કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 1.5

અગ્ન્યુપસ્થાનમ્
1.5.1 અનુવાકઃ

ઉપપ્રયન્તો અધ્વરં મન્ત્રં વોચેમાગ્નયે ।
આરે અસ્મે ચ શૃણ્વતે ॥
અગ્નિર્મૂર્ધા દિવઃ કકુત્પતિઃ પૃથિવ્યા અયમ્ ॥
અપાં રેતાંસિ જિન્વતિ ॥
ઉભા વાં ઇન્દ્રાગ્ની આહુવધ્યા ઉભા રાધસઃ સહ માદયધ્યૈ ॥
ઉભા દાતારા ઇષાં રયીણાં ઉભા વાજસ્ય સાતયે હુવે વામ્ ॥
અયમિહ પ્રથમો ધાયિ ધાતૄભિર્ હોતા યજિષ્ઠો અધ્વરેષ્વીડ્યઃ ।
યમપ્નવાનો ભૃગવો વિરુરુચુર્વનેષુ ચિત્રં વિભ્વં વિશેવિશે ॥
અસ્ય પ્રત્નામનુ દ્યુતં શુક્રં દુદુહ્રે અહ્રયઃ ।
પયઃ સહસ્રસાં ઋષિમ્ ॥
અયં તે યોનિર્ ઋત્વિયો યતો જાતો અરોચથાઃ ।
તં જાનન્નગ્ના આરોહ તતો નો વર્ધયા રયિમ્ ॥
દધિક્રાવ્ણો અકારિષં જિષ્ણોરશ્વસ્ય વાજિનઃ ।
સુરભિ નો મુખા કરત્ પ્ર ના આયૂંષિ તારિષત્ ॥
અગ્ના આયૂંષિ પવસા આસુવોર્જમિષં ચ નઃ ।
આરે બાધસ્વ દુચ્છુનાં ॥
અગ્નિર્ ઋષિઃ પવમાનઃ પાઞ્ચજન્યઃ પુરોહિતઃ ।
તં ઈમહે મહાગયમ્ ॥
અગ્ને પવસ્વ સ્વપા અસ્મે વર્ચઃ સુવીર્યમ્ ।
દધત્ પોષં રયિં મયિ ॥
અગ્ને પાવક રોચિષા મન્દ્રયા દેવ જિહ્વયા ।
આ દેવાન્ વક્ષિ યક્ષિ ચ ॥
સ નઃ પાવક દીદિવોઽગ્ને દેવં ઇહાવહ ।
ઉપ યજ્ઞં હવિશ્ચ નઃ ॥
અગ્નિઃ શુચિવ્રતતમઃ શુચિર્વિપ્રઃ શુચિઃ કવિઃ ।
શુચી રોચતા આહુતઃ ॥
ઉદગ્ને શુચયસ્તવ શુક્રા ભ્રાજન્ત ઈરતે ।
તવ જ્યોતીંષ્યર્ચયઃ ॥
અગ્નીષોમા ઇમં સુ મે શૃણુતં વૃષણા હવમ ।
પ્રતિ સૂક્તાનિ હર્યતં ભવતં દાશુષે મયઃ ॥
અગ્નિસ્તિગ્મસ્તિગ્મતેજાઃ પ્રતિ રક્ષો દહતુ સહતામ્ અરાતિમ્ ।
અપાઘશઁસં નુદતામ્ ॥
અગ્ને સપત્નસાહ સપત્નાન્મે સહસ્વ ।
મા મા તિતીર્ષન્તારીત્ ॥
1.5.2 અનુવાકઃ

ત્વમગ્ને સૂર્યવર્ચા અસિ , સં મામાયુષા વર્ચસા સૃજ , સં ત્વમગ્ને સૂર્યસ્ય જ્યોતિષાગથાઃ ॥
સં ઋષીણાં સ્તુતેન સં પ્રિયેણ ધામ્ના સમહમાયુષા સં વર્ચસા સં પ્રજયા સં રાયસ્પોષેણ ગ્મીય ॥
ઇન્ધાનાસ્ત્વા શતં હિમા દ્યુમન્તઃ સમિધીમહિ ।
વયસ્વન્તો વયસ્કૃતં સહસ્વન્તઃ સહસ્કૃતં ।
અગ્ને સપત્નદમ્ભનં સુવીરાસો અદાભ્યમ્ ॥
અગ્નેઃ સમિદસિ , અભિશસ્ત્યા મા પાહિ , સોમસ્ય સમિદસિ , પરસ્પા મ એધિ , યમસ્ય સમિદસિ , મૃત્યોર્મા પાહિ , આયુર્ધા અગ્નેઽસિ , આયુર્મે ધેહિ , વર્ચોધા અગ્નેઽસિ , વર્ચો મે ધેહિ , ચક્ષુષ્પા અગ્નેઽસિ , ચક્ષુર્મે પાહિ , શ્રોત્રપા અગ્નેઽસિ , શ્રોત્રં મે પાહિ , તનૂપા અગ્નેઽસિ , તન્વં મે પાહિ , યન્મે અગ્ન ઊનં તન્વસ્તન્મા આપૃણ , અગ્ને યત્તે તપસ્તેન તં પ્રતિ તપ યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મો , અગ્ને યત્તે શોચિસ્તેન તં પ્રતિશોચ યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મો , અગ્ને યત્તે અર્ચિસ્તેન તં પ્રત્યર્ચ યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મો , અગ્ને યત્તે હરસ્તેન તં પ્રતિહર યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મો , અગ્ને યત્તે તેજસ્તેન તં પ્રતિતિતિગ્ધિ યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મો , અગ્ને રુચાં પતે નમસ્તે રુચે , મયિ રુચં ધા , શ્ચિત્રાવસો સ્વસ્તિ તે પારમ્ અશીય , અર્વાગ્વસો સ્વસ્તિ તે પારમ્ અશીય , અમ્ભઃ સ્થ , અમ્ભો વો ભક્ષીય , મહઃ સ્થ , મહો વો ભક્ષીય , ઊર્જઃ સ્થ , ઊર્જં વો ભક્ષીય , રાયસ્પોષઃ સ્થ , રાયસ્પોષં વો ભક્ષીય ॥ રેવતી રમધ્વં અસ્મિન્યોના અસ્મિન્ ગોષ્ઠે , અયં વો બન્ધુઃ , ઇતો માપગાત , બહ્વીર્ભવત , મા મા હાસિષ્ટ ॥ સંહિતાસિ વિશ્વરૂપા , આ મોર્જા વિશા ગૌપત્યેના પ્રજયા રાયસ્પોષેણ ॥ મયિ વો રાયઃ શ્રયન્તાં , સહસ્રપોષં વોઽશીય ॥
1.5.3 અનુવાકઃ

ઉપ ત્વાગ્ને દિવે દિવે દોષાવસ્તર્ધિયા વયમ્ ।
નમો ભરન્ત એમસિ ॥
રાજન્તમધ્વરાણાં ગોપામૃતસ્ય દીદિવિમ્ ।
વર્ધમાનં સ્વે દમે ॥
સ નઃ પિતેવ સૂનવેઽગ્ને સૂપાયનો ભવ ।
સચસ્વા નઃ સ્વતયે ॥
અગ્ને ત્વં નો અન્તમ ઉત ત્રાતા શિવો ભવા વરૂથ્યઃ ।
તં ત્વા શોચિષ્ઠ દીદિવઃ સુમ્નાય નૂનં ઈમહે સખિભ્યઃ ॥
વસુરગ્નિર્વસુશ્રવા અચ્છા નક્ષિ દ્યુતત્તમં રયિં દાઃ ।
સ નો બોધિ શ્રુધી હવં ઉરુષ્યા નો અઘાયતઃ સમસ્માત્ ॥
અભ્યસ્થાં વિશ્વાઃ પૃતના અરાતીસ્તદગ્નિરાહ તદુ સોમ આહ ।
બૃહસ્પતિઃ સવિતેન્દ્રસ્તદાહ પૂષા ના આધાત્ સુકૃતસ્ય લોકે ॥
ઊર્જા વઃ પશ્યામ્યૂર્જા મા પશ્યત ।
રય્યા વઃ પશ્યામિ રય્યા મા પશ્યત ॥
સંપશ્યામિ પ્રજા અહં ઇડપ્રજસો માનવીઃ ।
સર્વા ભવન્તુ નો ગૃહે ॥
ઇડા સ્થ મધુકૃતઃ સ્યોના માવિશતેરંમદઃ ।
સહસ્રપોષં વોઽશીય ॥
ભુવનં અસિ સહસ્રપોષપુષિ , તસ્ય નો રાસ્વ , તસ્ય તે ભક્તિવાનો ભૂયાસ્મ , ઇડાસિ વ્રતભૃત્ , ત્વયિ વ્રતં , વ્રતભૃદસિ ॥
1.5.4 અનુવાકઃ

મહિ ત્રીણામવોઽસ્તુ દ્યુક્ષં મિત્રસ્યાર્યમ્ણઃ ।
દુરાધર્ષં વરુણસ્ય ॥
નહિ તેષામમા સતાં નાધ્વસુ વારણેષુ ચ ।
ઈશે રિપુરઘશઁસઃ ॥
તે હિ પુત્રાસો અદિતેશ્છર્દિર્યચ્છન્ત્યજસ્રમ્ ।
પ્ર દાશુષે વાર્યાણિ ॥
સોમાનં સ્વરણં કૃણુહિ બ્રહ્મણસ્પતે ।
કક્ષીવન્તં ય ઔશિજઃ ॥
યો રેવાન્યો અમીવહા વસુવિત્ પુષ્ટિવર્ધનઃ ।
સ નઃ સિષક્તુ યઃ શિવઃ ॥
મિત્રસ્ય ચર્ષણીધૃતઃ શ્રવો દેવસ્ય સાનસિ ।
દ્યુમ્નં ચિત્રશ્રવસ્તમં ॥
કદા ચ ન સ્તરીરસિ કદા ચ ન પ્રયુચ્છસિ ॥
પરિ તે દૂડભો રથોઽસ્મં અશ્નોતુ વિશ્વતઃ ।
યેન રક્ષસિ દાશુષઃ ॥
નિમ્રદોઽસિ , નિ અહં તં મૃદ્યાસં યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મો , અભિભૂરસિ , અભ્યહં તં ભૂયાસં યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મઃ, પ્રભૂરસિ પ્રાહં તં અતિભૂયાસં યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મઃ ॥ પૂષા મા પથિપાઃ પાતુ , પૂષા મા પશુપાઃ પાતુ , પૂષા માધિપાઃ પાતુ , પ્રાચી દિગગ્નિર્દેવતા , યો મૈતસ્યા દિશો અભિદાસાદગ્નિં સા ઋચ્છતુ , દક્ષિણા દિગ્ ઇન્દ્રો દેવતા , યો મૈતસ્યા દિશો અભિદાસાદિન્દ્રં સા ઋચ્છતુ , પ્રતીચી દિઙ્ મરુતો દેવતા , યો મૈતસ્યા દિશો અભિદાસાન્મરુતઃ સા ઋચ્છતુ , ઉદીચી દિઙ્ મિત્રાવરુણૌ દેવતા , યો મૈતસ્યા દિશો અભિદાસાન્ મિત્રાવરુણૌ સા ઋચ્છતુ , ઊર્ધ્વા દિક્ સોમો દેવતા , યો મૈતસ્યા દિશો અભિદાસાત્ સોમં સા ઋચ્છતુ , ધર્મો મા ધર્મણઃ પાતુ , વિધર્મો મા વિધર્મણઃ પાતુ , આયુશ્ચ પ્રાયુશ્ચ ચક્ષુશ્ચ વિચક્ષુશ્ચ પ્રાઙ્ ચાપાઙ્ ચ , ઉરુક ઉરુકસ્ય તે વાચા વયં સં ભક્તેન ગમેમહ્યગ્ને ગૃહપતે ॥
1.5.5 અનુવાકઃ

યસ્ય વા અગ્નિહોત્રે સ્તોમો યુજ્યતે સ્વર્ગં અસ્મૈ ભવતિ , અયજ્ઞો વા એષ યત્ર સ્તોમો ન યુજ્યતે , ઉપપ્રયન્તો અધ્વરમિતિ , ઇયં વા ઉપોતિઃ , ઇત એવ સ્તોમં યુનક્તિ , અથો ઇમાં એવ સ્તોમં ઉપયુનક્તિ , અથો યા એવ પ્રજા ભૂતા નામન્વતીસ્તા એવ સ્તોમં ઉપયુનક્તિ , અસ્ય પ્રત્નામનુ દ્યુતં ઇતિ , અસૌ વૈ લોકઃ પ્રત્નં , અમુત એવ સ્તોમં યુનક્તિ , અથો દેવા વૈ પ્રત્નં , તાન્ એવ સ્તોમં ઉપયુનક્તિ , ઉભયત એવ સ્તોમં યુનક્તીતશ્ચામુતશ્ચ , દેવાન્ વા એષ પ્રયુજ્ય સ્વર્ગં લોકં એતિ , યદાહ ઉપોપેન્નુ મઘવન્ ભૂયા ઇન્નુ તા , ઇતીયં વા ઉપોતિઃ , અસ્યાં એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , અથ યદુપવત્ પદમાહ યા એવ પ્રજા આભવિષ્યન્તીસ્તા એવ સ્તોમં ઉપયુનક્તિ , પરિ તે દૂડભો રથા, ઇતિ ઉભયત એવૈતયા સ્તોમં યુક્તં પરિગૃહ્ણાતીતઃ ચામુતશ્ચ , અગ્નિર્મૂર્ધેતિ સ્વર્ગા તેન , દિવઃ કકુદિતિ સ્વર્ગા તેન , પતિઃ પૃથિવ્યા અયમિતિ મિથુના તેન , અપાં રેતાંસિ જિન્વતીતિ રેતસ્વતી પશવ્યા સર્વસમૃદ્ધાઃ , ગાયત્ર્યોપાસ્થિત , ગાયત્રો હ્યગ્નિર્ ગાયત્રછન્દાઃ , સ્વેનૈવૈનં છન્દસોપાસ્થિતઃ , ઉભા વાં ઇન્દ્રાગ્ની આહુવધ્યા , ઇતિ ઉભૌ હ્યેતૌ સહ , અમું વા અયં દિવા ભૂતે પ્રવિશતિ , તસ્માદસૌ દિવા રોચતે , ઇમામસૌ નક્તં , તસ્માદયં નક્તં , યદુભા વાં ઇત્યાહ , ઉભા એવૈના અચ્છમ્બટ્કારં ઉપતિષ્ઠતે , ઉભયોર્ લોકયો રોચતેઽસ્મિંશ્ચામુષ્મિંશ્ચ , ત્રૈષ્ટુભોપાસ્થિતા , અયમિહ પ્રથમો ધાયિ ધાતૄભિ, રિતિ અગ્નિર્ હ્યસ્યાં પ્રથમોઽધીયત , હોતા યજિષ્ઠો અધ્વરેષ્વીડ્યા , ઇતિ એષ હિ હોતા યજિષ્ઠો અધ્વરેષ્વીડ્યો , યમપ્નવાનો ભૃગવો વિરુરુચુ, રિતિ અપ્નવાનો હ્યેતં ભૃગવો વ્યરોચયન્ , વનેષુ ચિત્રં વિભ્વં વિશે વિશા , ઇતિ એષ હીદં સર્વં વિભૂ , ર્જગત્યોપાસ્થિતા , અસ્ય પ્રત્નામનુ દ્યુતં , ઇતિ સ્વર્ગો વૈ લોકઃ પ્રત્નં , સ્વર્ગ એવ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ , અયં તે યોનિર્ ઋત્વિયા , ઇતિ એષ હ્યેતસ્ય યોનિર્ ઋત્વિયો , અગ્નિઃ સૂર્યસ્ય , અનુષ્ટુભોપાસ્થિત ॥
1.5.6 અનુવાકઃ

ઉપપ્રયન્તો અધ્વરમિતિ પ્રવાપયત્ય્ એવૈતયા , અગ્નિર્મૂર્ધેતિ પ્રવાપિત એવૈતયા રેતો દધાતિ , ઉભા વાં ઇન્દ્રાગ્ની આહુવધ્યા , ઇતિ પ્રાણાપાનૌ વા ઇન્દ્રાગ્ની , પ્રાણાપાનૌ વા એતન્ મુખતો યજ્ઞસ્ય ધીયેતે ॥ અયમિહ પ્રથમો ધાયિ ધાતૄભિરિતિ ગર્ભં એવાધાત્ , અસ્ય પ્રત્નામનુ દ્યુતં , ઇતિ ઉધરેવાકઃ , અયં તે યોનિર્ ઋત્વિયા, ઇતિ અજીજનચ્ચૈવાવીવૃધચ્ચ , ષડ્ભિરુપતિષ્ઠતે , ષડ્વૈ પૃષ્ઠાનિ , પૃષ્ઠાનિ એવાચીક્લૃપત્ , દધિક્રાવ્ણો અકારિષં ઇતિ દધિક્રાવત્યોપતિષ્ઠતે , એષા વા અગ્નેર્દધિક્રાવતી પ્રિયા તનૂઃ પશવ્યા સર્વસમૃદ્ધા , અગ્નેરેવૈતયા પ્રિયં ધામોપૈતિ , અથો પશુમાન્ ભવતિ , અથો આત્માનં એવૈતયા યજમાનઃ પુનીતે , સપ્તભિરુપતિષ્ઠતે , સપ્તપદા શક્વરી , શાક્વરાઃ પશવઃ , પશૂન્ એવાવરુન્ધેપુ , જીર્યતિ વા એષ આહિતઃ , પશુર્ હ્યગ્નિઃ, તદેતાનિ એવાગ્ન્યાધેયસ્ય હવીંષિ સંવત્સરે સંવત્સરે નિર્વપેત્ , તેન વા એષ ન જીર્યતિ , તેનૈનં પુનર્ણવં કરોતિ , તન્ ન સૂર્ષ્યંસં , એતાભિરેવાગ્નેયપાવમાનીભિરગ્ન્યાધેયસ્ય યાજ્યાનુવાક્યાભિરુપસ્થેયઃ , તેન વા એષ ન જીર્યતિ , તેનૈનં પુનર્ણવં કરોતિ , દ્વાદશભિરુપતિષ્ઠતે , દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ , સંવત્સરમ્ એવાપ્ત્વાવરુન્ધેયા , અગ્નીષોમીયયા ત્રયોદશ્યોપસ્થેયો ,
અસ્તિ માસસ્ત્રયોદશો તં એવૈતયાપ્ત્વાવરુન્ધેદ્ ॥
1.5.7 અનુવાકઃ

બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ , કસ્માત્ સાયમગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠન્તે કસ્માત્ પ્રાતર્ નેતિ , અસૌ વા આદિત્યઃ સાયમાસુવતિ , તસ્માત્ સાયમ્ ઉપતિષ્ઠન્તે , એષ પ્રાતઃ પ્રસુવતિ , તસ્માત્ પ્રાતર્ નોપતિષ્ઠન્તે , તસ્માત્ સાયમહુતેઽગ્નિહોત્રેઽગ્નિહોત્રિણા નાશિતવ્યં , તસ્માદુ પ્રાતરહુતે નાશિતવ્યં , તસ્માત્ સાયમ્ અતિથયે પ્રત્યેનસઃ , પુણ્યત્વાત્ તુ પ્રાતર્દદતિ ,પ્રાતરવનેગેન પ્રાતરુપસ્થેયો , અધિશ્રિત ઉન્નીયમાને વા હસ્તા અવનેનિજીત , તત્ર વિહવ્યસ્ય ચતસ્રા ઋચો વદેત્ પ્રાતરવનેગે ચતસ્રઃ , પ્રાતરવનેગેન વા અનાપ્તમાપ્નોત્યનવરુદ્ધમવરુન્ધેસ્ , તદનાપ્તં એવૈતેનાપ્નોત્યનવરુદ્ધમવરુન્ધે ધ , અબિભેદ્વા એષ ઉદ્ધૃતો
તં દેવાશ્છન્દોભિઃ પર્યસ્તૃણન્ , યદુપતિષ્ઠતે છન્દોભિરેવૈનં પરિસ્તૃણાતિ , ઉભયમ્ અસ્મા અકર્ , અગ્નીષોમીયયા પૂર્વપક્ષ ઉપસ્થેયો , અગ્નીષોમીયો વૈ પૂર્વપક્ષો , અપરપક્ષાયૈવૈનં પરિદદાતિ , ઐન્દ્રાગ્ન્યાપરપક્ષ ઉપસ્થેયઃ , ઐન્દ્રાગ્નો વા અપરપક્ષઃ , પૂર્વપક્ષાયૈવૈનં પરિદદાતિ , સર્વા હ વા એનં દેવતાઃ સંપ્રદાયમનપેક્ષં ગોપાયન્તિ ય એવં વિદ્વાનગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે ॥
1.5.8 અનુવાકઃ

ત્વમગ્ને સૂર્યવર્ચા અસીતિ વસીયસે શ્રેયસ આશિષં આશાસ્તે , સં મામાયુષા વર્ચસા સૃજેત્યાત્મના આશાસ્તે , સં ત્વમગ્ને સૂર્યસ્ય જ્યોતિષાગથા ઇતિ સહ હ્યેતે તર્હિ જ્યોતિષી ભવતઃ , સં ઋષીણાં સ્તુતેનેતિ , છન્દાંસિ વા ઋષીણાં સ્તુતં , છન્દોભિરેવૈનં સમર્ધયતિ , સં પ્રિયેણ ધામ્નેતિ , આહુતયો વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ , આહુતિભિરેવૈનં સમર્ધયતિ , સમહમાયુષા સં વર્ચસા સં પ્રજયા સં રાયસ્પોષેણ ગ્મીયેતિ , આશિષં એવાશાસ્તે , ઇન્ધાનાસ્ત્વા શતં હિમા , ઇતિ પૃતનાજિદ્ધ્યાહૂતિઃ , તયા રાજન્યા ઉપતિષ્ઠેત , યદા હિ રાજન્યઃ પૃતના જયત્યથો ભવતિ , ઉતારાજન્યા ઉપતિષ્ઠેત , સર્વો હિ પૃતના જિગીષતિ સર્વો બુભૂષતિ , મનોર્વૈ દશ જાયા આસન્ , દશપુત્રા નવપુત્રાષ્ટપુત્રા સપ્તપુત્રા ષટ્પુત્રા પઞ્ચપુત્રા ચતુષ્પુત્રા ત્રિપુત્રા દ્વિપુત્રૈકપુત્રા યે નવાસંસ્તાન્ એક ઉપસમક્રામત્ , યેઽષ્ટૌ તાન્ દ્વૌ , યે સપ્ત તાંસ્ત્રયો , યે ષટ્ તાંશ્ચત્વારો , અથ વૈ પઞ્ચૈવ પઞ્ચાસન્ , તા ઇમાઃ પઞ્ચ દશત ઇમાન્ પઞ્ચ નિરભજન્ , યદેવ કિંચ મનોઃ સ્વમાસીત્ , તસ્માત્તે વૈ મનુમેવોપાધાવન્ , મના અનાથન્ત , તેભ્ય એતાઃ સમિધઃ પ્રાયચ્છત્ , તાભિર્વૈ તે તાન્ નિરદહન્ , તાભિર્ એનાન્ પરાભાવયન્ , પરા પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં ભાવયતિ ય એવં વિદ્વાન્ એતાઃ સમિધઃ આદધાતિ , અગ્નેઃ સમિદસિ , અભિશસ્ત્યા મા પાહીતિ , અભિશસ્ત્યા એનં પાતિ , સોમસ્ય સમિદસિ , પરસ્પા મ એધીતિ , પરસ્પા અસ્ય ભવતિ , યમસ્ય સમિદસિ , મૃત્યોર્મા પાહી, તિ મૃત્યોર્ એનં પાતિ , એતદ્ધ સ્મ વા આહ નારદઃ , ઇદં વાવાગ્યુસ્પસ્થાનં આસેતિ , અભિશસ્ત્યા એનં પાતિ , પરસ્પા અસ્ય ભવતિ , મૃત્યોર્ એનં પાતિ ॥
1.5.9 અનુવાકઃ

આયુર્ધા અગ્નેઽસિ , આયુર્મે ધેહીતિ , આયુરેવાસ્મિન્ દધાતિ , વર્ચોધા અગ્નેઽસિ , વર્ચો મે ધેહીતિ , વર્ચ એવાસ્મિન્ દધાતિ , ચક્ષુષ્પા અગ્નેઽસિ , ચક્ષુર્મે પાહીતિ ચક્ષુરેવાસ્ય પાતિ , શ્રોત્રપા અગ્નેઽસિ , શ્રોત્રં મે પાહીતિ , શ્રોત્રં એવાસ્ય પાતિ , તનૂપા અગ્નેઽસિ , તન્વં મે પાહીતિ , તન્વં એવાસ્ય પાતિ યન્મે અગ્ન ઊનં તન્વસ્તન્મા આપૃણે,તિ યદેવાસ્યાત્મન ઊનં યત્ પ્રજાયા યત્ પશૂનાં તદેવૈતેનાપૂરયતિ , તદાપ્યાયયતિ , અગ્ને યત્તે તપા ઇતિ , એતા વા અગ્નેસ્તન્વો જ્યોતિષ્મતીઃ , એતદ્ધ સ્મ વા આહારુણ ઔપવેશિઃ , યાન્વસીયસઃ શ્રેયસ આત્મનો ભ્રાતૃવ્યાનભિપ્રાજાનીમાભિષ્ટાનગ્નેસ્તનૂભિર્ જ્યોતિષ્મતીભિઃ પરાભાવયામેતિ પરા પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં ભાવયતિ ય એવં વિદ્વાનગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે , અગ્ને રુચાં પતે નમસ્તે રુચે , મયિ રુચં ધા , ઇતિ શાન્તમેવ રુચં આત્મન્ ધત્તે , તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ , ચિત્રાવસો સ્વસ્તિ તે પારમ્ અશીયેતિ , રાત્રિર્વૈ ચિત્રાવસુઃ , અહરર્વાગ્વસુઃ , અગ્નિર્વૈ રાત્રિઃ , અસા આદિત્યોઽહર્ , એતે વૈ ભઙ્ગે , તે ઈટ્ટે , ત્રિરાહ , ત્રિષત્યા હિ દેવાઃ , રોચતે હ વા અસ્ય યજ્ઞો વા બ્રહ્મ વા ય એવં વેદ , અમ્ભઃ સ્થ , અમ્ભો વો ભક્ષીયેતિ , અમ્ભો હ્યેતા , મહઃ સ્થ , મહો વો ભક્ષીયે, તિ મહો હ્યેતા , ઊર્જઃ સ્થ , ઊર્જં વો ભક્ષીયેતિ , ઊર્જો હ્યેતા, રાયસ્પોષઃ સ્થ , રાયસ્પોષં વો ભક્ષીયેતિ , રાયસ્પોષો હ્યેતા , રેવતી રમધ્વં અસ્મિન્યોના અસ્મિન્ ગોષ્ઠ , ઇતિ સ્વ એવૈના યોનૌ સ્વે ગોષ્ઠે સંવેશયતિ , અયં વો બન્ધુઃ , ઇતો માપગાત , બહ્વીર્ભવત , મા મા હાસિષ્ટેતિ , આશિષમેવાઆશાસ્તે , વત્સં આલભતે , વત્સનિકાન્તા હિ પશવ, એષ વૈ સહસ્રપોષસ્યેશે , પુષ્યતિ સહસ્રં ન સહસ્રાદવપદ્યતે ય એવં વેદ , સંહિતાસિ વિશ્વરૂપેતિ , રૂપેણ રૂપેણ હ્યેષા સંહિતા , રૂપૈરેવૈનાં સમર્ધયતિ , નામાસામગ્રહીત્ , મિત્રમાભિરકૃત , ઉત હિ યદા મિત્રસ્ય નામ ગૃહ્ણાતિ મિત્રમેવૈનેન કુરુતે ॥
1.5.10 અનુવાકઃ

સપ્ત વૈ બન્ધુમતીરિષ્ટકા અગ્નૌ ચિત્યા ઉપધીયન્તે , તા વૈ તા અમુષ્મા એવ લોકાય , સપ્ત ગ્રામ્યા ઇષ્ટકાસ્તા અત્રોપધેયા, ગૌશ્ચાશ્વશ્ચાશ્વતરશ્ચ ગર્દભોઽજા ચાવિશ્ચ પુરુષો , યદ્ ગામાલભતે ગવૈવ ચિતા ભવન્તિ , અથો આલબ્ધ એવોપધીયન્તે , પરાઙ્ વા એષ છન્દોભિઃ સ્વર્ગં લોકં એત્યન્યદન્યચ્છન્દઃ સમારોહં , ઉપ ત્વાગ્ને દિવે દિવા , ઇતિ યદેતેન ગાયત્રેણ તૃચેનોપતિષ્ઠતે , ઇયં વૈ ગાયત્રી , અસ્યાં એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , અગ્ને ત્વં નો અન્તમા ઇતિ , એષા વા અગ્નેરસ્તર્યાઃ પ્રિયા તનૂર્વરૂથ્યા , તામેવ પ્રૈતિ , નૈનં અભિદાસન્સ્તૃઠાણુતે , ચતસૃભિર્ દ્વિપદાભિરુપતિષ્ઠતે , ચતુષ્પાદો વૈ પશવો , દ્વિપાદ્યજમાનો , ગૃહા ગાર્હપત્યો , ગૃહેષુ ચૈવ પશુષુ ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ , ઊર્જા વઃ પશ્યામ્યૂર્જા મા પશ્યતેતિ , ઊર્જૈનાઃ પશ્યત્ય્ ઊર્જૈનં પશ્યન્તિ , રય્યા વઃ પશ્યામિ , રય્યા મા પશ્યતેતિ , રય્યૈનાઃ પશ્યતિ , રય્યૈનં પશ્યન્તિ ॥
સંપશ્યામિ પ્રજા અહં ઇડપ્રજસો માનવીઃ । સર્વા ભવન્તુ નો ગૃહે ॥
ઇતિ , ઐડીશ્ચ વા ઇમાઃ પ્રજા માનવીશ્ચ , તા એવાવારુદ્ધ , તા આદ્યા અકૃત , ઇડાઃ સ્થ મધુકૃતા ઇતિ , ઇડા હ્યેતા મધુકૃતઃ , સ્યોના માવિશતેરંમદા ઇતિ, ઇરંમદો હ્યેતા , ભુવનં અસિ સહસ્રપોષપુષીતિ , ભુવનં હ્યેતત્સહસ્રપોષપુષિ , તસ્ય નો રાસ્વ , તસ્ય તે ભક્તિવાનો ભૂયાસ્મેતિ , આશિષં એવાશાસ્તે , ઇડાસિ વ્રતભૃદિતિ , ઇડા હ્યેષા વ્રતભૃત્ , ત્વયિ વ્રતં વ્રતભૃદસીતિ , વ્રતભૃદ્યેવ્ષા ॥
1.5.11 અનુવાકઃ

મહિ ત્રીણામવોઽસ્ત્વ્ ઇતિ, પ્રાજાપત્યેન તૃચેનોપતિષ્ઠતે , પ્રાજાપત્યા વા ઇમાઃ પ્રજાઃ, તા એવાવારુદ્ધ, તા આદ્યા અકૃત , અથો પ્રજાપતિમેવોપૈતિ , પ્રજાપતા એવ દેવતાસુ પ્રતિતિષ્ઠતિ , સોમાનં સ્વરણં ઇતિ બ્રાહ્મણસ્પત્યયોપતિષ્ઠતે , બ્રહ્મણિ પ્રતિતિષ્ઠતિ , અથો બ્રહ્મવર્ચસં એવાવરુન્ધેઅ , યો વૈ બ્રહ્મણિ પ્રતિષ્ઠિતેન સ્પર્ધતે પૂર્વોઽસ્માત્ પદ્યતે , ઉભયીર્વા અગ્નિહોત્રિણિ દેવતા આશઁસન્તે યાભ્યશ્ચ જુહોતિ યાભ્યશ્ચ ન , મિત્રસ્ય ચર્ષણીધૃતા ઇતિ મૈત્ર્યોપતિષ્ઠતે , ઉભયત એવૈતયા મિત્રમકૃતેતશ્ચામુતશ્ચ , કદા ચન સ્તરીરસીત્ય્ ઐન્દ્રીભ્યાં બૃહતીભ્યાં ઉપતિષ્ઠતે , ઐન્દ્રા વૈ પશવઃ, તાન્ એવાવારુન્દ્ધ , તાનાદ્યાનકૃત , પરિ તે દૂડભો રથા ઇતિ , અસૌ વા આદિત્યો દૂડભો રથઃ , એષ વા ઇમા ઉભૌ લોકૌ સમીયતે , સર્વં એવૈતયા પરિગૃહ્ણાતિ , નિમ્રદોઽસિ , નિ અહં તં મૃદ્યાસં યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મ ઇતિ , પાર્યાભોઆવવગૃહ્ણીયાદ્યદિ પાપીયસા સ્પર્ધેત , અભિભૂરસિ , અભ્યહં તં ભૂયાસં યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મ ઇતિ , દક્ષિણતઃ પદોઽવગૃહ્ણીયાદ્યદિ સદૃશેન સ્પર્ધેત , પ્રભૂરસિ , પ્રાહં તં અતિભૂયાસં યો અસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મ , ઇતિ પ્રપદેનાવગૃહ્ણીયાદ્યદિ શ્રેયસા સ્પર્ધેત , સર્વાન્ એવૈનાનભિભવતિ , સર્વાનતિભવતિ , સર્વાનતિક્રામતિ , પૂષા મા પથિપાઃ પાત્વ્ ઇતિ , ઇયમેવ પૂષા મા પશુપાઃ પાત્વ્ ઇતિ , અન્તરિક્ષમેવ , પૂષા માધિપાઃ પાત્વ્ ઇતિ , અસૌ એવ , ઇમાન્ એવ લોકાનુપાસરત્ , એભ્યો લોકેભ્ય આત્માનં પરિધત્તે , અહિંસાયૈ , પ્રાચી દિગગ્નિર્દેવતેતિ , તનૂપાનાં એવ દિક્ષુ નિધત્તે , અથ યેન સ્પર્ધતે યેન વા વ્યભિચરતે સ એતા એવ દેવતા ઋત્વા પૂર્વઃ પરાભવતિ , સપ્ત વૈ પુરુષે મહિમાનઃ, તે વા એનેનેડ્યાઃ , તે વૈ તે સપ્તઋષય એવ , પ્રાણા વૈ સપ્તઋષયઃ , પ્રાણાન્ વા એતદ્ ઈટ્ટે , ઈટ્ટે હ વૈ સ્વાન્ પ્રાણાન્ વૃઙ્ક્તે ભ્રાતૃવ્યસ્ય પ્રાણાન્ , નૈનં અભિદાસન્સ્તૃવેણુતે ય એવં વેદ , ધર્મો મા ધર્મણઃ પાતુ , વિધર્મો મા વિધર્મણઃ પાતુ , આયુશ્ચ પ્રાયુશ્ચ ચક્ષુશ્ચ વિચક્ષુશ્ચ પ્રાઙ્ ચાપાઙ્ ચોરુક ઇતિ , અયં વા ઉરુકઃ , એષ વિભજતિ , તદ્યદેષ ભજતિ તદેતસ્મિન્ન્ એવ પુનરાભજતિ , અગ્ને ગૃહપતેઽગ્નિં સમિન્ધે યજમાનઃ , એતદ્વૈ યજમાનસ્ય સ્વં યદગ્નિઃ , એતદગ્નેર્યદ્યજમાનઃ , આયતનં ઇવ વા એતત્ ક્રિયતે , જ્યોતિષે તન્તવે ત્વેત્યન્તરાગ્ની ઉપવિશ્ય વદેત્ , યાં એવ પુર આશિષમાશાસ્તે યાં પશ્ચાત્તામાત્મન્ ધત્તે ॥
1.5.12 અનુવાકઃ

દદન્ મા ઇતિ વૈ દીયતે , સદદિ વા એષ દદાતિ યોઽગ્નિહોત્રં જુહોતિ , યદ્યત્ કામયેત તત્તદગ્નિહોત્ર્યગ્નિં યાચેદ્, ઉપ હૈનં તન્ નમતિ , તદાહુઃ , ઋછતિ વા એષ દેવાન્ ય એનાન્ત્સદદિ યાચતીતિ , તસ્માત્તર્હિ નોપસ્થેયો , યમો વા અમ્રિયત , તે દેવા યમ્યા યમમપાબ્રુવન્ , તાં યદપૃચ્છન્ત્ સાબ્રવીત્ , અદ્યામૃતેતિ , તેઽબ્રુવન્ , ન વા ઇયમિમં ઇત્થં મૃષ્યતે , રાત્રીઁ સૃજામહા ઇતિ , અહર્વાવ તર્યા ઉસીન્ન રાત્રિઃ, તે દેવા રાત્રિમસૃજન્ત , તતઃ શ્વસ્તનં અભવત્ , તતઃ સા તમમૃષ્યત , તસ્માદાહુઃ , અહોરાત્રાણિ વાવાઘં મર્ષયન્તીતિ , સા વૈ રાત્રિઃ સૃષ્ટા પશૂનભિસમમિલત્ , તે દેવાશ્છન્દોભિરેવ પશૂનન્વપશ્યન્ , છન્દોભિર્ એનાન્ પુનરુપાહ્વયન્ત , યદુપતિષ્ઠતે છન્દોભિર્વા એતત્ પશૂનનુપશ્યતિ , છન્દોભિર્ એનાન્ પુનરુપહ્વયતે , અથો આહુઃ , વરુણો વૈ સ તદ્ રાત્રિર્ભૂત્વા પશૂનગ્રસતેતિ , તે દેવાશ્છન્દોભિરેવ વરુણાત્ પ્રામુઞ્ચઁશ્છન્દોભિર્ એનાન્ પુનરુપાહ્વયન્ત યદુપતિષ્ઠતે છન્દોભિર્વા એતદ્વરુણાત્ પશૂન્ પ્રમુઞ્ચતિ છન્દોભિર્ એનાન્ પુનરુપહ્વયતે , યજ્ઞો યજ્ઞો વૈ સમૃચ્છતે , અથાકસ્યવિદો મન્યન્તે , સોમ એવ સમૃચ્છતા ઇતિ , અગ્નીષોમીયાયાઃ પુરસ્તાદ્વિહવ્યસ્ય ચતસ્રા ઋચો વદેત્ , આગ્નેયસ્ય પુરોડાશસ્ય દ્વે યાજ્યાનુવાક્યે કુર્યાત્ , એતેનૈવ હવીંષ્યાસન્નાનિ અભિમૃશેત્ , વૃઙ્ક્તેઽન્યસ્ય યજ્ઞં નાસ્યાન્યો યજ્ઞં વૃઙ્ક્તે , સયજ્ઞો ભવત્યયજ્ઞા ઇતરઃ ॥
1.5.13 અનુવાકઃ

અગ્નિં વા એતે ચિત્યં ચિન્વતે ય આહિતાગ્નયો દર્શપૂર્ણમાસિનઃ, તેષાં વા અહોરાત્રાણ્ય્ એવેષ્ટકા ઉપધીયન્તે , યત્ર પઞ્ચ રાત્રીઃ સંહિતા વસેત્તજ્જુહુયાત્ , પઞ્ચ રાત્રયઃ પઞ્ચાહાનિ સા દશત્ સંપદ્યતે , તન્ નૈવં કર્તવૈ , અયતં તત્ , દશસ્વ્ એવ રાત્રિષ્વન્તમં હોતવ્યં , તથા યતં ક્રિયતે , ન સર્વેષુ યુક્તેષુ હોતવ્યં , વાસ્તૌ જુહુયાત્ , નાયુક્તેષુ , અયતં ક્રિયતે , સર્વાણ્યન્યાનિ યુક્તાનિ સ્યુરગ્નિષ્ઠસ્ય દક્ષિણો યુક્તઃ સ્યાત્ , સવ્યસ્ય યોક્ત્રં પરિહૃતં , અથ જુહુયાત્ , ન વાસ્તૌ જુહોતિ યતમુત્ક્રિયતે , તન્ ન સૂર્ષ્યંત્ , સર્વેષ્વેવ યુક્તેષુ હોતવ્યં , વાસ્તોષ્પત્યં હ્યેતત્ , ન હીનં અન્વાહર્તવૈ , રુદ્રાય હિ તદ્ હીયતે , યદ્ હીનં અન્વાહરેયૂ રુદ્રં ભૂતં અન્વાહરેયુઃ , યદ્યનુવાહઃ સ્યાત્ પૂર્વં તં પ્રવહેયુરપ વોદ્ધરેયુઃ , યદ્ હીયેત હીયેતૈવ તત્ , અથ જુહુયાત્ ॥
અમીવહા વાસ્તોષ્પતે વિશ્વા રૂપાણ્યાવિશન્ ।
સખા સુશેવ એધિ નઃ ॥
વાસ્તોષ્પતે પ્રતિ જાનીહ્યસ્માન્ સ્વાવેશો અનમીવો ભવા નઃ ।
યત્ ત્વેમહે પ્રતિ તન્ નો જુષસ્વ શં નો ભવ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે ॥
1.5.14 અનુવાકઃ

પશૂન્ મે શઁસ્ય પાહિ , તાન્મે ગોપાયાસ્માકં પુનરાગમાત્ ॥ અગ્ને સહસ્રાક્ષ શતમૂર્ધઞ્ શતં તે પ્રાણાઃ સહસ્રમપાનાઃ , ત્વં સાહસ્રસ્ય રાય ઈશિષે , તસ્મૈ તે વિધેમ વાજાય ॥
પ્રજાં મે નર્ય પાહિ , તાં મે ગોપાયાસ્માકં પુનરાગમાત્ , અગ્ને ગૃહપતે સુગૃહપતિરહં ત્વયા ગૃહપતિના ભૂયાસં , સુગૃહપતિસ્ત્વં મયા ગૃહપતિના ભૂયા , અન્નં મે બુધ્ય પાહિ , તન્મે ગોપાયાસ્માકં પુનરાગમાત્ ॥
ઇમાન્મે મિત્રાવરુણૌ ગૃહાન્ ગોપાયતં યુવં ।
અવિનષ્ટાનવિહ્રુતાન્ પૂષૈનાનભિરક્ષતુ , આસ્માકં પુનરાગમાત્ ॥
પશૂન્ મે શઁસ્ય પાહિ , તાન્મે ગોપાયાસ્માકં પુનરાગમાદિત્યાહવનીયમ્ ઉપતિષ્ઠતે , આહવનીયાયૈવ પશૂન્ પરિદાય પ્રૈતિ , અગ્ને સહસ્રાક્ષ શતમૂર્ધન્ન્ ઇતિ , સહસ્રાક્ષો હ્યેષ શતમૂર્ધા , શતં તે પ્રાણાઃ સહસ્રમપાના , ઇતિ શતં હ્યેતસ્ય પ્રાણાઃ સહસ્રમપાનાઃ , ત્વં સાહસ્રસ્ય રાય ઈશિષે , તસ્મૈ તે વિધેમ વાજાયેતિ , આશિષં એવાશાસ્તે ॥ પ્રજાં મે નર્ય પાહિ , તાં મે ગોપાયાસ્માકં પુનરાગમાદિતિ ગાર્હપત્યં ઉપતિષ્ઠતે , ગાર્હપત્યાયૈવ પ્રજાં પરિદાય પ્રૈતિ , અગ્ને ગૃહપતે સુગૃહપતિરહં ત્વયા ગૃહપતિના ભૂયાસં , સુગૃહપતિસ્ત્વં મયા ગૃહપતિના ભૂયા ઇતિ , અગ્રહણૌ સંજીર્યતઃ , સર્વમાયુરિતો , નાર્તિં નીતો , અન્નં મે બુધ્ય પાહિ , તન્મે ગોપાયાસ્માકં પુનરાગમા, દિતિ દક્ષિણાગ્નિમ્ ઉપતિષ્ઠતે , દક્ષિણાગ્નય એવાન્નં પરિદાય પ્રૈતિ ॥
ઇમાન્મે મિત્રાવરુણૌ ગૃહાન્ ગોપાયતં યુવં ।
અવિનષ્ટાનવિહ્રુતાન્ પૂષૈનાનભિરક્ષતુ , આસ્માકં પુનરાગમાત્ ॥
ઇતિ અહોરાત્રે વૈ મિત્રાવરુણૌ , પશવઃ પૂષા , અહોરાત્રાભ્યાં ચૈવ મિત્રાવરુણાભ્યાં ચ ગૃહાન્ પરિદાય પ્રૈતિ ॥ અગ્નિં સમાધેહિ ॥ ઇત્યાહ , ભસ્મ ત્વા ઉપતિષ્ઠતે ॥
પશૂન્ મે શઁસ્યાજુગુપઃ, તાન્મે પુનર્દેહિ ॥ ઇત્યાહવનીયં પુનરેત્યોપતિષ્ઠતે , આહવનીયેનૈવ પશૂન્ ગુપ્તાનાત્મન્ ધત્તે ॥
અગ્ને સહસ્રાક્ષ શતમૂર્ધઞ્ શતં તે પ્રાણાઃ સહસ્રમપાનાઃ , ત્વં સાહસ્રસ્ય રાય ઈશિષે , તસ્મૈ તે વિધેમ વાજાય ॥ પ્રજાં મે નર્યાજુગુપઃ, તાં મે પુનર્દેહિ ॥ ઇતિ ગાર્હપત્યં પુનરેત્યોપતિષ્ઠતે , ગાર્હપત્યેનૈવ પ્રજાં ગુપ્તામાત્મન્ ધત્તે ॥ અગ્ને ગૃહપતે સુગૃહપતિરહં ત્વયા ગૃહપતિના ભૂયાસં , સુગૃહપતિસ્ત્વં મયા ગૃહપતિના ભૂયા , અન્નં મે બુધ્યાજુગુપઃ , તન્મે પુનર્દેહિ ॥ ઇતિ દક્ષિણાગ્નિં પુનરેત્યોપતિષ્ઠતે , દક્ષિણાગ્નિનૈવાન્નં ગુપ્તમાત્મન્ ધત્તે ॥
ઇમાન્મે મિત્રાવરુણૌ ગૃહાન્ જુગુપતં યુવં ।
અવિનષ્ટાનવિહ્રુતાન્ પૂષૈનાનભ્યરક્ષીદાસ્માકં પુનરાગમાત્ ॥
ઇતિ , અહોરાત્રે વૈ મિત્રાવરુણૌ , પશવઃ પૂષા , અહોરાત્રાભ્યાં ચૈવ મિત્રાવરુણાભ્યાં ચ ગૃહાન્ ગુપ્તાનાત્મન્ ધત્તે ॥
ઇતિ પ્રથમકાણ્ડે અગ્ન્યુપસ્થાનં નામ પઞ્ચમઃ પ્રપાઠકઃ॥