Maitrayani Samhita · Chapter 1.4

yajamāna-brāhmaṇam
1.4.1 anuvākaḥ

mamāgne varco vihaveṣvastu vayaṃ tvendhānāstanvaṃ puṣema /
mahyaṃ namantāṃ pradiśaścatasrastvayādhyakṣeṇa pṛtanā jayema //
agne vratapate vratamālapsye tatte prabrūmastan no gopāya , taṃ śakeyam //
agniṃ hotāraṃ upa taṃ huve devān yajñiyān iha yānyajāmahai /
vyantu devā haviṣo me asyā devā yantu sumanasyamānāḥ //
yunajmi tvā brahmaṇā daivyena havyāyāsmai voḍhave jātavedaḥ /
indhānāstvā suprajasaḥ suvīrā jyog jīvema balihṛto vayaṃ te //
asmāsvindra indriyaṃ dadhātv asmān rāyo maghavānaḥ sacantām /
asmākaṃ santvāśiṣaḥ //
āmāśiṣo dohakāmā indravanto havāmahe /
dhukṣīmahi prajāmiṣaṃ //
sā me satyāśīrdevān gamyājjuṣṭājjuṣṭatarā paṇyāt paṇyatarā //
areḍatā manasā devān gaccha , yajño devān gacchatu , yajño devān gamyāt //
vi te muñcāmi raśanāṃ vi raśmīn vi yoktrāṇi paricartanāni /
dhattādasmabhyaṃ draviṇeha bhadraṃ pra mā brūtād bhāgadhāṃ devatāsu //
iṣṭo yajño bhṛgubhirdraviṇodā yatibhirāśīrdā vasubhiḥ /
aṅgiraso me asya yajñasya prātaranuvākairahūṣuḥ //
tasya mā yajñasyeṣṭasya vītasya draviṇehāgamyāt , vasuryajño , vasumān yajña,stasya mā yajñasya vasorvasumato vasvihāgacchatu , ado māgacchatu , ado māgamyāt //
1.4.2 anuvākaḥ

saṃ yajñapatirāśiṣā , sadasi , sanme bhūyāḥ , pūrṇamasi , pūrṇaṃ me bhūyāḥ , sarvamasi ,
sarvaṃ me bhūyāḥ , akṣitamasi , akṣitaṃ me bhūyāḥ , prācyā diśā devā ṛtvijo mārjayantām , dakṣiṇayā diśā māsāḥ pitaro mārjayantām , pratīcyā diśā gṛhāḥ paśavo mārjayantām , udīcyā diśāpā oṣadhayo vanaspatayo mārjayantām ,
ūrdhvayā diśā yajñaḥ saṃvatsaro mārjayatām , viṣṇuḥ pṛthivyāṃ vyakraṃsta gāyatreṇa chandasā , nirbhaktaḥ sa yaṃ dviṣmo , viṣṇurantarikṣe vyakraṃsta traiṣṭubhena chandasā
nirbhaktaḥ sa yaṃ dviṣmo , viṣṇur divi vyakraṃsta jāgatena chandasā , nirbhaktaḥ sa yaṃ dviṣmo , aganma svaḥ, saṃ jyotiṣābhūma , idamahamamuṣya prāṇaṃ niveṣṭayāmi
tejo'si, samahaṃ prajayā, saṃ mayā prajā, samahaṃ paśubhiḥ , saṃ mayā paśavo , agne gṛhapate sugṛhapatirahaṃ tvayā gṛhapatinā bhūyāsaṃ , sugṛhapatistvaṃ mayā gṛhapatinā bhūyā , asthūriṇau gārhapatyaṃ dīdāyañśataṃ himādvāyū , rādhāṃsi saṃpṛcānā asaṃpṛcānau tanvo ,
asā anu mā tanu , achinno divyastanturmā mānuṣaśchedi , divyād dhāmno mā chitsi mā mānuṣāt , jyotiṣe tantave tvā //
1.4.3 anuvākaḥ

ye devā yajñahanaḥ pṛthivyāmadhyāsate / agnirnastebhyo rakṣatu gacchema sukṛto vayam //
ye devā yajñamuṣaḥ pṛthivyāmadhyāsate / agnirnastebhyo rakṣatu gacchema sukṛto vayam //
yāste rātrayaḥ savitardevayānīḥ sahasrayajñamabhi saṃbabhūvuḥ / gṛhaiśca sarvaiḥ prajayā nv agre svo ruhāṇāstaratā rajāṃsi // ye devā yajñahano antarikṣe adhyāsate /
vāyurnastebhyo rakṣatu gacchema sukṛto vayam // ye devā yajñamuṣo antarikṣe adhyāsate /
vāyurnastebhyo rakṣatu gacchema sukṛto vayam // aganma mitrāvaruṇā vareṇa rātrīṇāṃ bhāgo yuvayoryo asti / nākaṃ gṛbhṇānāḥ sukṛtasya loke tṛtīye pṛṣṭhe adhi rocane divaḥ //
ye devā yajñahano divyadhyāsate/ sūryo nastebhyo rakṣatu gacchema sukṛto vayam //
ye devā yajñamuṣo divyadhyāsate / sūryo nastebhyo rakṣatu gacchema sukṛto vayam //
yenendrāya samabharan payāṃsyuttamena haviṣā jātavedaḥ / tenāgne tvamuta vardhayā māṃ sajātānāṃ madhye śraiṣṭhyā ā dhehi mā // vedo'si , vedo mā ābhara , tṛpto'haṃ , tṛpto tvaṃ // ghṛtavantaṃ kulāyinaṃ rāyaspoṣaṃ sahasriṇaṃ / vedo vājaṃ dadātu me //
nir dviṣantaṃ nirarātiṃ daha, rudrāstvāyacchan , ādityāstvāstṛṇan //
gomamagne'vimaṃ aśvī yajño nṛvatsakhā sadamidapramṛṣyaḥ /
iḍāvān eṣo asura prajāvān dīrgho rayiḥ pṛthubudhnaḥ sabhāvān //
saṃ patnī patyā sukṛteṣu gacchatāṃ yajñasya yuktau dhuryā abhūtām /
āprīṇānau vijahatā arātiṃ divi jyotiruttamaṃ ārabhethāṃ svāhā //
patni patni eṣa te loko , namaste astu , mā mā hiṃsīḥ , yā sarasvatī veśayamanī tasyai svāhā // yā sarasvatī veśabhagīnā tasyāste bhaktivāno bhūyāsma //
ayāścāgne'syanabhiśastiśca satyaṃ it tvamayā asi /
ayāḥ sanmanasā kṛtto'yāḥ san havyaṃ ūhiṣe , ayā no dhehi bheṣajaṃ svāhā //
1.4.4 anuvākaḥ

devān janaṃ agan yajña,stato mā yajñasyāśīrāgacchatu , pitṝn janaṃ agan yajña,stato mā yajñasyāśīrāgacchatu, manuṣyān janaṃ agan yajña,stato mā yajñasyāśīrāgacchatu ,
apa oṣadhīrvanaspatīn janaṃ agan yajña,stato mā yajñasyāśīrāgacchatu , pañcajanaṃ janaṃ agan yajña,stato mā yajñasyāśīrāgacchatu, pañcānāṃ tvā vātānāṃ dhartrāya gṛhṇāmi , pañcānāṃ tvā diśāṃ dhartrāya gṛhṇāmi , pañcānāṃ tvā salilānāṃ dhartrāya gṛhṇāmi ,
pañcānāṃ tvā pṛṣṭhānāṃ dhartrāya gṛhṇāmi , pañcānāṃ tvā pañcajanānāṃ dhartrāya gṛhṇāmi ,
carostvā pañcabilasya dhartrāya gṛhṇāmi //
dhāmāsi priyaṃ devānāmanādhṛṣṭaṃ devayajanaṃ / devavītyai tvā gṛhṇāmi //
bhūrasmākaṃ , havyaṃ devānāṃ , āśiṣo yajamānasya , devatābhyastvā devatābhirgṛhṇāmi //
1.4.5 anuvākaḥ

samṛtayajño vā eṣa yad darśapūrṇamāsau , kasya vāha yakṣyamāṇasya devatā yajñamāgacchanti kasya vā na , bahūnāṃ samānaṃ aharyajamānānāṃ , yaḥ pūrvedyuragniṃ gṛhṇāti sa śvo bhūte devatā abhiyajate , mamāgne varco vihaveṣvastv iti pūrvamagniṃ gṛhṇāti , devatā vā etat pūrvedyuragrahīt , tāḥ śvo bhūte'bhiyajate , barhiṣā vai pūrṇamāse vrataṃ upayanti vatsairamāvāsyāyāṃ , purā vatsānāmapākartor daṃpatī aśnīyātām , hastā avanijya dakṣiṇato'gnim upatiṣṭheta , agne vratapate vratamālapsye , iti , agnirvai devānāṃ vratapatir brāhmaṇo vratabhṛt , vratapataya eva procya vratamālabhate , agniṃ hotāraṃ upa taṃ huve , iti yena havir nirvapsyansyārāttadabhimṛśet , devatānāṃ vā eṣa graho , devatā vā etadagrahīt , yunajmi tvā brahmaṇā daivyena , iti paridhiṣu paridhīyamāṇeṣu vadet , agnervā eṣa yogo , agnim etad yunakti , yukto'smai havyaṃ vahati , asmāsvindra indriyaṃ dadhātu , iti , iḍāyāmupahūyamānāyāṃ vadet , iḍāyā vā eṣa dohāḥ , iḍāṃ vā etad duhe , atho indriyaṃ vā iḍā , indriyam evātman dhatte , āmāśiṣo dohakāmāḥ , iti āśiṣo vai dohakāmā yajamānaṃ abhisarpanti , tā dakṣiṇato yajamānalokamupatiṣṭhante , tā yathā dhenavo'dugdhā apakrāmantyevamasmādāśiṣo'dugdhā apakrāmanti ya evaṃ na veda , atha ya evaṃ vedāśiṣa eva duhe , sā me satyāśīrdevān gamyāt , iti prastare prahrīyamāṇe vadet , satyāṃ vā etadāśiṣaṃ devān gamayitvātha varaṃ vṛṇīte , etaddha sma vā āhaupāvir jānaśruteyaḥ , sahasreṇeṣṭvā kamu ṣvidato'dhi varaṃ variṣyāmahe , iti
sahasreṇa yakṣīya , iti ha sma vāva tataḥ purāha , vi te muñcāmi raśanāṃ vi raśmīn iti paridhiṣu prahriyamāṇeṣu vadet , devatā vā etat svargaṃ lokaṃ gamayitvā pratiṣṭhāpya vyamauk , iṣṭo yajño bhṛgubhiriti, yajñasya vā eṣa doho , yajñaṃ etad duhe ,
etaddha sma vā āha kapivano bhauvāyanaḥ , kimu sa yajñena yajeta yo gāṃ iva yajñaṃ na duhīta , sudohataro hi goriti //
1.4.6 anuvākaḥ

saṃ yajñapatirāśiṣā , iti yajamāno yajamānabhāgaṃ prāśnāti , yajamāno vai yajñapatiḥ ,
yajño yajamānabhāgo , yadyajamāno yajamānabhāgaṃ prāśnāti yajñapatā eva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati , yadi pravasetsamiṣṭayajuṣā saha juhuyāt , agnā eva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati , yaddhavir nirvapsyannagnau niṣṭapati , agnereva yajñaṃ nirmimīte ,
atha yaddhavir nirvapsyan yajamānāya prāha yajñapaterevādhi yajñaṃ nirmimīte ,
agnirvai bhūyāṃsaṃ pradahati , etaṃ vai lokaṃ yajamāno nv atimucyate yadetā āpo'tisṛjyante , achinnaṃ srāvayitavyā , adbhirvā etadyajamāno'gnerātmānaṃ antardhatte ,
dvayā vai devā yajamānasya gṛhamāgacchanti somapā anye'somapā anye hutādo'nye'hutādo'nye , ete vai devā āhutādo (ahutādo – pāṭhabhedaḥ) yad brāhmaṇa , etaddevatya eṣa yaḥ purānījānaḥ , ete vā etasya prajāyāḥ paśūnāṃ īśate , te'syāḥ prītā iṣaṃ ūrjamādāyāpakrāmanti , yadanvāhāryamanvāharati tān eva tena prīṇāti , dakṣiṇataḥsadbhyaḥ parihartavā āha , dakṣiṇāvataiva yajñena yajate , āhutibhireva devān hutādaḥ prīṇāti , te'smai prītā iṣaṃ ūrjaṃ niyacchanti //
1.4.7 anuvākaḥ

sadasi sanme bhūyā , iti āśiṣo vā etāstā evāvarundheyā , pūrṇamasi pūrṇaṃ me bhūyā , iti , pūrṇo ha vā amutrāṅgaiḥ saṃbhavati , sarvamasi sarvaṃ me bhūyā , iti
sarvo ha vā amutrāṅgaiḥ saṃbhavati , akṣitamasyakṣitaṃ me bhūyā , iti ,
akṣito ha vā amutrāṅgaiḥ saṃbhavati , prācyā diśā devā ṛtvijo mārjayantāmiti ,
etā vai yajñasya mṛṣṭayaḥ , etāḥ śāntayastā baijavāpayo vidāmakran , teṣāṃ mṛṣṭo yajñaḥ śānto'bhūd aghātukaḥ paśupatiḥ paśūn , tadya evaṃ veda mṛṣṭa evāsya yajñaḥ śānto bhavatyaghātukaḥ paśupatiḥ paśūn , viṣṇuḥ pṛthivyāṃ vyakraṃsta gāyatreṇa chandasā , iti
viṣṇumukhā vai devā asurān ebhyo lokebhyaḥ praṇudya svargaṃ lokamāyan ,
tadviṣṇumukho vā etadyajamāno bhrātṛvyaṃ ebhyo lokebhyaḥ praṇudya svargaṃ lokaṃ eti ,
aganma svariti svargaṃ eva lokaṃ eti , saṃ jyotiṣābhūma , iti jyotir hi svargo lokaḥ , idamahamamuṣya prāṇaṃ niveṣṭayāmi , iti prāṇamevāsya niveṣṭayati , itthaṃ paryāvartate , evaṃ hi yajñaḥ paryāvartate , atho amuṣya vā etadādityasyāvṛtamanu paryāvartate , tejo'si , ityāha , tejo hyagniḥ , sa vai hitvā prajāṃ ca paśūṃśca svareti , yadāha , samahaṃ prajayā , saṃ mayā prajā , samahaṃ paśubhiḥ , saṃ mayā paśavā , iti prajāyāṃ caiva paśuṣu ca pratitiṣṭhati , agne gṛhapate sugṛhapatirahaṃ tvayā gṛhapatinā bhūyāsaṃ , sugṛhapatistvaṃ mayā gṛhapatinā bhūyā , iti agrahaṇau saṃjīryataḥ , sarvamāyurito , nārtiṃ nītaḥ , putrasya nāma gṛhṇāti , prajāṃ evānu samatānīt , sa vai mānuṣaṃ evābhy upāvartate , manuṣyasya hi nāma gṛhṇāti , yadāha achinno divyastanturmā mānuṣaśchedi , iti divyaṃ caiva mānuṣaṃ ca samatānīt , divyād dhāmno mā chitsi mā mānuṣāt , iti ubhā imaṃ lokaṃ jayataḥ, saha svarge loke bhavataḥ //
1.4.8 anuvākaḥ

iti ya eva devā yajñahanaśca yajñamuṣaśca pṛthivyāṃ tāṃstīrtvāntarikṣamāruhat ,
ya eva devā yajñahanaśca yajñamuṣaścāntarikṣe tāṃstīrtvā divamagan , ya eva devā yajñahanaśca yajñamuṣaśca divi tāṃstīrtvā sajātānāṃ madhye śraiṣṭhyā ādhādenaṃ ,
śiro vā etadyajñasya yat puroḍāśaḥ, keśā vedo , yad vedena puroḍāśam̐ saṃmārṣṭi
yajñasya sarvatvāya , atho medhyatvāya , yajño vai devebhyo tiro'bhavat , taṃ devā vedenāvindan , tad vedasya vedatvaṃ , yad vedena vedyāmāste yajñaṃ evāsmai vindati ,
patyaide vedaṃ prayacchati , duranuvedo vā amutra yajño , yajñaṃ evāsmai vindati , triḥ prayacchati , triṣatyā hi devā , upasthā āsyate , pumāṃsaṃ jānukā bhavati , paśavo vai vedaḥ , oṣadhayo hyeṣa , eṣa khalu vai paśūnāṃ loko yadantarāgnī , sve vā etaṃ loke yajamāno bhrātṛvyasya paśūn vṛṅkte , ardhamāse'rdhamāse vai yajño vicchidyate ,
saṃtatamāhavanīyāt stṛṇann eti yajñasya saṃtatyai , taṃ saṃtataṃ uttare'rdhamāse'bhiyajate
gomamagne'vimaṃ aśvī yajñaḥ , iti gomantam evāvimantamaśvinaṃ yajñamakar ,
iḍāvān eṣo asura prajāvān dīrgho rayiḥ pṛthubudhnaḥ sabhāvān iti āśiṣaṃ evāśāste , saṃ patnī patyā sukṛteṣu gacchatāmiti eṣa vai patnyā yajñasyānvāraṃbhaḥ , saha svarge loke bhavato , yā vā etasya patnī saitaṃ saṃprati paścādanvāste , yat saṃprati paścādanvāsīta prajāmasyā nirdahet , yadāha patni patni eṣa te lokaḥ , iti
lokaṃ evāsyā akar , anirdāhuko'syāḥ prajāṃ bhavati , yā sarasvatī veśayamanī , iti veśayamanaṃ , veśān evāsmai tena yacchati , utāsyājīvantaḥ sajātā upāsate ,
vācaṃ innvasya brāhmaṇasya vā rājanyasya vopāsmahe , iti māṃsaṃ tu na paceyustasminnagnau yat paceyuḥ kravyādaṃ kuryuḥ , na hi tasminnagnau māṃsaṃ pacanti yasminnāhutīr juhvati , ayāścāgne'syanabhiśastiśca , iti ayā vai nāmaiṣāgneḥ priyā tanūḥ , ayā maryādhairyeṇa , iti khalu vā āhuḥ , yaccaivātra yajñe kriyate yacca na , yāṃ caivātra yajñasya prāyaścittiṃ vidma yāṃ ca na tasyaiṣobhayasya prāyaścittiḥ //
1.4.9 anuvākaḥ

devān janaṃ agan yajña, iti skannamabhimantrayeta , janaṃ vā etadyajñasya gacchati yat skandati , jano hīyamasmadadhi , yajñasya vā etajjanaṃ gatasyāśiṣaṃ avarundheti
pañcānāṃ tvā vātānāṃ dhartrāya gṛhṇāmīti , pāṅkto yajño , yāvān eva yajñastamālabdhā , ayaṃ vāva yaḥ pavata eṣa yajña, staṃ evāgrahīt , pañcānāṃ tvā diśāṃ dhartrāya gṛhṇāmi , iti , imā eva pañca diśo'grahīt , pañcānāṃ tvā salilānāṃ dhartrāya gṛhṇāmīti , paśavo vai salilam , paśūn evāgrahīt , pañcānāṃ tvā pṛṣṭhānāṃ dhartrāya gṛhṇāmi , iti pṛṣṭhāni evāgrahīt , tenāsya pṛṣṭhavantau darśapūrṇamāsau saṃtatā avichinnau bhavataḥ , pañcānāṃ tvā pañcajanānāṃ dhartrāya gṛhṇāmīti , chandāṃsi vai pañca pañcajanā , śchandāṃsyevāgrahīt , carostvā pañcabilasya dhartrāya gṛhṇāmīti ,
ime vai lokāścaruḥ pañcabila , imān eva lokānagrahīt //
dhāmāsi priyaṃ devānāmanādhṛṣṭaṃ devayajanaṃ / devavītyai tvā gṛhṇāmi //
iti prajñāta ājyagrahaḥ pathāgāt , bhūrasmākaṃ , havyaṃ devānāṃ , āśiṣo yajamānasya , iti bhūtim evātmana āśāste , havyaṃ devebhyo , āśiṣo yajamānasya ,
devatābhyastvā devatābhirgṛhṇāmi , iti devatābhya evainaṃ devatābhiragrahīt //
1.4.10 anuvākaḥ

devatānāṃ vā etadāyatanaṃ yadāhavanīyo , yadantarāgnī tat paśūnāṃ , manuṣyāṇāṃ gārhapatyaḥ , pitṝṇāṃ odanapacanaḥ , sarvā ha vā asya yakṣyamāṇasya devatā yajñaṃ āgacchanti ya evaṃ veda , pūrvaṃ cāgnimaparaṃ ca paristarītavā āha , manuṣyāṇāṃ vai navāvasānaṃ , priyam navāvasānaṃ evākar medhyatvāya , agner jihvāsi vāco visarjanaṃ iti puroḍāśyānāvapati , devatānāṃ vā eṣa graho , devatā vā etadagrahīt ,
etaddha sma vā āhāruṇa opaveśiḥ , ahutāsu vā ahamāhutiṣu devatā havyaṃ gamayāmi ,
saṃsthitena yajñena saṃsthāṃ gachāni , iti tadya evaṃ vedāhutāsv evāsyāhutiṣu devatā havyaṃ gacchati saṃsthitena yajñena saṃsthāṃ gacchati , aulūkhalābhyāṃ vai dṛṣadā haviṣkṛdehi // iti devā yajñādrakṣāṃsyapāghnata yadaulūkhalā udvādayanti dṛṣadau samāghnanti // haviṣkṛdehi // ityāha rakṣasāmapahatyai , vācaṃ yacchati , manasā vai prajāpatir yajñamatanuta , aulūkhalayorudvaditoradhvaryuśca yajamānaśca vācaṃ yacchetām , prajāpatireva bhūtvā manasā yajñaṃ tanvāte , na sarvāṇi saha yajñāyudhāni prahṛtyāni , mānuṣaṃ tat kriyate , naikamekaṃ , pitṛdevatyaṃ tat , dve dve saha prahṛtye , yājyānuvākyayo rūpamupavasati , ubhayāṃstena paśūnavarundhe ā grāmyāṃś cāraṇyāṃśca yad grāmyasya nāśnāti tena grāmyānavarundhe e , atha yadāraṇyasyāśnāti tenāraṇyān , atho indriyaṃ vā āraṇyam , indriyam evātman dhatte , na māṣāṇāmaśnīyāt , ayajñiyā vai māṣāḥ , na tasya sāyamaśnīyādyasya prātaryakṣyamāṇaḥ syāt , apratijagdhena vai devā havyena vasīyobhūyamagacchan pratijagdhenāsurāḥ parābhavan , tadapratijagdhena vā etaddhavyena yajamāno vasīyobhūyaṃ gacchati parāsya bhrātṛvyo bhavati , yo vai śraddhāmanālabhya yajate pāpīyān bhavati , āpo vai śraddhā , na vācā gṛhyante na yajuṣā , ati vā etā vācaṃ nedantyati vartraṃ , manastu nātinedanti yarhyapo gṛhṇīyādimāṃ tarhi manasā dhyāyet , iyaṃ vā etāsāṃ pātraṃ , anayaivainā agrahīt , śraddhāmālabhya yajate , na pāpīyān bhavati //
1.4.11 anuvākaḥ

brahmavādino vadanti , predhmaṃ ukṣanti pra haviḥ , idhmaḥ prathama āhutīnāṃ ,
kasmādanyeṣāṃ haviṣāṃ yājyānuvākyāḥ santi , kasmādidhmasya neti //
agnaye samidhyamānāyānubrūhi // iti puronuvākyā sāmidhenīr , yājyopavāko vaṣaṭkāro , yatra vai yajñasyātiriktaṃ kriyate tadyajamānasyātiriktamātman jāyate
yadanāptaṃ vi yajñaśchidyate kṣodhuko yajamāno bhavati , paridhānīyayā sāmidhenīnāṃ uttamaṃ idhmasya samardhayati , akṣodhuko yajamāno bhavati , nāsyātiriktamātman jāyate , yo vai prajāpatiṃ saptadaśaṃ yajñe'nvāyattaṃ veda nāsya yajño vyathate , prajāpatau yajñena pratitiṣṭhati // o śrāvaya // iti caturakṣaraṃ // astu śrauṣaṭ // iti
caturakṣaraṃ // yaja // iti dvyakṣaram// ye yajāmahe // iti pañcākṣaraṃ , dvyakṣaro vaṣaṭkāras , eṣa vai prajāpatiḥ saptadaśo yajñe'nvāyatto , yadyanuvākyāyā eti yadi yājyāyā , ataścedevaṃ naiti nāsya yajño vyathate prajāpatau yajñena pratitiṣṭhati ,
na vai tadvidma yadi brāhmaṇā vā smo'brāhmaṇā vā yadi tasya vā ṛṣeḥ smo'nyasya vā yasya brūmahe , yasya ha tveva bruvāṇo yajate taṃ tadiṣṭamāgacchati , netaraṃ upanamati , tat pravare pravaryamāṇe brūyāt // devāḥ pitaraḥ pitaro devāḥ , yo'smi sa sanyaje
yo'smi sa sankaromi , śunaṃ ma iṣṭaṃ śunaṃ śāntaṃ śunaṃ kṛtaṃ bhūyāt // iti tadya eva kaśca sa sanyajate taṃ tadiṣṭamāgacchati netaraṃ upanamati // yajñasya tvā pramayābhimayā parimayonmayā parigṛhṇāmi // iti gāyatrī vai yajñasya pramā triṣṭubabhimā , jagatī parimā , anuṣṭub unmā , etāni vai chandāṃsi yajñaṃ vahanti , tairevainaṃ parigṛhṇāti //
1.4.12 anuvākaḥ

keśinaṃ vai dāryaṃyaja gandharvāpsaraso'pṛcchan , kathā yajamāno yajamānena bhrātṛvyeṇa sadṛṅṅ asi iti , ahaṃ vedā , ityabravīt , te'bruvan aṅga no yajñaṃ vyācakvā ṃ , iti tebhyo yajñaṃ vyācaṣṭa , te'bruvan , utaitena yajamāno yajamānād bhrātṛvyāt pāpīyānsyāmditi , te'bruvan , tathā vai te yajñaṃ vidhāsyāmo yathā yajamāno yajamānaṃ bhrātṛvyamabhibhaviṣyasi , iti tasmā āhutīryajñaṃ vyadadhustataḥ keśī ṣaṇḍikamaudbhārimabhyabhavat , abhi bhrātṛvyaṃ yajñena bhavati ya evaṃ veda , prāṇo vā āghāraḥ , pūrvārdhe hotavyo , mukhata evāsya prāṇaṃ dadhāti , prāṇo vā āghāraḥ ,
madhyato hotavyo , madhyata evāsya prāṇaṃ dadhāti , āghāraṃ bhūyiṣṭhamāhutīnāṃ juhuyāt ,
prāṇo vā āghāraḥ , prāṇamevāsya bhūyiṣṭhaṃ karoti , saṃtatamāghāram āghārayet ,
prāṇo vā āghāraḥ , prāṇasya saṃtatyai , ūrdhvamāghāram āghārayet svargakāmasya ,
yajamāno vā āghāro , yajamānaṃ eva svargaṃ lokaṃ gamayati , yaṃ dviṣyāttasya nyañcamāghārayet , pāpīyān bhavati , abhikrāmantī vā ekāhutiḥ ,
apakrāmantyekā , pratiṣṭhitaikā , yāmabhikrāmaṃ juhoti sābhikrāmantī ,
yāmapakrāmaṃ juhoti sāpakrāmantī , yāṃ samānatra tiṣṭhan juhoti sā pratiṣṭhitā ,
yaṃ kāmayeta , abhitaraṃ vasīyāñ śreyānsyārāditi tasyābhikrāmaṃ juhuyāt ,
tena so'bhitaraṃ vasīyāñ śreyān bhavati , atha yaṃ kāmayeta , apataraṃ pāpīyānt syāditi tasyāpakrāmaṃ juhuyāt , tena so'pataraṃ pāpīyān bhavati ,
atha yaṃ kāmayeta na vasīyān tsyān na pāpīyān iti , tasya samānatra tiṣṭhan juhuyāt , tena sa na vasīyān na pāpīyān bhavati , ṛtavo vai prayājāḥ , samānatra hotavyāḥ , ṛtūnāṃ pratiṣṭhityai , yāgnerājyabhāgasya sottarārdhe hotavyā ,
tato yottarā sā rakṣodevatyā , yā somasyājyabhāgasya sā dakṣiṇārdhe hotavyā
tato yā dakṣiṇā sā pitṛdevatyā , etadvā antarāhutīnāṃ lokaḥ
klṛptā asyāhutayo yathāpūrvaṃ hūyante ya evaṃ veda , dhūme juhoti tāṃ tamasi juhoti ,
tato yajamāno'rocuko bhavati , yāmaṅgāreṣu juhoti sāndhāhuti, stato yajamānasya cakṣuḥ pramāyukaṃ bhavati , ubhe jyotiṣmati hotavye, rocuko yajamāno bhavati , nāsya cakṣuḥ pramīyate yāmabrāhmaṇaḥ prāśnāti sā skannāhuti, stasyā vasiṣṭha eva prāyaścittiṃ vidāṃcakāra // bradhna pāhi // iti puroḍāśamabhimṛśet , bhajatāṃ bhāgī , māṃ bhāgo bhakta , brāhmaṇānāmidaṃ haviḥ somyānāṃ somapānāṃ , nehābrāhmaṇasyāpyasti ,kurvato me mā kṣeṣṭa , dadato me mopadasat // iti dakṣiṇīyeṣveva yajñaṃ pratiṣṭhāpayatyaskannamavikṣubdhaṃ uta yāmabrāhmaṇaḥ prāśnāti sāsya hutaiva bhavati //
1.4.13 anuvākaḥ

yasyājyamanutpūtaṃ skandati sā vai citrā nāmāhuti,stato yajamānasya citraṃ pramāyukaṃ bhavati , citraṃ deyam , saiva tasya prāyaścittiḥ , atha yasyotpūtaṃ skandati sā vai skannā nāmāhuti,stato yajamānaḥ pramāyuko bhavati, varo deyaḥ , saiva tasya prāyaścittiḥ , atha yasya puroḍāśau duḥśṛtau bhavatastaddhaviryamadevatyam , yadā taddhaviḥ saṃtiṣṭhetātha catuḥśarāvaṃ odanaṃ paktvā brāhamaṇebhyo jīvataṇḍulaṃ ivopaharet
saiva tasya prāyaścittiḥ , atha yasya puroḍāśau kṣāyatastaṃ yajñaṃ varuṇo gṛhṇāti,
yadā taddhaviḥ saṃtiṣṭhetātha tadeva havir nirvapet , yajño hi yajñasya prāyaścittiḥ ,
atha yo'dakṣiṇena yajñena yajate taṃ yajamānaṃ vidyāt , adakṣiṇena hi vā ayaṃ yajñena yajate'tha na vasīyān bhavatīti , urvarā samṛddhā deyāt, saiva tasya prāyaścittiḥ , atha yasya kapālaṃ bhidyeta tat saṃdadhyāt , gāyatryā tvā śatākṣarayā saṃdadhāmi // iti vāg vai gāyatrī śatākṣarā , vācaivainat saṃdadhāti , atha yasya kapālaṃ naśyati taṃ vā iyaṃ svargāllokādantardadhāti , yadā taddhaviḥ saṃtiṣṭhetāthāgnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālaṃ nirvapet , ayaṃ vā agnirvaiśvānaraḥ , imāṃ eva bhāgadheyenopāsarat svargasya lokasyānantarhityai , atha yasyāhutir bahiṣparidhi skandati sā vai jīvanaḍāhuti, ragnīdhaṃ brūyāt // etāṃ saṃkuṣya juhudhi // iti , agnirvai sarvā devatāḥ, sarvābhirevāsya devatābhir hutaṃ bhavati , pūrṇapātramagnīdhe deyam , saiva tasya prāyaścittiḥ , yajamāno vai juhū , rbhrātṛvya upabhṛt , na prakṣiṇateva hotavyaṃ , yat prakṣiṇīyādyajamānaṃ prakṣiṇīyāt , vyṛṣateva hotavyaṃ , deveṣavo vā etā yadāhutayo , yaṃ dviṣyāt taṃ tarhi manasā dhyāyet , deveṣubhirevainaṃ vyṛṣati , stṛṇuta eva , paśavo vā āhutayo rudro'gniḥ sviṣṭakṛt , na saha hotavyaṃ , yatsaha juhuyād rudrāyāsya paśūnapidadhyāt , uttarārdhapūrvārdhe hotavyaṃ āhutīnāmasaṃsṛṣṭyai , atho evamasya rudraḥ paśūnanabhimānuko bhavati //
1.4.14 anuvākaḥ

āgnāvaiṣṇavaṃ ekādaśakapālaṃ nirvaped darśapūrṇamāsā ālapsyamāno , agnirvai sarvā devatā viṣṇuryajño , devatāścaiva yajñaṃ cālabhya darśapūrṇamāsā ālabhate , jayān u tvo juhvati , devāśca vā asurāścāspardhanta , sa prajāpatiretān jayānapaśyat , tānindrāya prāyacchat , taiḥ saṃstaṃbhaṃ saṃstaṃbhamasurānajayat , saṃstaṃbhaṃ saṃstaṃbhaṃ bhrātṛvyaṃ jayati yasyaite hūyante //
ākūtaṃ cākūtiśca // iti yajño vā ākūtaṃ , dakṣiṇākūtiḥ // cittaṃ ca cittiśca // iti mano vai cittaṃ , vāk cittiḥ // ādhītaṃ cādhītiśca // iti prajā vā ādhītaṃ ,
paśavā ādhītiḥ // vijñātaṃ ca vijñātiśca // iti ṛg vai vijñātaṃ , sāma vijñātiḥ //
bhagaśca kratuśca // iti prajāpatirvai bhago , yajñaḥ kratuḥ // darśaśca pūrṇamāsaśca // iti
darśapūrṇamāsā eva tad dvādaśa , dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ , saṃvatsaram evāptvāvarundhemā , prajāpatiḥ prāyacchajjayānindrāya vṛṣṇa , ugraḥ pṛtanāsu jiṣṇuḥ // tebhirvājaṃ vājayanto jayema tebhirviśvāḥ pṛtanā abhiṣyāma // iti trayodaśīmāhutiṃ juhuyāt ,
asti māsastrayodaśa, staṃ evaitayāptvāvarundhetā // agne baladaḥ sahā ojaḥ kramamāṇāya me dā abhiśastikṛte'nabhiśastenyāya // asyāṃ janatāyāṃ śraiṣṭhyāya svāhā // iti juhuyādyatra kāmayeta, citramasyāṃ janatāyāṃ syāṃ iti , citramaha tasyāṃ janatāyāṃ bhavati , śabalaṃ tvasyātman jāyate //
1.4.15 anuvākaḥ

agnaye bhagine'ṣṭākapālaṃ nirvapedyaḥ kāmayeta bhagyannādaḥ syāṃ iti , prajāpatirvai bhago , yajñaḥ kratuḥ , tasmātsarvo manyate , māṃ bhago'riṣyati māṃ bhago'riṣyatīti māṃ bhago'riṣyatīti yadagnaye bhagine bhagameva sākṣādāptvāvarundhe , bhagyannādo bhavati , ubhau saha darśapūrṇamāsā ālabhyā , udvā anyaḥ śṛṅge sito mucyate , darśo vā etayoḥ pūrvaḥ pūrṇamāsā uttaro , atha pūrṇamāsaṃ pūrvamālabhante , tadayathāpūrvaṃ kriyate , tat pūrṇamāsaṃ ālabhamānaḥ sarasvatyai caruṃ nirvapetsarasvate dvādaśakapālaṃ , amāvāsyā vai sarasvatī pūrṇamāsaḥ sarasvān , ubhā evainau yathāpūrvaṃ kalpayitvālabhate , ṛddhyā , ṛdhnotyeva , atho mithunatvāya //