ્રુવાણ ઉપૈત્ , સ એતામિષ્ટકામપ્યુપાધત્ત , પ્રથમા ઇવ દિવમાક્રમન્ત , અથ સ તામ્ આબૃહત્ , તેઽસુરાઃ પાપીયાંસો ભવન્તોઽપાભ્રંશન્ત , યા ઉત્તમા આસ્તાં તૌ યમશ્વા અભવતામ્ , યેઽધરે ત ઊર્ણાવાભયો , યાં તામિષ્ટકામાબૃહત્ સા ચિત્રાભવત્ , યઃ સપત્નવાન્ ભ્રાતૃવ્યવાન્ વા સ્યાત્સ ચિત્રાયામગ્નિમ્ આદધીત , તદ્યથૈતસ્યામાવૃઢાયામસુરાઃ પાપીયાંસો ભવન્તોઽપાભ્રંશન્તૈવમસ્ય સપત્નો ભ્રાતૃવ્યઃ પાપીયાન્ ભવન્નપભ્રંશતે ય એવં વિદ્વાંશ્ચિત્રાયામગ્નિમાધત્તે , યઃ કામયેત, ભગ્યન્નાદઃ સ્યાં ઇતિ, સ પૂર્વાસુ ફલ્ગુનીષ્વગ્નિમ્ આદધીત , ભગસ્ય વા એતદહર્યત્ પૂર્વાઃ ફલ્ગુની , ર્ભગ્યન્નાદો ભવતિ , અથ યઃ કામયેત દાનકામા મે પ્રજાઃ સ્યુરિતિ, સ ઉત્તરાસુ ફલ્ગુનીષ્વગ્નિમ્ આદધીત , અર્યમ્ણો વા એતદહર્યદુત્તરાઃ ફલ્ગુની , ર્દાનં અર્યમા , દાનકામા અસ્મૈ પ્રજા ભવન્તિ , તાસુ રાજન્યસ્યાદધ્યાત્ , દાનં હ્યેષ પ્રજાનાં ઉપજીવતિ, દાનં અર્યમા , દાનકામા અસ્મૈ પ્રજા ભવન્તિ, પ્રજાપતેર્વા એતૌ સ્તનૌ યત્ પૌર્ણમાસી ચામાવાસ્યા ચ , યત્ પૌર્ણમાસ્યાં વામાવાસ્યાયાં વાગ્નિમાધત્તે પ્રજાપતિમેવ પ્રત્તં દુહે , દેવાનાં વા એતે સદોહવિર્ધાને યત્ પૌર્ણમાસી ચામાવાસ્યા ચ , યત્ પૌર્ણમાસ્યાં વામાવાસ્યાયાં વાગ્નિમાધત્તે ઉભે પુણ્યાહે ઉભે યજ્ઞિયે ॥
1.6.10 અનુવાકઃ

ન પુરા સૂર્યસ્યોદેતોર્મન્થિતવા , અસુર્યો વિદેવા આધીયતે , ઉદ્યત્સુ રશ્મિષુ મથ્યઃ, તત્સદેવઃ સેન્દ્ર ઉભયોરહ્નો રૂપ આધીયતે, ચતુર્વિંશત્યાં પ્રક્રમેષ્વાધેય, શ્ચતુર્વિંશત્યક્ષરા વૈ ગાયત્રી , ગાયત્રમગ્નેશ્છન્દઃ, સ્વ એવૈનં યોનૌ સ્વે છન્દસ્યાધત્તે , તદ્યસ્યેર્ત્સેદપરિમિત એવ તસ્યાદધ્યાત્ , ક્ષેષ્ણુ વૈ પરિમિતં , અપરિમિતં એવાસ્મૈ જીવનં અવરુન્દ્ધે , અગ્નિર્વૈ સૃષ્ટઃ પ્રજાપતેરધ્ય્ ઉદક્રામત્ , સ પ્રજાપતિરબિભેત્ ,
અદ એવાસા અભૂદિદમહં ઇતિ , તસ્મિન્નનુનિષ્ક્રમ્યાજુહોત્ , એતર્હિ ખલુ વા એષ સૃજ્યતે યર્હ્યાધીયતે , તદાહુઃ , અરમ્ણ એવાનુદ્રુત્યાથાગ્નિહોત્રં હોતવ્યં ઇતિ , તન્ નૈવં કર્તવા , અયતં તત્ કુણ્ડ્યાગ્રીયં તદ્યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે યદ્ યોનેઃ પરં અવરં કુર્યાદ,પ્રજનિષ્ણુઃ સ્યાત્ , હવીંષ્યેવ પૂર્વાણિ નિરુપ્યાથ સાયમગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ ॥
અગ્નિર્ જ્યોતિર્ જ્યોતિરગ્નિઃ સ્વાહા ॥ ઇતિ તત્ સાયં જ્યોતિષા રેતો મધ્યતો દધાતિ ॥ સૂર્યો જ્યોતિર્ જ્યોતિઃ સૂર્યઃ સ્વાહા ॥ ઇતિ પ્રાતઃ ॥ તત્ સાયં જ્યોતિષાં રેતો મધ્યતો હિતં ॥ પ્રાતઃ પ્રજનયામક,ર્દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ સંયત્તા આસન્ , અથેન્દ્રોઽગ્નિમાધત્ત , તે દેવા અબિભયુઃ, અદ એવાસા અગ્નિં ગોપાયમાનોઽગ્નિહોત્રં ગોપાયમાનો ભવિષ્યતિ, ન ના ઉપૈષ્યતિ, અભિ નો જેષ્યન્તીતિ , તેઽબ્રુવન્ , યદેવ ત્વં કિંચ કરવો યદ્ધના યજ્ જિના યદ્વિન્દાસૈ તત્તેઽગ્નિહોત્રં કુર્મો , અથેહીતિ , સ વા ઐત્ , તસ્માદ્ રાજન્યસ્યાગ્નિહોત્રમહોતવ્યં , યદ્ ધ્યેવૈષ કિંચ કરોતિ યદ્ધન્તિ યજ્ જિનાતિ યદ્વિન્દતે યદેનં વિશ ઉપતિષ્ઠન્તે તદ્ રાજન્યસ્યાગ્નિહોત્રં હોતવ્યં , રાજન્યસ્યાગ્નિહોત્રા૩ન્ ન હોતવ્યાં૩ ઇતિ મીમાંસન્તે , યદ્ધુત્વા ન જુહુયાદ્વિ યજ્ઞં છિન્દ્યાજ્ જીયેત વા પ્ર વા મીયેત, પૌર્ણમાસીમમાવાસ્યાં વા પ્રતિ હોતવ્યં, અથો અગ્ન્યુપસ્થાનં વા ચયિતવ્યો, તેનાસ્ય દર્શપૂર્ણમાસૌ સંતતા અવિછિન્નૌ ભવતઃ ॥
1.6.11 અનુવાકઃ

યં કામયેત, પશુમાન્ત્સ્યાદિતિ યો બહુપુષ્ટસ્તસ્ય ગૃહાદગ્નિમાહરેયુ, ર્યથા વા એતં સૃજ્યમાનં પશવોઽન્વસૃજ્યન્તૈવં એનં આહ્રિયમાણં પશવોઽન્વાયન્તિ , એષ હિ રુદ્રો યદગ્નિઃ, અથ યં કામયેત , અન્નાદઃ સ્યાદિતિ તસ્ય ભ્રષ્ટ્રાદ્ દક્ષિણાગ્નિમાહરેયુ,રેષ વા અગ્નીનામન્નાદો, અન્નકરણં ભ્રષ્ટ્રં, અન્નાદ્યમસ્મા અવરુન્દ્ધે, તદાહુ,ર્યથા વૃષલો નિજઃ પુક્લકશ્ચિકિત્સેદેવં સ, ઇતિ સ મથ્ય એવ , સ શં યજમાનાય ભવતિ શં પશુભ્યો , યઃ સોમેનાયક્ષ્યમાણોઽગ્નિમાદધીત ન પુરા સંવત્સરાદ્ધવીંષિ નિર્વપેત્ , રુદ્રોઽસ્ય પશૂનભિમાનુકઃ સ્યાત્ , એતે વૈ પશવો યદ્ વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચ, તેષાં ચતુઃશરાવં ઓદનં પક્ત્વા બ્રાહ્મણેભ્યો જીવતણ્ડુલં ઇવોપહરેત્ , તદ્યાભ્યો દેવતાભ્યોઽગ્નિમાધત્તે યત્તાભ્યો ન જુહુયાત્તાભ્યા આવૃશ્ચેતા , અનુધ્યાયી ક્ષોધુકઃ સ્યાત્ , તાભ્યા આજ્યસ્ય હોતવ્યં , તેન તાભ્યો નાવૃશ્ચતે , અનનુધ્યાય્યક્ષોધુકો ભવતિ , સંવત્સરે હવીંષિ નિર્વપતિ , તદસ્ય સંવત્સરાન્તર્હિતો રુદ્રઃ પશૂન્ ન હિનસ્તિ , સંવત્સરમ્ અગ્નિહોત્રમહૌષીત્ , તત્તપોઽવિદત્ , સ સર્વેણ સાકં સ્વર્ગં લોકં સમારુક્ષત્ , ત્રિર્વા ઇદં વિરાડ્ વ્યક્રમત ગાર્હપત્યમાહવનીયં સભ્યમ્ , તદ્વિરાજમાપત્ , અન્નં વૈ વિરાટ્ , અન્નં વાવૈતદાપત્ , મધ્યાધિદેવને રાજન્યસ્ય જુહુયાદ્વારુણ્ય ઋચા, વરુણો વૈ દેવાનાં રાજા , રાજ્યમસ્મા અવરુન્દ્ધે , હિરણ્યં નિધાય જુહોતિ , અગ્નિમત્યેવ જુહોત્યાયતનવતિ , અન્ધોઽધ્વર્યુઃ સ્યાદ્યદનાયતને જુહુયાત્ , શતં અસ્મા અક્ષાન્ પ્રયચ્છેત્ , તાન્ વિચિનુયાત્ , શતાયુર્વૈ પુરુષઃ શતવીર્યા , આયુરેવ વીર્યમાપ્નોતિ , ગામસ્ય તદહઃ સભાયાં દીવ્યેયુ,સ્તસ્યાઃ પરૂંષિ ન હિંસ્યુ,સ્તાં સભાસદ્ભ્યા ઉપહરેત્ , તયા યદ્ ગૃહ્ણીયાત્તદ્ બ્રાહ્મણેભ્યો દેયમ્ , તત્સભ્યમન્નમવરુન્દ્ધે ॥
1.6.12 અનુવાકઃ

યસ્યા રાત્ર્યાઃ પ્રાતરગ્નિમાધાસ્યમાનઃ સ્યાત્ તાં રાત્રીં ચતુઃશરાવં ઓદનં પક્ત્વા બ્રાહ્મણેભ્યો જીવતણ્ડુલં ઇવોપહરેત્ , અદિતિર્વૈ પ્રજાકામૌદનં અપચત્ , સોઞ્શિષ્ટમાશ્નાત્ , તસ્યા ધાતા ચાર્યમા ચાજાયેતામ્ , સાપરં અપચત્ , સોઞ્શિષ્ટમાશ્નાત્ , તસ્યા મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચાજાયેતામ્ , સાપરં અપચત્ , સોઞ્શિષ્ટમાશ્નાત્ , તસ્યા અંશશ્ચ ભગશ્ચાજાયેતામ્ , સાપરં અપચત્ , સૈક્ષતોઞ્શિષ્ટં મેઽશ્નત્યા દ્વૌ દ્વૌ જાયેતે, ઇતો નૂનં મે શ્રેયઃ સ્યાદ્યત્ પુરસ્તાદશ્નીયાં ઇતિ , સા પુરસ્તાદશિત્વોપાહરત્ , તા અન્તરેવ ગર્ભઃ સન્તા અવદતા,મ્ આવમિદં ભવિષ્યાવો યદાદિત્યા ઇતિ , તયોરાદિત્યા નિર્હન્તારં ઐચ્છન્ , તા અંશશ્ચ ભગશ્ચ નિરહતામ્ , તસ્માદેતૌ યજ્ઞેન યજન્તે , અંશપ્રાસોંઽશસ્ય ભાગધેયમ્ , જનં ભગોઽગચ્છત્ , તસ્માદાહુર્જનો ગન્તવ્યસ્તત્ર ભગેન સંગચ્છતા ઇતિ, સ વા ઇન્દ્ર ઊર્ધ્વ એવ પ્રાણમનુદશ્રયત, મૃતં ઇતરં આણ્ડમવાપદ્યત, સ વાવ માર્તાણ્ડો યસ્યેમે મનુષ્યાઃ પ્રજા , સા વા અદિતિર્ આદિત્યાનુપાધાવત્ , અસ્ત્વ્ એવ મ ઇદં મા મ ઇદં મોઘે પરાપપ્તદિતિ , તેઽબ્રુવન્ , અથૈષોઽસ્માકં એવ બ્રવાતૈ ન નોઽતિમન્યાતા, ઇતિ સ વાવ વિવસ્વાનાદિત્યો યસ્ય મનુશ્ચ વૈવસ્વતો યમશ્ચ , મનુરેવાસ્મિંલ્લોકે યમોઽમુષ્મિન્ , એતે વૈ દેવયાનાન્ પથો ગોપાયન્તિ યદાદિત્યાસ્ત ઇયક્ષમાણં પ્રતિનુદન્તે, યો વા એતેભ્યોઽપ્રોચ્યાગ્નિમાધત્તે તં એતે સ્વર્ગાલ્લોકાત્ પ્રતિનુદન્તે , ઉઞ્શિષ્ટભાગા વા આદિત્યાઃ , યદુઞ્શિષ્ટે વિવર્તયિત્વા સમિધ આદધાતિ તદાદિત્યેભ્યોઽગ્ન્યાધેયં પ્રાહ , નૈનં સ્વર્ગાલ્લોકાત્ પ્રતિનુદન્તે , સંવત્સરમ્ ઉત્સૃજેતાગ્નિમાધાસ્યમાનો ,
નાસ્યાગ્નિં ગૃહાદ્ધરેયુ,ર્નાન્યતા આહરેયુઃ , સંવત્સરે વૃદ્ધા ગર્ભાઃ પ્રજાયન્તે, પ્રજાતં એનં વૃદ્ધમાધત્તે , દ્વાદશ રાત્રીરુત્સૃજેત, દ્વાદશ વૈ રાત્રયઃ સંવત્સરસ્ય પ્રતિમા, સંવત્સરે વૃદ્ધા ગર્ભાઃ પ્રજાયન્તે , પ્રજાતં એનં વૃદ્ધમાધત્તે, તિસ્ર ઉત્સૃજેત, ત્રયો વા ઇમે લોકાઃ, ઇમાન્ એવ લોકાનાપ્નોતિ , એકામુત્સૃજેત , એકો વૈ પ્રજાપતિઃ , પ્રજાપતિમ્ એવાપ્નોતિ, પુરૂરવા વા ઐડ ઉર્વશીમવિન્દત દેવીં , તસ્યા આયુરજાયત ,
સ દેવાન્ત્ સ્વર્ગં લોકં યત્તોઽનૂદૈત્ , તેઽબ્રુવન્ , તદ્વયં દેવા ઇમઃ, ક્વાયં મનુષ્યો ગમિષ્યતીતિ, સોઽબ્રવીત્ , બહવો વૈ મે સમાના,સ્તે મા વક્ષ્યન્તિ, કિમયં દેવ્યાઃ પુત્રો દેવેભ્યો માતુર્ભ્રાત્રેભ્યા આહાર્ષીત્ , અસ્ત્વ્ એવ મે કિંચિદિતિ, તસ્મા અગ્નિર્યજ્ઞિયાં તન્વં પ્રાયચ્છત્ તામ્ ઉત્સઙ્ગેઽવધાયાહરત્ , તામ્ ઉખાયામવાદધાત્ , સોઽશ્વત્થ આરોહોઽભવત્ , યોખા સા શમી , તસ્માદેતૌ યજ્ઞાવચરૌ, પુણ્યજન્માનૌ હિ , અગ્નિર્વૈ વરુણં બ્રહ્મચર્યમાગચ્છત્ પ્રવસન્તમ્ , તસ્ય જાયાં સમભવત્ , તં પુરસ્તાદાયન્તં પ્રતિક્ષાય પ્રત્યઙ્ નિરદ્રવત્ , સોઽવેત્ સર્વં વા ઇન્દ્રિયં નૃમ્ણં રેતો નિર્લુપ્ય હરતીતિ, તદનુપરાહાય નિરલુમ્પત્ , યદ્ રેતા આસીત્ સોઽશ્વત્થ આરોહોઽભવત્ , યદુલ્બં સા શમી , તસ્માદેતૌ યજ્ઞાવચરૌ , પુણ્યજન્માનૌ હિ, પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા રિરિચાનોઽમન્યત , સોઽશ્વો ભૂત્વા સંવત્સરં ન્યઙ્ ભૂમ્યાં શિરઃ પ્રતિનિધાયાતિષ્ઠત્ , તસ્યાશ્વત્થો મૂર્ધ્ન ઉદભિનત્ , તદશ્વત્થસ્યાશ્વત્થત્વં , તસ્માદેષ યજ્ઞાવચરઃ , પ્રાજાપત્યો હિ ॥
1.6.13 અનુવાકઃ

મનુર્વૈ પ્રજાકામોઽગ્નિમાધાસ્યમાનો દેવતાયૈ દેવતાયા અજુહોત્ , તતો મિત્રાવરુણયોરાહુત્યા પ્રફર્વ્ય્ ઉદતિષ્ઠત્ , તસ્યા ઘૃતં પદોરક્ષરત્ , સા મિત્રાવરુણા ઐત્ , તા અબ્રૂતામ્ , આહુત્યા વૈ ત્વમાવયોરજનિષ્ઠા , મનોસ્ત્વૈ ત્વમસિ, તં પરેહીતિ, સા મનુમૈત્ , સોઽબ્રવીત્ , અસુરા વા ઇમે પુણ્યમન્યા અગ્નિમ્ આદધતે , તાન્ પરેહીતિ , સા પરૈત્ , તેઽમુમગ્રા આદધતાથેમં અથેમં , સા પુનરૈત્ , તામપૃચ્છત્ , કિમભ્યગન્ન્ ઇતિ , સાબ્રવીત્ , અમું એવાગ્રા આધિષતાથેમં અથેમં ઇતિ , સોઽબ્રવીત્ સકૃદ્વાવાસુરાઃ શ્રિયોઽન્તમગુઃ , પરા તુ ભવિષ્યન્તીતિ , સોઽબ્રવીત્ , દેવા વા ઇમે પુણ્યમન્યા અગ્નિમ્ આદધતે , તાન્ પરેહીતિ , સા પરૈત્ , ત ઇમં અગ્રા આદધત , અથામુમથેમં , સા પુનરૈત્ , તામપૃચ્છત્ , કિમભ્યગન્ન્ ઇતિ, સાબ્રવીત્ , ઇમં એવાગ્રા આધિષતાથામુમથેમં ઇતિ , સોઽબ્રવીત્ , સકૃદ્વાવ દેવાઃ સર્વેણ સાકં સ્વર્ગં લોકં સમારુક્ષન્ , ઇતઃ પ્રદાનાત્ તુ યજ્ઞં ઉપજીવિષ્યન્તીતિ , યઃ સર્વવેદસં દાસ્યન્ત્સ્યાત્સ ઇમં અગ્રા આદધીતાથામુમથેમં , તદ્યથૈવ દેવાઃ સર્વેણ સાકં સ્વર્ગં લોકં સમારોહન્ન્ એવં એવ યજમાનઃ સર્વેણ સાકં સ્વર્ગં લોકં સમારોહતિ ય એવં વિદ્વાનગ્નિમાધત્તે, સોઽબ્રવીત્ , ઋષયો વા ઇમે પુણ્યમન્યા અગ્નિમાદધતે , તાન્ પરેહીતિ , સા પરૈત્ , ત ઇમં અગ્રા આદધતાથેમમથામું , સા પુનરૈત્ , તામપૃચ્છત્ , કિમભ્યગન્ન્ ઇતિ , સાબ્રવીત્ , ઇમં એવાગ્રા આધિષત , અથેમમથામું ઇતિ , સોઽબ્રવીત્ , અહં વાવાગ્ન્યાધેયં વિદાંચકાર, સર્વેષુ વા એષુ લોકેષ્વ્ ઋષયઃ પ્રત્યષ્ટુરિતિ, પ્રતિ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ તિષ્ઠતિ ય એવં વિદ્વાનગ્નિમાધત્તે , યદમુમાધાયેમં આદધ્યાદપ તદાદધ્યાત્ , યદ્વાવેમં આધાયામુમાદધ્યાદપ તદાદધ્યાત્ , તદિમં એવાધાયાથેમમથામું , તથા સમૃદ્ધા આધીયતે , પ્રાચીનપ્રવણ આધેય,સ્તથા સમૃદ્ધા આધીયતે, પ્રાચીનં મધ્યમાદ્ વંશાદાધેય,સ્તથા સમૃદ્ધા આધીયતે, યા વૈ સા પ્રફર્વ્યાસીત્ સા ગૌરભવત્ સેડા સા માનવી ઘૃતપદી મૈત્રાવરુણી ॥
ઇતિ પ્રથમકાણ્ડે આધાનં નામ ષષ્ઠઃ પ્રપાઠકઃ