Maitrayani Samhita · Chapter 1.5

agnyupasthānam
1.5.1 anuvākaḥ

upaprayanto adhvaraṃ mantraṃ vocemāgnaye /
āre asme ca śṛṇvate //
agnirmūrdhā divaḥ kakutpatiḥ pṛthivyā ayam //
apāṃ retāṃsi jinvati //
ubhā vāṃ indrāgnī āhuvadhyā ubhā rādhasaḥ saha mādayadhyai //
ubhā dātārā iṣāṃ rayīṇāṃ ubhā vājasya sātaye huve vām //
ayamiha prathamo dhāyi dhātṝbhir hotā yajiṣṭho adhvareṣvīḍyaḥ /
yamapnavāno bhṛgavo virurucurvaneṣu citraṃ vibhvaṃ viśeviśe //
asya pratnāmanu dyutaṃ śukraṃ duduhre ahrayaḥ /
payaḥ sahasrasāṃ ṛṣim //
ayaṃ te yonir ṛtviyo yato jāto arocathāḥ /
taṃ jānannagnā āroha tato no vardhayā rayim //
dadhikrāvṇo akāriṣaṃ jiṣṇoraśvasya vājinaḥ /
surabhi no mukhā karat pra nā āyūṃṣi tāriṣat //
agnā āyūṃṣi pavasā āsuvorjamiṣaṃ ca naḥ /
āre bādhasva ducchunāṃ //
agnir ṛṣiḥ pavamānaḥ pāñcajanyaḥ purohitaḥ /
taṃ īmahe mahāgayam //
agne pavasva svapā asme varcaḥ suvīryam /
dadhat poṣaṃ rayiṃ mayi //
agne pāvaka rociṣā mandrayā deva jihvayā /
ā devān vakṣi yakṣi ca //
sa naḥ pāvaka dīdivo'gne devaṃ ihāvaha /
upa yajñaṃ haviśca naḥ //
agniḥ śucivratatamaḥ śucirvipraḥ śuciḥ kaviḥ /
śucī rocatā āhutaḥ //
udagne śucayastava śukrā bhrājanta īrate /
tava jyotīṃṣyarcayaḥ //
agnīṣomā imaṃ su me śṛṇutaṃ vṛṣaṇā havama /
prati sūktāni haryataṃ bhavataṃ dāśuṣe mayaḥ //
agnistigmastigmatejāḥ prati rakṣo dahatu sahatām arātim /
apāghaśam̐saṃ nudatām //
agne sapatnasāha sapatnānme sahasva /
mā mā titīrṣantārīt //
1.5.2 anuvākaḥ

tvamagne sūryavarcā asi , saṃ māmāyuṣā varcasā sṛja , saṃ tvamagne sūryasya jyotiṣāgathāḥ //
saṃ ṛṣīṇāṃ stutena saṃ priyeṇa dhāmnā samahamāyuṣā saṃ varcasā saṃ prajayā saṃ rāyaspoṣeṇa gmīya //
indhānāstvā śataṃ himā dyumantaḥ samidhīmahi /
vayasvanto vayaskṛtaṃ sahasvantaḥ sahaskṛtaṃ /
agne sapatnadambhanaṃ suvīrāso adābhyam //
agneḥ samidasi , abhiśastyā mā pāhi , somasya samidasi , paraspā ma edhi , yamasya samidasi , mṛtyormā pāhi , āyurdhā agne'si , āyurme dhehi , varcodhā agne'si , varco me dhehi , cakṣuṣpā agne'si , cakṣurme pāhi , śrotrapā agne'si , śrotraṃ me pāhi , tanūpā agne'si , tanvaṃ me pāhi , yanme agna ūnaṃ tanvastanmā āpṛṇa , agne yatte tapastena taṃ prati tapa yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmo , agne yatte śocistena taṃ pratiśoca yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmo , agne yatte arcistena taṃ pratyarca yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmo , agne yatte harastena taṃ pratihara yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmo , agne yatte tejastena taṃ pratititigdhi yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmo , agne rucāṃ pate namaste ruce , mayi rucaṃ dhā , ścitrāvaso svasti te pāram aśīya , arvāgvaso svasti te pāram aśīya , ambhaḥ stha , ambho vo bhakṣīya , mahaḥ stha , maho vo bhakṣīya , ūrjaḥ stha , ūrjaṃ vo bhakṣīya , rāyaspoṣaḥ stha , rāyaspoṣaṃ vo bhakṣīya // revatī ramadhvaṃ asminyonā asmin goṣṭhe , ayaṃ vo bandhuḥ , ito māpagāta , bahvīrbhavata , mā mā hāsiṣṭa // saṃhitāsi viśvarūpā , ā morjā viśā gaupatyenā prajayā rāyaspoṣeṇa // mayi vo rāyaḥ śrayantāṃ , sahasrapoṣaṃ vo'śīya //
1.5.3 anuvākaḥ

upa tvāgne dive dive doṣāvastardhiyā vayam /
namo bharanta emasi //
rājantamadhvarāṇāṃ gopāmṛtasya dīdivim /
vardhamānaṃ sve dame //
sa naḥ piteva sūnave'gne sūpāyano bhava /
sacasvā naḥ svataye //
agne tvaṃ no antama uta trātā śivo bhavā varūthyaḥ /
taṃ tvā śociṣṭha dīdivaḥ sumnāya nūnaṃ īmahe sakhibhyaḥ //
vasuragnirvasuśravā acchā nakṣi dyutattamaṃ rayiṃ dāḥ /
sa no bodhi śrudhī havaṃ uruṣyā no aghāyataḥ samasmāt //
abhyasthāṃ viśvāḥ pṛtanā arātīstadagnirāha tadu soma āha /
bṛhaspatiḥ savitendrastadāha pūṣā nā ādhāt sukṛtasya loke //
ūrjā vaḥ paśyāmyūrjā mā paśyata /
rayyā vaḥ paśyāmi rayyā mā paśyata //
saṃpaśyāmi prajā ahaṃ iḍaprajaso mānavīḥ /
sarvā bhavantu no gṛhe //
iḍā stha madhukṛtaḥ syonā māviśateraṃmadaḥ /
sahasrapoṣaṃ vo'śīya //
bhuvanaṃ asi sahasrapoṣapuṣi , tasya no rāsva , tasya te bhaktivāno bhūyāsma , iḍāsi vratabhṛt , tvayi vrataṃ , vratabhṛdasi //
1.5.4 anuvākaḥ

mahi trīṇāmavo'stu dyukṣaṃ mitrasyāryamṇaḥ /
durādharṣaṃ varuṇasya //
nahi teṣāmamā satāṃ nādhvasu vāraṇeṣu ca /
īśe ripuraghaśam̐saḥ //
te hi putrāso aditeśchardiryacchantyajasram /
pra dāśuṣe vāryāṇi //
somānaṃ svaraṇaṃ kṛṇuhi brahmaṇaspate /
kakṣīvantaṃ ya auśijaḥ //
yo revānyo amīvahā vasuvit puṣṭivardhanaḥ /
sa naḥ siṣaktu yaḥ śivaḥ //
mitrasya carṣaṇīdhṛtaḥ śravo devasya sānasi /
dyumnaṃ citraśravastamaṃ //
kadā ca na starīrasi kadā ca na prayucchasi //
pari te dūḍabho ratho'smaṃ aśnotu viśvataḥ /
yena rakṣasi dāśuṣaḥ //
nimrado'si , ni ahaṃ taṃ mṛdyāsaṃ yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmo , abhibhūrasi , abhyahaṃ taṃ bhūyāsaṃ yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ, prabhūrasi prāhaṃ taṃ atibhūyāsaṃ yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ // pūṣā mā pathipāḥ pātu , pūṣā mā paśupāḥ pātu , pūṣā mādhipāḥ pātu , prācī digagnirdevatā , yo maitasyā diśo abhidāsādagniṃ sā ṛcchatu , dakṣiṇā dig indro devatā , yo maitasyā diśo abhidāsādindraṃ sā ṛcchatu , pratīcī diṅ maruto devatā , yo maitasyā diśo abhidāsānmarutaḥ sā ṛcchatu , udīcī diṅ mitrāvaruṇau devatā , yo maitasyā diśo abhidāsān mitrāvaruṇau sā ṛcchatu , ūrdhvā dik somo devatā , yo maitasyā diśo abhidāsāt somaṃ sā ṛcchatu , dharmo mā dharmaṇaḥ pātu , vidharmo mā vidharmaṇaḥ pātu , āyuśca prāyuśca cakṣuśca vicakṣuśca prāṅ cāpāṅ ca , uruka urukasya te vācā vayaṃ saṃ bhaktena gamemahyagne gṛhapate //
1.5.5 anuvākaḥ

yasya vā agnihotre stomo yujyate svargaṃ asmai bhavati , ayajño vā eṣa yatra stomo na yujyate , upaprayanto adhvaramiti , iyaṃ vā upotiḥ , ita eva stomaṃ yunakti , atho imāṃ eva stomaṃ upayunakti , atho yā eva prajā bhūtā nāmanvatīstā eva stomaṃ upayunakti , asya pratnāmanu dyutaṃ iti , asau vai lokaḥ pratnaṃ , amuta eva stomaṃ yunakti , atho devā vai pratnaṃ , tān eva stomaṃ upayunakti , ubhayata eva stomaṃ yunaktītaścāmutaśca , devān vā eṣa prayujya svargaṃ lokaṃ eti , yadāha upopennu maghavan bhūyā innu tā , itīyaṃ vā upotiḥ , asyāṃ eva pratitiṣṭhati , atha yadupavat padamāha yā eva prajā ābhaviṣyantīstā eva stomaṃ upayunakti , pari te dūḍabho rathā, iti ubhayata evaitayā stomaṃ yuktaṃ parigṛhṇātītaḥ cāmutaśca , agnirmūrdheti svargā tena , divaḥ kakuditi svargā tena , patiḥ pṛthivyā ayamiti mithunā tena , apāṃ retāṃsi jinvatīti retasvatī paśavyā sarvasamṛddhāḥ , gāyatryopāsthita , gāyatro hyagnir gāyatrachandāḥ , svenaivainaṃ chandasopāsthitaḥ , ubhā vāṃ indrāgnī āhuvadhyā , iti ubhau hyetau saha , amuṃ vā ayaṃ divā bhūte praviśati , tasmādasau divā rocate , imāmasau naktaṃ , tasmādayaṃ naktaṃ , yadubhā vāṃ ityāha , ubhā evainā acchambaṭkāraṃ upatiṣṭhate , ubhayor lokayo rocate'smiṃścāmuṣmiṃśca , traiṣṭubhopāsthitā , ayamiha prathamo dhāyi dhātṝbhi, riti agnir hyasyāṃ prathamo'dhīyata , hotā yajiṣṭho adhvareṣvīḍyā , iti eṣa hi hotā yajiṣṭho adhvareṣvīḍyo , yamapnavāno bhṛgavo virurucu, riti apnavāno hyetaṃ bhṛgavo vyarocayan , vaneṣu citraṃ vibhvaṃ viśe viśā , iti eṣa hīdaṃ sarvaṃ vibhū , rjagatyopāsthitā , asya pratnāmanu dyutaṃ , iti svargo vai lokaḥ pratnaṃ , svarga eva loke pratitiṣṭhati , ayaṃ te yonir ṛtviyā , iti eṣa hyetasya yonir ṛtviyo , agniḥ sūryasya , anuṣṭubhopāsthita //
1.5.6 anuvākaḥ

upaprayanto adhvaramiti pravāpayaty evaitayā , agnirmūrdheti pravāpita evaitayā reto dadhāti , ubhā vāṃ indrāgnī āhuvadhyā , iti prāṇāpānau vā indrāgnī , prāṇāpānau vā etan mukhato yajñasya dhīyete // ayamiha prathamo dhāyi dhātṝbhiriti garbhaṃ evādhāt , asya pratnāmanu dyutaṃ , iti udharevākaḥ , ayaṃ te yonir ṛtviyā, iti ajījanaccaivāvīvṛdhacca , ṣaḍbhirupatiṣṭhate , ṣaḍvai pṛṣṭhāni , pṛṣṭhāni evācīklṛpat , dadhikrāvṇo akāriṣaṃ iti dadhikrāvatyopatiṣṭhate , eṣā vā agnerdadhikrāvatī priyā tanūḥ paśavyā sarvasamṛddhā , agnerevaitayā priyaṃ dhāmopaiti , atho paśumān bhavati , atho ātmānaṃ evaitayā yajamānaḥ punīte , saptabhirupatiṣṭhate , saptapadā śakvarī , śākvarāḥ paśavaḥ , paśūn evāvarundhepu , jīryati vā eṣa āhitaḥ , paśur hyagniḥ, tadetāni evāgnyādheyasya havīṃṣi saṃvatsare saṃvatsare nirvapet , tena vā eṣa na jīryati , tenainaṃ punarṇavaṃ karoti , tan na sūrṣyaṃsaṃ , etābhirevāgneyapāvamānībhiragnyādheyasya yājyānuvākyābhirupastheyaḥ , tena vā eṣa na jīryati , tenainaṃ punarṇavaṃ karoti , dvādaśabhirupatiṣṭhate , dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ , saṃvatsaram evāptvāvarundheyā , agnīṣomīyayā trayodaśyopastheyo ,
asti māsastrayodaśo taṃ evaitayāptvāvarundhed //
1.5.7 anuvākaḥ

brahmavādino vadanti , kasmāt sāyamagnim upatiṣṭhante kasmāt prātar neti , asau vā ādityaḥ sāyamāsuvati , tasmāt sāyam upatiṣṭhante , eṣa prātaḥ prasuvati , tasmāt prātar nopatiṣṭhante , tasmāt sāyamahute'gnihotre'gnihotriṇā nāśitavyaṃ , tasmādu prātarahute nāśitavyaṃ , tasmāt sāyam atithaye pratyenasaḥ , puṇyatvāt tu prātardadati ,prātaravanegena prātarupastheyo , adhiśrita unnīyamāne vā hastā avanenijīta , tatra vihavyasya catasrā ṛco vadet prātaravanege catasraḥ , prātaravanegena vā anāptamāpnotyanavaruddhamavarundhes , tadanāptaṃ evaitenāpnotyanavaruddhamavarundhe dha , abibhedvā eṣa uddhṛto
taṃ devāśchandobhiḥ paryastṛṇan , yadupatiṣṭhate chandobhirevainaṃ paristṛṇāti , ubhayam asmā akar , agnīṣomīyayā pūrvapakṣa upastheyo , agnīṣomīyo vai pūrvapakṣo , aparapakṣāyaivainaṃ paridadāti , aindrāgnyāparapakṣa upastheyaḥ , aindrāgno vā aparapakṣaḥ , pūrvapakṣāyaivainaṃ paridadāti , sarvā ha vā enaṃ devatāḥ saṃpradāyamanapekṣaṃ gopāyanti ya evaṃ vidvānagnim upatiṣṭhate //
1.5.8 anuvākaḥ

tvamagne sūryavarcā asīti vasīyase śreyasa āśiṣaṃ āśāste , saṃ māmāyuṣā varcasā sṛjetyātmanā āśāste , saṃ tvamagne sūryasya jyotiṣāgathā iti saha hyete tarhi jyotiṣī bhavataḥ , saṃ ṛṣīṇāṃ stuteneti , chandāṃsi vā ṛṣīṇāṃ stutaṃ , chandobhirevainaṃ samardhayati , saṃ priyeṇa dhāmneti , āhutayo vā agneḥ priyaṃ dhāma , āhutibhirevainaṃ samardhayati , samahamāyuṣā saṃ varcasā saṃ prajayā saṃ rāyaspoṣeṇa gmīyeti , āśiṣaṃ evāśāste , indhānāstvā śataṃ himā , iti pṛtanājiddhyāhūtiḥ , tayā rājanyā upatiṣṭheta , yadā hi rājanyaḥ pṛtanā jayatyatho bhavati , utārājanyā upatiṣṭheta , sarvo hi pṛtanā jigīṣati sarvo bubhūṣati , manorvai daśa jāyā āsan , daśaputrā navaputrāṣṭaputrā saptaputrā ṣaṭputrā pañcaputrā catuṣputrā triputrā dviputraikaputrā ye navāsaṃstān eka upasamakrāmat , ye'ṣṭau tān dvau , ye sapta tāṃstrayo , ye ṣaṭ tāṃścatvāro , atha vai pañcaiva pañcāsan , tā imāḥ pañca daśata imān pañca nirabhajan , yadeva kiṃca manoḥ svamāsīt , tasmātte vai manumevopādhāvan , manā anāthanta , tebhya etāḥ samidhaḥ prāyacchat , tābhirvai te tān niradahan , tābhir enān parābhāvayan , parā pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ bhāvayati ya evaṃ vidvān etāḥ samidhaḥ ādadhāti , agneḥ samidasi , abhiśastyā mā pāhīti , abhiśastyā enaṃ pāti , somasya samidasi , paraspā ma edhīti , paraspā asya bhavati , yamasya samidasi , mṛtyormā pāhī, ti mṛtyor enaṃ pāti , etaddha sma vā āha nāradaḥ , idaṃ vāvāgyuspasthānaṃ āseti , abhiśastyā enaṃ pāti , paraspā asya bhavati , mṛtyor enaṃ pāti //
1.5.9 anuvākaḥ

āyurdhā agne'si , āyurme dhehīti , āyurevāsmin dadhāti , varcodhā agne'si , varco me dhehīti , varca evāsmin dadhāti , cakṣuṣpā agne'si , cakṣurme pāhīti cakṣurevāsya pāti , śrotrapā agne'si , śrotraṃ me pāhīti , śrotraṃ evāsya pāti , tanūpā agne'si , tanvaṃ me pāhīti , tanvaṃ evāsya pāti yanme agna ūnaṃ tanvastanmā āpṛṇe,ti yadevāsyātmana ūnaṃ yat prajāyā yat paśūnāṃ tadevaitenāpūrayati , tadāpyāyayati , agne yatte tapā iti , etā vā agnestanvo jyotiṣmatīḥ , etaddha sma vā āhāruṇa aupaveśiḥ , yānvasīyasaḥ śreyasa ātmano bhrātṛvyānabhiprājānīmābhiṣṭānagnestanūbhir jyotiṣmatībhiḥ parābhāvayāmeti parā pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ bhāvayati ya evaṃ vidvānagnim upatiṣṭhate , agne rucāṃ pate namaste ruce , mayi rucaṃ dhā , iti śāntameva rucaṃ ātman dhatte , tejasvī brahmavarcasī bhavati , citrāvaso svasti te pāram aśīyeti , rātrirvai citrāvasuḥ , ahararvāgvasuḥ , agnirvai rātriḥ , asā ādityo'har , ete vai bhaṅge , te īṭṭe , trirāha , triṣatyā hi devāḥ , rocate ha vā asya yajño vā brahma vā ya evaṃ veda , ambhaḥ stha , ambho vo bhakṣīyeti , ambho hyetā , mahaḥ stha , maho vo bhakṣīye, ti maho hyetā , ūrjaḥ stha , ūrjaṃ vo bhakṣīyeti , ūrjo hyetā, rāyaspoṣaḥ stha , rāyaspoṣaṃ vo bhakṣīyeti , rāyaspoṣo hyetā , revatī ramadhvaṃ asminyonā asmin goṣṭha , iti sva evainā yonau sve goṣṭhe saṃveśayati , ayaṃ vo bandhuḥ , ito māpagāta , bahvīrbhavata , mā mā hāsiṣṭeti , āśiṣamevāāśāste , vatsaṃ ālabhate , vatsanikāntā hi paśava, eṣa vai sahasrapoṣasyeśe , puṣyati sahasraṃ na sahasrādavapadyate ya evaṃ veda , saṃhitāsi viśvarūpeti , rūpeṇa rūpeṇa hyeṣā saṃhitā , rūpairevaināṃ samardhayati , nāmāsāmagrahīt , mitramābhirakṛta , uta hi yadā mitrasya nāma gṛhṇāti mitramevainena kurute //
1.5.10 anuvākaḥ

sapta vai bandhumatīriṣṭakā agnau cityā upadhīyante , tā vai tā amuṣmā eva lokāya , sapta grāmyā iṣṭakāstā atropadheyā, gauścāśvaścāśvataraśca gardabho'jā cāviśca puruṣo , yad gāmālabhate gavaiva citā bhavanti , atho ālabdha evopadhīyante , parāṅ vā eṣa chandobhiḥ svargaṃ lokaṃ etyanyadanyacchandaḥ samārohaṃ , upa tvāgne dive divā , iti yadetena gāyatreṇa tṛcenopatiṣṭhate , iyaṃ vai gāyatrī , asyāṃ eva pratitiṣṭhati , agne tvaṃ no antamā iti , eṣā vā agnerastaryāḥ priyā tanūrvarūthyā , tāmeva praiti , nainaṃ abhidāsanstṛṭhāṇute , catasṛbhir dvipadābhirupatiṣṭhate , catuṣpādo vai paśavo , dvipādyajamāno , gṛhā gārhapatyo , gṛheṣu caiva paśuṣu ca pratitiṣṭhati , ūrjā vaḥ paśyāmyūrjā mā paśyateti , ūrjaināḥ paśyaty ūrjainaṃ paśyanti , rayyā vaḥ paśyāmi , rayyā mā paśyateti , rayyaināḥ paśyati , rayyainaṃ paśyanti //
saṃpaśyāmi prajā ahaṃ iḍaprajaso mānavīḥ / sarvā bhavantu no gṛhe //
iti , aiḍīśca vā imāḥ prajā mānavīśca , tā evāvāruddha , tā ādyā akṛta , iḍāḥ stha madhukṛtā iti , iḍā hyetā madhukṛtaḥ , syonā māviśateraṃmadā iti, iraṃmado hyetā , bhuvanaṃ asi sahasrapoṣapuṣīti , bhuvanaṃ hyetatsahasrapoṣapuṣi , tasya no rāsva , tasya te bhaktivāno bhūyāsmeti , āśiṣaṃ evāśāste , iḍāsi vratabhṛditi , iḍā hyeṣā vratabhṛt , tvayi vrataṃ vratabhṛdasīti , vratabhṛdyevṣā //
1.5.11 anuvākaḥ

mahi trīṇāmavo'stv iti, prājāpatyena tṛcenopatiṣṭhate , prājāpatyā vā imāḥ prajāḥ, tā evāvāruddha, tā ādyā akṛta , atho prajāpatimevopaiti , prajāpatā eva devatāsu pratitiṣṭhati , somānaṃ svaraṇaṃ iti brāhmaṇaspatyayopatiṣṭhate , brahmaṇi pratitiṣṭhati , atho brahmavarcasaṃ evāvarundhea , yo vai brahmaṇi pratiṣṭhitena spardhate pūrvo'smāt padyate , ubhayīrvā agnihotriṇi devatā āśam̐sante yābhyaśca juhoti yābhyaśca na , mitrasya carṣaṇīdhṛtā iti maitryopatiṣṭhate , ubhayata evaitayā mitramakṛtetaścāmutaśca , kadā cana starīrasīty aindrībhyāṃ bṛhatībhyāṃ upatiṣṭhate , aindrā vai paśavaḥ, tān evāvārunddha , tānādyānakṛta , pari te dūḍabho rathā iti , asau vā ādityo dūḍabho rathaḥ , eṣa vā imā ubhau lokau samīyate , sarvaṃ evaitayā parigṛhṇāti , nimrado'si , ni ahaṃ taṃ mṛdyāsaṃ yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma iti , pāryābhoāvavagṛhṇīyādyadi pāpīyasā spardheta , abhibhūrasi , abhyahaṃ taṃ bhūyāsaṃ yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma iti , dakṣiṇataḥ pado'vagṛhṇīyādyadi sadṛśena spardheta , prabhūrasi , prāhaṃ taṃ atibhūyāsaṃ yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma , iti prapadenāvagṛhṇīyādyadi śreyasā spardheta , sarvān evainānabhibhavati , sarvānatibhavati , sarvānatikrāmati , pūṣā mā pathipāḥ pātv iti , iyameva pūṣā mā paśupāḥ pātv iti , antarikṣameva , pūṣā mādhipāḥ pātv iti , asau eva , imān eva lokānupāsarat , ebhyo lokebhya ātmānaṃ paridhatte , ahiṃsāyai , prācī digagnirdevateti , tanūpānāṃ eva dikṣu nidhatte , atha yena spardhate yena vā vyabhicarate sa etā eva devatā ṛtvā pūrvaḥ parābhavati , sapta vai puruṣe mahimānaḥ, te vā eneneḍyāḥ , te vai te saptaṛṣaya eva , prāṇā vai saptaṛṣayaḥ , prāṇān vā etad īṭṭe , īṭṭe ha vai svān prāṇān vṛṅkte bhrātṛvyasya prāṇān , nainaṃ abhidāsanstṛveṇute ya evaṃ veda , dharmo mā dharmaṇaḥ pātu , vidharmo mā vidharmaṇaḥ pātu , āyuśca prāyuśca cakṣuśca vicakṣuśca prāṅ cāpāṅ coruka iti , ayaṃ vā urukaḥ , eṣa vibhajati , tadyadeṣa bhajati tadetasminn eva punarābhajati , agne gṛhapate'gniṃ samindhe yajamānaḥ , etadvai yajamānasya svaṃ yadagniḥ , etadagneryadyajamānaḥ , āyatanaṃ iva vā etat kriyate , jyotiṣe tantave tvetyantarāgnī upaviśya vadet , yāṃ eva pura āśiṣamāśāste yāṃ paścāttāmātman dhatte //
1.5.12 anuvākaḥ

dadan mā iti vai dīyate , sadadi vā eṣa dadāti yo'gnihotraṃ juhoti , yadyat kāmayeta tattadagnihotryagniṃ yāced, upa hainaṃ tan namati , tadāhuḥ , ṛchati vā eṣa devān ya enāntsadadi yācatīti , tasmāttarhi nopastheyo , yamo vā amriyata , te devā yamyā yamamapābruvan , tāṃ yadapṛcchant sābravīt , adyāmṛteti , te'bruvan , na vā iyamimaṃ itthaṃ mṛṣyate , rātrīm̐ sṛjāmahā iti , aharvāva taryā usīnna rātriḥ, te devā rātrimasṛjanta , tataḥ śvastanaṃ abhavat , tataḥ sā tamamṛṣyata , tasmādāhuḥ , ahorātrāṇi vāvāghaṃ marṣayantīti , sā vai rātriḥ sṛṣṭā paśūnabhisamamilat , te devāśchandobhireva paśūnanvapaśyan , chandobhir enān punarupāhvayanta , yadupatiṣṭhate chandobhirvā etat paśūnanupaśyati , chandobhir enān punarupahvayate , atho āhuḥ , varuṇo vai sa tad rātrirbhūtvā paśūnagrasateti , te devāśchandobhireva varuṇāt prāmuñcam̐śchandobhir enān punarupāhvayanta yadupatiṣṭhate chandobhirvā etadvaruṇāt paśūn pramuñcati chandobhir enān punarupahvayate , yajño yajño vai samṛcchate , athākasyavido manyante , soma eva samṛcchatā iti , agnīṣomīyāyāḥ purastādvihavyasya catasrā ṛco vadet , āgneyasya puroḍāśasya dve yājyānuvākye kuryāt , etenaiva havīṃṣyāsannāni abhimṛśet , vṛṅkte'nyasya yajñaṃ nāsyānyo yajñaṃ vṛṅkte , sayajño bhavatyayajñā itaraḥ //
1.5.13 anuvākaḥ

agniṃ vā ete cityaṃ cinvate ya āhitāgnayo darśapūrṇamāsinaḥ, teṣāṃ vā ahorātrāṇy eveṣṭakā upadhīyante , yatra pañca rātrīḥ saṃhitā vasettajjuhuyāt , pañca rātrayaḥ pañcāhāni sā daśat saṃpadyate , tan naivaṃ kartavai , ayataṃ tat , daśasv eva rātriṣvantamaṃ hotavyaṃ , tathā yataṃ kriyate , na sarveṣu yukteṣu hotavyaṃ , vāstau juhuyāt , nāyukteṣu , ayataṃ kriyate , sarvāṇyanyāni yuktāni syuragniṣṭhasya dakṣiṇo yuktaḥ syāt , savyasya yoktraṃ parihṛtaṃ , atha juhuyāt , na vāstau juhoti yatamutkriyate , tan na sūrṣyaṃt , sarveṣveva yukteṣu hotavyaṃ , vāstoṣpatyaṃ hyetat , na hīnaṃ anvāhartavai , rudrāya hi tad hīyate , yad hīnaṃ anvāhareyū rudraṃ bhūtaṃ anvāhareyuḥ , yadyanuvāhaḥ syāt pūrvaṃ taṃ pravaheyurapa voddhareyuḥ , yad hīyeta hīyetaiva tat , atha juhuyāt //
amīvahā vāstoṣpate viśvā rūpāṇyāviśan /
sakhā suśeva edhi naḥ //
vāstoṣpate prati jānīhyasmān svāveśo anamīvo bhavā naḥ /
yat tvemahe prati tan no juṣasva śaṃ no bhava dvipade śaṃ catuṣpade //
1.5.14 anuvākaḥ

paśūn me śam̐sya pāhi , tānme gopāyāsmākaṃ punarāgamāt // agne sahasrākṣa śatamūrdhañ śataṃ te prāṇāḥ sahasramapānāḥ , tvaṃ sāhasrasya rāya īśiṣe , tasmai te vidhema vājāya //
prajāṃ me narya pāhi , tāṃ me gopāyāsmākaṃ punarāgamāt , agne gṛhapate sugṛhapatirahaṃ tvayā gṛhapatinā bhūyāsaṃ , sugṛhapatistvaṃ mayā gṛhapatinā bhūyā , annaṃ me budhya pāhi , tanme gopāyāsmākaṃ punarāgamāt //
imānme mitrāvaruṇau gṛhān gopāyataṃ yuvaṃ /
avinaṣṭānavihrutān pūṣainānabhirakṣatu , āsmākaṃ punarāgamāt //
paśūn me śam̐sya pāhi , tānme gopāyāsmākaṃ punarāgamādityāhavanīyam upatiṣṭhate , āhavanīyāyaiva paśūn paridāya praiti , agne sahasrākṣa śatamūrdhann iti , sahasrākṣo hyeṣa śatamūrdhā , śataṃ te prāṇāḥ sahasramapānā , iti śataṃ hyetasya prāṇāḥ sahasramapānāḥ , tvaṃ sāhasrasya rāya īśiṣe , tasmai te vidhema vājāyeti , āśiṣaṃ evāśāste // prajāṃ me narya pāhi , tāṃ me gopāyāsmākaṃ punarāgamāditi gārhapatyaṃ upatiṣṭhate , gārhapatyāyaiva prajāṃ paridāya praiti , agne gṛhapate sugṛhapatirahaṃ tvayā gṛhapatinā bhūyāsaṃ , sugṛhapatistvaṃ mayā gṛhapatinā bhūyā iti , agrahaṇau saṃjīryataḥ , sarvamāyurito , nārtiṃ nīto , annaṃ me budhya pāhi , tanme gopāyāsmākaṃ punarāgamā, diti dakṣiṇāgnim upatiṣṭhate , dakṣiṇāgnaya evānnaṃ paridāya praiti //
imānme mitrāvaruṇau gṛhān gopāyataṃ yuvaṃ /
avinaṣṭānavihrutān pūṣainānabhirakṣatu , āsmākaṃ punarāgamāt //
iti ahorātre vai mitrāvaruṇau , paśavaḥ pūṣā , ahorātrābhyāṃ caiva mitrāvaruṇābhyāṃ ca gṛhān paridāya praiti // agniṃ samādhehi // ityāha , bhasma tvā upatiṣṭhate //
paśūn me śam̐syājugupaḥ, tānme punardehi // ityāhavanīyaṃ punaretyopatiṣṭhate , āhavanīyenaiva paśūn guptānātman dhatte //
agne sahasrākṣa śatamūrdhañ śataṃ te prāṇāḥ sahasramapānāḥ , tvaṃ sāhasrasya rāya īśiṣe , tasmai te vidhema vājāya // prajāṃ me naryājugupaḥ, tāṃ me punardehi // iti gārhapatyaṃ punaretyopatiṣṭhate , gārhapatyenaiva prajāṃ guptāmātman dhatte // agne gṛhapate sugṛhapatirahaṃ tvayā gṛhapatinā bhūyāsaṃ , sugṛhapatistvaṃ mayā gṛhapatinā bhūyā , annaṃ me budhyājugupaḥ , tanme punardehi // iti dakṣiṇāgniṃ punaretyopatiṣṭhate , dakṣiṇāgninaivānnaṃ guptamātman dhatte //
imānme mitrāvaruṇau gṛhān jugupataṃ yuvaṃ /
avinaṣṭānavihrutān pūṣainānabhyarakṣīdāsmākaṃ punarāgamāt //
iti , ahorātre vai mitrāvaruṇau , paśavaḥ pūṣā , ahorātrābhyāṃ caiva mitrāvaruṇābhyāṃ ca gṛhān guptānātman dhatte //
iti prathamakāṇḍe agnyupasthānaṃ nāma pañcamaḥ prapāṭhakaḥ//