કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 1.10

ચાતુર્માસ્યાનિ
1.10.1 અનુવાકઃ

આગ્નેયોઽષ્ટાકપાલઃ , સૌમ્યશ્ચરુઃ , સાવિત્રો દ્વાદશકપાલઃ , સારસ્વતશ્ચરુઃ , પૌષ્ણશ્ચરુ, ર્મારુતઃ સપ્તકપાલો , વૈશ્વદેવ્યામિક્ષા , દ્યાવાપૃથિવીયા એકકપાલો , વાજિનાં વાજિનં , આગ્નેયોઽષ્ટાકપાલઃ , સૌમ્યશ્ચરુઃ , સાવિત્રોઽષ્ટાકપાલઃ , સારસ્વતશ્ચરુઃ , પૌષ્ણશ્ચરુઃ , ઐન્દ્રાગ્નો દ્વાદશકપાલો , મારુત્યામિક્ષા , વારુણ્યામિક્ષા , કાય એકકપાલો , વાજિનાં વાજિનમ, ગ્નયેઽનીકવતે પ્રાતરષ્ટાકપાલો , મરુદ્ભ્યઃ સાંતપનેભ્યો મધ્યંદિને ચરુ, ર્મરુદ્ભ્યો ગૃહમેધેભ્યઃ સર્વાસાં દુગ્ધે સાયમ્ ઓદનં , ઇન્દ્રસ્ય નિષ્કાષો , મરુદ્ભ્યઃ ક્રીડિભ્યઃ સાકં રશ્મિભિઃ સપ્તકપાલો , આગ્નેયોઽષ્ટાકપાલઃ , સૌમ્યશ્ચરુઃ , સાવિત્રોઽષ્ટાકપાલઃ , સારસ્વતશ્ચરુઃ , પૌષ્ણશ્ચરુઃ , ઐન્દ્રાગ્નો દ્વાદશકપાલો , ઇન્દ્રાય વૃત્રઘ્ને ચરુ , ર્વૈશ્વકર્મણ એકકપાલો , આગ્નેયોઽષ્ટાકપાલઃ , સૌમ્યશ્ચરુઃ , સાવિત્રોઽષ્ટાકપાલઃ , સારસ્વતશ્ચરુઃ , પૌષ્ણશ્ચરુ , ર્વાયવ્યા યવાગૂઃ પ્રતિધુગ્ વા , ઇન્દ્રાય શુનાસીરાય દ્વાદશકપાલઃ , સૌર્ય એકકપાલઃ ષટ્કપાલઃ પુરોડાશો ધાના મન્થઃ , પ્રતિપુરુષં પુરોડાશા એકશ્ચાધ્યાદિત્યશ્ચરુઃ ॥
1.10.2 અનુવાકઃ

અગ્ને વેર્ હોત્રમ્ , વેર્ દૂત્યમ્ , ઊર્ધ્વો અધ્વરો અસ્થાત્ , અવતાં નો દ્યાવાપૃથિવી , સ્વિષ્ટકૃદિન્દ્રાય દેવેભ્યો ભવ , અસ્ય ઘૃતસ્ય હવિષો જુષાણો વીહિ સ્વાહા ॥
પ્રઘાસ્યાન્ હવામહે મરુતો યજ્ઞવાહસઃ । કરંભેણ સજોષસઃ ॥
મો ષૂ ણ ઇન્દ્રાત્ર પૃત્સુ દેવાસ્તુ સ્મ તે શુષ્મિન્નવયાઃ ।
મહી ચિદ્યસ્ય મીઢુષો યવ્યા હવિષ્મતો મરુતો વન્દતે ગીઃ ॥
યદ્ ગ્રામે યદરણ્યે યત્સભાયાં યદિન્દ્રિયે ।
યદેનશ્ચકૃમા વયં યદપ્સશ્ચકૃમા વયમ્ ।
તદેકસ્યાપિ ચેતસિ તદેકસ્યાપિ ધર્મણિ ।
તસ્ય સર્વસ્યાંહસોઽવયજનં અસિ ॥
અક્રન્ કર્મ કર્મકૃતઃ સહ વાચા મયોભ્વા ।
દેવેભ્યઃ કર્મ કૃત્વાસ્તં પ્રેત સુદાનવઃ ॥
પૂર્ણા દર્વે પરા પત સુપૂર્ણા પુનરાપત ।
વસ્નેવ વિક્રીણાવહા ઇષં ઊર્જં શતક્રતો ॥
દેહિ મે દદામિ તે નિ મે ધેહિ નિ તે દધૌ ।
અપામિત્યં ઇવ સંભર કો અમ્બાદદતે દદત્ ॥
1.10.3 અનુવાકઃ

અત્ર પિતરો માદયધ્વમ્ ॥
સુસંદૃશં ત્વા વયં વસો મઘવન્મન્દિષીમહિ ॥
પ્ર નૂનં પૂર્ણબન્ધુરઃ સ્તુતો યાસિ વશં અનુ યોજા ન્વિન્દ્ર તે હરી ॥
યદન્તરિક્ષં પૃથિવીં ઉત દ્યાં યન્માતરં પિતરં વા જિહિંસિમ ।
અગ્નિર્નસ્તસ્માદેનસો ગાર્હપત્યા ઉન્નિનેતુ દુષ્કૃતાજ્જાતવેદાઃ ॥
અમીમદન્ત પિતરો , નમો વઃ પિતર ઇષે , નમો વઃ પિતર ઊર્જે , નમો વઃ પિતરઃ શુષ્માય , નમો વઃ પિતરો રસાય , નમો વઃ પિતરો યજ્જીવં તસ્મૈ, નમો વઃ પિતરો યદ્ ઘોરં તસ્મૈ , સ્વધા વઃ પિતરો , નમો નમો વઃ પિતરઃ ॥ એષા યુષ્માકં પિતર , ઇમા અસ્માકં , જીવા વો જીવન્તઃ ઇહ સન્તઃ સ્યામ ॥
પરેતન પિતરઃ સોમ્યાસો ગમ્ભીરેભિઃ પથિભિઃ પૂર્વેભિઃ ।
દધથ નો દ્રવિણં યચ્ચ ભદ્રં રયિં ચ નઃ સર્વવીરં નિયચ્છત ॥
અયા વિષ્ઠા જનયન્ કર્વરાણિ સ હિ ઘૃણિરુરુર્વરાય ગાતુઃ ।
સ પ્રત્યઙ્ઙ્ ઐદ્ધરુણો મધ્વો અગ્રં સ્વાં યત્તનૂં તન્વામૈરયત ॥
અક્ષન્નંઈમદન્ત હ્યવ પ્રિયા અધૂષત ।
અસ્તોષત સ્વભાનવો વિપ્રા નવિષ્ઠયા મતી યોજા ન્વિન્દ્ર તે હરી ॥
મનોન્વાહુવામહે નારાશઁસેન સ્તોમેન । પિતૃણાં ચ મન્મભિઃ ॥
આ ન એતુ મનઃ પુનઃ ક્રત્વે દક્ષાય જીવસે । જ્યોક્ ચ સૂર્યં દૃશે ॥
પુનર્ નઃ પિતરો મનો દદાતુ દૈવ્યો જનઃ । જીવં વ્રાતં સચેમહિ ॥
અગ્ને તમદ્યાશ્વં ન સ્તોમૈઃ ક્રતું ન ભદ્રં હૃદિસ્પૃશમ્ । ઋધ્યામા તા ઓહૈઃ ॥
1.10.4 અનુવાકઃ

આખું તે રુદ્ર પશું કરોમિ , એષ તે રુદ્ર ભાગ, સ્તં જુષસ્વ સહ સ્વસ્રામ્બિકયા સ્વાહા ॥
અવાંબ રુદ્રમદિમહ્યવ દેવં ત્ર્યમ્બકં ।
યથા નો વસ્યસસ્કરદ્યથા નઃ શ્રેયસસ્કરત્ ॥
યથા નો ભૂયસસ્કરદ્યથા નઃ પ્રતરં તિરાદ્યથા નો વ્યવસાયયાત્ ॥
ભેષજં ગવે અશ્વાય પુરુષાય ભેષજં ।
અથો અસ્મભ્યં ભેષજં સુભેષજં યથાસતિ સુગં મેષાય મેષ્યૈ ॥
ત્ર્યમ્બકં યજામહે સુગન્ધિં પુષ્ટિવર્ધનં ।
ઉર્વારુકમિવ બન્ધનાન્ મૃત્યોર્ મુક્ષીય મામૃતાત્ ॥
રુદ્રૈષ તે ભાગ, સ્તેનાવસેન પરો મૂજવતોઽતીહિ ॥
પિનાકહસ્તઃ કૃત્તિવાસા અવતતધન્વા ॥
1.10.5 અનુવાકઃ

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્મિંલ્લોક આસન્ ત્સ પ્રજાપતિરકામયત પ્રાસુરાન્ નુદેય પ્રજાઃ સૃજેયેતિ સ ચાતુર્માસ્યાનિ અપશ્યત્ , ચાતુર્માસ્યૈર્વૈ સોઽસુરાન્ પ્રાણુદત, ચાતુર્માસ્યૈઃ પ્રજા અસૃજત , તદ્ય એવં વિદ્વાંશ્ચાતુર્માસ્યૈર્યજતે પ્ર ભ્રાતૃવ્યં નુદતે પ્ર પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ જાયતે , અગ્નિષ્ટોમાદ્ વૈશ્વદેવં યજ્ઞક્રતું નિર્માય પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત , ઉક્થ્યાદ્ વરુણપ્રઘાસાન્ યજ્ઞક્રતું નિર્માયેમાઃ પ્રજા વરુણેનાગ્રાહયત્ , અતિરાત્રાત્ સાકમેધાન્ યજ્ઞક્રતું નિર્માયેન્દ્રો વૃત્રમહન્ , સૃષ્ટા વા અન્યાઃ પ્રજા આસન્નસૃષ્ટા અન્યા , અથ પ્રજાપતિરકામયત પ્રજાઃ સૃજેયેતિ , સંવત્સરો વૈ યજ્ઞો , યજ્ઞઃ પ્રજાપતિઃ સ એતે મિથુને પયસી આત્મન્નધત્તોધન્યં ચ બહ્યં ચ , અથૈતાભ્યો દેવતાભ્ય એતાનિ હવીંષિ ભાગં નિરવપત્ , તૈઃ પ્રજા અસૃજત , ઋતુભ્યો વૈ તાઃ પ્રજાઃ પ્રાજાયન્ત , ઋતવો વા એતાનિ પઞ્ચ હવીંષિ , પઞ્ચ હ્ય્ ઋતવો , તતઃ પ્રજાયતે , અગ્નિરેવ પ્રાવાપયત્ , સોમો વૈ રેતોઽદધાત્ , મિથુનં વા અગ્નિશ્ચ સોમશ્ચ , સવિતા પ્રાસુવત્ પ્રજનનાય , સંવત્સરો વૈ સવિતા , દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સર, સ્તસ્માદ્ દ્વાદશકપાલો , અથો વૈશ્વદેવત્વાયૈવ દ્વાદશકપાલો , ઉપાંશુ યજતિ , અનિરુક્તો હિ સંવત્સરઃ , સરસ્વત્યેવ સૃષ્ટાસુ વાચં અદધાત્ , પૂષણં પ્રતિષ્ઠાં અભ્યસૃજ્યન્ત , વાગ્ વૈ સરસ્વતી , પશવઃ પૂષા , મિથુનં વાક્ ચ પશવશ્ચ , મધ્યતઃ પ્રજાપતિનાસૃજ્યન્ત , અન્તતો મિથુનાદ્વિષૂચીઃ પ્રાજાયન્ત , તન્મધ્યત એવૈતત્ પ્રજાપતિના સૃજ્યન્તે , અથાદોઽન્તતો મિથુનાદ્વિષૂચીઃ પ્રજાયન્તે , વાર્ત્રઘ્નાનિ વા એતાનિ હવીંષિ , અગ્નિના વા અનીકેનેન્દ્રો વૃત્રમહન્ , સોમેન રાજ્ઞા સવિતૄપ્રસૂતઃ સરસ્વત્યા ચેત્રા પૂષૈનં વીર્યેણાન્વતિષ્ઠત , વિજિતિર્વા એતાનિ હવીંષિ , ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમહન્ , સ વિષ્વઙ્ વીર્યેણ વ્યાર્છત્ , તદિદં સર્વં પ્રાવિશદપ ઓષધીર્વનસ્પતીન્ , તેન દેવા અશ્રામ્યન્ , તત્સમનયન્ , તત્ સાન્નાય્યસ્ય સાન્નાય્યત્વં , તદ્ય એવં વિદ્વાન્ત્ સાન્નાય્યેન યજત ઋધ્નોતિ ॥
1.10.6 અનુવાકઃ

મિથુનં વૈ દધિ ચ શૃતં ચ , અથ યત્ સંસૃષ્ટમાણ્ડમિવ મસ્ત્વિવ પરીવ દદૃશે ગર્ભ એવ સ , તપસો વૈ પ્રજાઃ પ્રાજાયન્ત , તપસ્ત્વં વા એતદ્ ગચ્છતિ યચ્ શૃતત્વં ગચ્છતિ, તતઃ પ્રજાયતે , અથૈષા વૈશ્વદેવ્યામિક્ષા , પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત , તા વૈશ્વદેવેનૈવાસૃજત , તસ્માદિમા વૈશ્વદેવીઃ પ્રજા , વિશ્વાન્ દેવાન્ યજતિ , સ્તોકા વૈ વિશ્વે દેવા, સ્તાન્ વા એતદ્યજતિ , અથો અમુતઃપ્રદાનાદ્ધિ મનુષ્યા યજ્ઞં ઉપજીવન્તિ , યોનિર્વા એષ પ્રજાનાં , તં મરુતોઽભ્યકામયન્ત , તતોંઽહોગૃહીતા અસૃજ્યન્ત , યત્ સ્વતવદ્ભ્યઃ સ્વત્વાયૈવ નિષ્કૃત્યૈ , પ્રજનનો વા એષ પશૂનાં , યન્મારુતઃ સપ્તકપાલો ભવતિ , સપ્ત હિ મરુતો , વિણ્ મરુતો , અથો નિરવત્ત્યા એવ મારુતો , અથો ગ્રામ્યમેવૈતેનાન્નાદ્યમવરુન્ધેતો ॥
1.10.7 અનુવાકઃ

તા વૈશ્વદેવેન સૃષ્ટા વિષૂચીર્ વ્યુદાયન્ , તાઃ પ્રજાપતિર્ દ્યાવાપૃથિવીયેન પર્યગૃહ્ણાત્ , યદ્ દ્યાવાપૃથિવીયઃ પ્રજાનાં સૃષ્ટાનાં પરિગૃહીત્યૈ , યદેકકપાલો તેન પ્રાજાપત્યઃ , પ્રજાપતા એવ દેવતાસુ પ્રતિતિષ્ઠતિ , યજમાનો વા એકકપાલો , આહવનીયઃ સ્વર્ગો લોકો , યત્સર્વહુતં કરોતિ હવિર્ભૂતં એવૈનં સ્વર્ગં લોકં ગમયતિ , યજમાનં વૈ હૂર્છન્તં પ્રજા અનુહૂર્છન્તિ , યજમાનં પ્રતિતિષ્ઠન્તં પ્રજા અનુપ્રતિતિષ્ઠન્તિ , ઋજુર્ હોતવ્યઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ , સર્વહુતં કરોતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ , યજમાનો વા એકકપાલઃ , પશવો ઘૃતં , તદભિપૂર્યઃ , પશુભિરેવૈનં સમર્ધયતિ , યદભિપૂરયેદધરં એનં પશુભ્યઃ કુર્યા, દભુઞ્જન્ત એનં પશવા ઉપતિષ્ઠેયુ, રાવિઃ પૃષ્ઠઃ કાર્યઃ, પશુભ્ય એવૈનં ઉત્તરં અકર્ , ભુઞ્જન્ત એનં પશવા ઉપતિષ્ઠતે , તન્ ન સૂર્ક્ષ્યં , અભિપૂર્ય એવ , ન હિ પશવો ન ભુઞ્જન્તિ , યત્ પ્રાઙ્ પદ્યેત યજમાનઃ પ્રમીયેત , યદ્ દક્ષિણા પ્રજામસ્ય નિર્દહેત્ , યત્ પ્રત્યઙ્ પત્ની પ્રમીયેત , યદુદઙ્ પશૂનસ્ય નિર્દહેત્ , યદુત્તાનઃ પતેત્ પર્જન્યોઽવર્ષુકઃ સ્યાત્ , પુનરાદાયાભિઘાર્ય હોતવ્યો , યજમાનસ્ય પ્રતિષ્ઠિત્યૈ , વરો દક્ષિણા , વરેનૈવ વરં સ્પૃણોતિ , આત્મા હિ વર, સ્ત્રેધાસંનદ્ધં બર્હિર્ ભવતિ , ત્રેધાસંનદ્ધ ઇધ્મ, સ્ત્રેધાવિહિતાનિ ચાતુર્માસ્યાનિ , સંવત્સરં વૈ ચાતુર્માસ્યાનિ , સંવત્સરેણાગ્નિં મન્થન્તિ , અગ્નિં વૈ પ્રજા અનુપ્રજાયન્તે , પ્રજનનો વા એષ મથ્યતે , અથો વૃષાણં વા એતદ્યજમાનાય જનયન્તિ , વસન્તા યષ્ટવ્યં પ્રજનનાય , પ્રવણે યષ્ટવ્યં પ્રજનનાય, નોત્તરવેદિમુપવપન્તિ પ્રજનનાય , પ્રસ્વો ભવન્તિ , પ્ર મા જનયાનીતિ , પશવો વૈ પૃષદાજ્યં , નાનારૂપા વૈ પશવો , તસ્માન્ નાનારૂપમાગ્નેયં ઘૃતમૈન્દ્રં દધ્યૈન્દ્રાગ્નં પૃષદાજ્યં દેવતયા , પ્રાણાપાનૌ વા ઇન્દ્રાગ્ની , મિથુનં પ્રાણાપાનૌ , મિથુનયોનયઃ પ્રજા , મિથુનાત્ ખલુ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે , તન્ મિથુનં , તસ્માદેવ મિથુનાદ્યજમાનઃ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ પ્રજાયતે , યદિ વસન્તા યજેત દ્વિરુપસ્તૃણીયાત્ , સકૃદભિઘારયેત્ , ઓષધયો વૈ પશવો , ઓષધીષ્વેવ પશૂન્ પ્રતિષ્ઠાપયતિ , યદિ પ્રાવૃષિ યજેત સકૃદુપસ્તૃણીયાદ્ , દ્વિરભિઘારયેત્ , વૃષ્ટ્યૈવ પશૂનભિજિઘર્તિ ॥
1.10.8 અનુવાકઃ

પ્રાણેભ્યો વૈ તાઃ પ્રજાઃ પ્રાજાયન્ત , પ્રાણા વા એતાનિ નવ હવીંષિ , નવ હિ પ્રાણા , આત્મા દેવતા , તતઃ પ્રજાયતે , નવ પ્રયાજા , નવાનુયાજા , દ્વા આજ્યભાગૌ , અષ્ટૌ હવીંષિ , અગ્નયે સમવદ્યતિ , વાજિનો યજતિ , તત્ ત્રિંશ, સ્ત્રિંશદક્ષરા વિરાડ્ , વિરાજ્યેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , વિરાજો વૈ યોનેઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત , વિરાજો વા એતદ્ યોનેર્યજમાનઃ પ્રજાયતે , ત્રિંશત્ત્રિંશદ્વૈ રાત્રયો માસો , યો માસઃ સ સંવત્સરઃ, સંવત્સરઃ પ્રજાપતિ, સ્તત્ પ્રજાપતેશ્ચ વા એતદ્વિરાજશ્ચ યોનેર્ મિથુનાદ્યજમાનઃ પ્રજાયતે , એકૈકયા વા આહુત્યા દ્વાદશ દ્વાદશ રાત્રીરયુવત, તા યાવતીઃ સંખ્યાને તાવતીઃ સંવત્સરસ્ય રાત્રયઃ , સંવત્સરમેવ ભ્રાતૃવ્યાદ્ યુવતે , વૈશ્વદેવેન ચતુરો માસોઽયુવત , વરુણપ્રઘાસૈઃ પરાંશ્ચતુરઃ , સાકમેધૈઃ પરાંશ્ચતુર, સ્તાન્ એવ ભ્રાતૃવ્યાદ્ યુવત , ઋતુયાજી વા અન્યશ્ચાતુર્માસ્યયાજ્યન્યો , યો વસન્તોઽભૂત્ પ્રાવૃડભૂઞ્શરદભૂદિ, તિ યજતે સ ઋતુયાજી , અથ યસ્ત્રયોદશં માસં સંપાદયતિ ત્રયોદશં માસં અભિયજતે સ ચાતુર્માસ્યયાજી , ઋજૂંસ્ત્રીન્ ઇષ્ટ્વા ચતુર્થમુત્સૃજેત , ઋજૂ દ્વૌ પરા ઇષ્ટ્વા તૃતીયમ્ ઉત્સૃજેત , યે વૈ ત્રયઃ સંવત્સરાસ્તેષાં ષટ્ત્રિંશત્ પૂર્ણમાસા , યૌ દ્વૌ તયોશ્ચતુર્વિંશતિ, સ્તદ્ યેઽમી ષટ્ ત્રિંશત્યધિ તાનસ્યાં ચતુર્વિંશત્યામુપસંપાદયતિ , એષ વાવ સ ત્રયોદશો માસ, સ્તં એવૈતત્ સંપાદયતિ , તમભિયજતે , વૈશ્વદેવેન યજેત પશુકામો , ન વરુણપ્રઘાસૈર્ન સાકમેધૈઃ , સર્વો વૈ પુરુષઃ સાહસ્રો જાયતે, યાવત્તરસં ત્વેવૈતિ, પ્રજનનં વા એતદ્ધવિર્યદ્ વૈશ્વદેવં , યદ્ વૈશ્વદેવેન યજતે પ્રજનનાય વા એતદ્યજતે , સ્વાં માત્રાં ગછાનીતિ , સ યદા સહસ્રં પશૂન્ ગછેદથ વરુણપ્રઘાસૈર્યજેત , યદેવાદઃ સહસ્રમગંસ્તસ્યૈતદંહોઽવયજતિ ॥
1.10.9 અનુવાકઃ

યદ્ બર્હિઃ પ્રયાજેષુ યજતિ ઓષધીસ્તદ્યજતિ , યદ્ બર્હિરનુયાજેષુ ફલં તત્ , યદ્ બર્હિર્વારિતીનાં યદેવાદઃ ફલાત્ પ્રજાયતે તદેતદ્યજતિ , યદ્ દુર ઉપસ્થં તત્ , યદુષાસાનક્તા વ્યુષ્ટિં ચૈવ નિમ્રુક્તિં ચ , યજ્જોષ્ટ્રી યદેવ જાતં ચ જનિષ્યમાણં ચ , યદ્ ઊર્જાહુતી યદેવાત્તિ ચ પિબતિ ચ , યદ્ દૈવ્યા હોતારેમે એવ , યત્ તિસ્રો દેવી , ર્વાગ્ વૈ તિસ્રો દેવી , ર્વાચં વા એતદ્યજતિ , અથો છન્દાંસિ વૈ વાક્ , છન્દાંસિ વા એતદ્યજતિ , તનૂનપાદ્વૈ યજ્ઞોઽપ્રસૃતો , નરાશંસઃપ્રસૃતો , તસ્માત્તનૂનપાતં પ્રયાજેષુ યજતિ , અપ્રસૃતો હિ તર્હિ યજ્ઞો , તસ્માદુ નરાશંસં અનુયાજેષુ યજતિ , પ્રસૃતો હિ તર્હિ યજ્ઞો , વનસ્પતિં યજતિ , સોમો વૈ વનસ્પતિઃ , સૌમીરિમાઃ પ્રજાઃ , પ્રજાસ્વ્ એવ રસં દધાતિ , ત્વષ્ટારં યજતિ , ત્વષ્ટા હિ રૂપાણિ વિકરોતિ , વાજિનો યજતિ , પશવો વૈ વાજિન, સ્તાન્ વા એતદ્યજતિ , અથો છન્દાંસિ વૈ વાજિન , શ્છન્દાંસિ વા એતદ્યજતિ , પશવો વૈ વાજિન, સ્તન્ન સંસ્થાપ્યમ્ , યત્ સંસ્થાપયેત્તાન્ એવ સંસ્થાપયેત્ , અસંસ્થિતા હ્યેતે સદદિ પ્રજાયન્તે , ન વા એષ સુયજ્ઞ ઇવ , સંસ્થિતે હિ પ્રહૃતેષુ પરિધિષુ જુહોતિ , યદવ્યવાનન્ યજતિ તેન યજ્ઞઃ ક્રિયતે , અનુયજતિ સમિષ્ટ્યા એવ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ , બર્હિરનુષિઞ્ચન્ ગૃહ્ણાતિ , ઋષભેષ્વેવ રેતો દધાતિ , ઊર્ધ્વજ્ઞુરાસીનો યજતિ , ઊર્ધ્વજ્ઞવો હિ પશવઃ પશુષુ રેતો દધતિ , અથો ઊર્ધ્વજ્ઞુર્ હિ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત , દિગ્ભ્યો જુહોતિ , ઇમા એવ દિશો રસેન વ્યુનક્તિ , પ્રાચીમુત્તમાં જુહોતિ , પ્રાચીમેવ દિશં પુનરુપાવર્તન્તે , સમુપહ્વયન્તે , સોમપીથ ઇવ હ્યેષ , ઋત્વિજઃ પ્રાશ્નન્તિ ॥ વાજિનો મે યજ્ઞં વહાન્ ॥ ઇતિ સમાવઞ્શો ભક્ષયન્તિ , સમાવઞ્શ એવ વાજં વિભજન્તે , આત્મના પ્રાશ્નાતિ , આત્મન્ન્ એવ વાજં ધત્તે ॥
1.10.10 અનુવાકઃ

તા વૈશ્વદેવેન સૃષ્ટાસ્તસ્મિંસ્તરુણિમનિ વરુણોઽગૃહ્ણાત્ , તદાહુર, તિ વૈ તાઃ પ્રજાપતિમ્ અચરન્ , તા અતિચરન્તીર્વરુણેનાગ્રાહયત્ , તસ્માત્ પિતા નાતિચરિતવા ઇતિ , વૈશ્વદેવેન વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત , તસ્ય મરુતો હવ્યં વ્યમથ્નત , તતોંઽહોગૃહીતા અસૃજ્યન્ત, તાભ્યો ભેષજમૈચ્છત્ , તદ્વા આત્મન્ન્ એવૈચ્છત્ , સ એતત્ પય આત્મનોઽધિ નિરમિમીત , તેનાભ્યોંઽહોઽવાયજત્ , તદંહસો વા એષાવેષ્ટિર્યદ્વરુણપ્રઘાસા , યદ્વરુણપ્રઘાસૈર્યજતે સર્વસ્યાંહસોઽવેષ્ટ્યૈ , જગ્ધાદ્વૈ તાઃ પ્રજા વરુણોઽગૃહ્ણાત્ , તસ્માદ્વરુણપ્રઘાસા , યાવત્ કુમારેઽમ્ણો જાત એનસ્તાવદસ્મિન્ન્ એનો ભવતિ યો વરુણપ્રઘાસૈર્યજતે , સાવિત્રોઽષ્ટાકપાલો ભવતિ , ગાયત્રો વૈ દેવાનાં સવિતા દ્વાદશકપાલ ઐન્દ્રાગ્નો દેવતયા , યદ્વૈ તદ્વરુણગૃહીતા અવેવ્લીયન્તેવ તદાસ્વિન્દ્રાગ્ની બલં અધત્તાં , શિથિરા વૈ તાઃ પ્રજા વરુણોઽગૃહ્ણાત્ , તાસ્વિન્દ્રાગ્ની બલં અધત્તાં , ઓજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની , ઓજો વા એતદ્વીર્યં મધ્યતઃ પ્રજાનાં ધીયતે , ન વૈ તાઃ પ્રાણન્ , તા અપ્રાણતીર્વરુણોઽગૃહ્ણાત્ , પ્રાણાપાનૌ વા ઇન્દ્રાગ્ની , પ્રાણાપાનૌ વા એતન્ મુખતઃ પ્રજાનાં ધીયતે , અથૈતાનિ પઞ્ચ હવીંષિ સંતત્યૈ , નિરવત્ત્યૈ મારુતી , નિર્વરુણત્વાય વારુણી , કન્ત્વાય કાયો , યદ્વૈ તદ્વરુણગૃહીતાભ્યઃ કમભવત્ તસ્માત્ કાયઃ , પ્રજાપતિર્વૈ કઃ , પ્રજાપતિર્વૈ તાઃ પ્રજા વરુણેનાગ્રાહયત્ , યત્ કાય આત્મન એવૈના વરુણાન્ મુઞ્ચતિ ॥
1.10.11 અનુવાકઃ

ઋતં વૈ સત્યં યજ્ઞો , અનૃતં સ્ત્રી , અનૃતં વા એષા કરોતિ યા પત્યુઃ ક્રીતા સત્યથાન્યૈશ્ચરતિ , અનૃતં એવ નિરવદાય ઋતં સત્યં ઉપૈતિ યન્ મિથુયા પ્રતિબ્રૂયાત્ ,પ્રિયતમેન યાજયેત્ , અથ યદ્વાચયતિ મેધ્યામેવૈનાં કરોતિ , આમપેષા ભવન્તિ સર્વસ્યાંહસોઽવેષ્ટ્યૈ , યદ્ ભૃજ્યેયુરનવેષ્ટમંહઃ સ્યાત્ , પાત્રેભ્યો વૈ તાઃ પ્રજા વરુણોઽગૃહ્ણાત્ , યત્પાત્રાણિ પાત્રેભ્ય એવૈના વરુણાન્ મુઞ્ચતિ , પ્રતિપુરુષં ભવન્તિ , પ્રતિપુરુષં એવાંહોઽવયજતિ , એકમધિ ભવતિ , ગર્ભેભ્યસ્તેન નિરવદયતે , અન્નાદ્વૈ તાઃ પ્રજા વરુણોઽગૃહ્ણાત્ , શૂર્પેણાન્નં બિભ્રતિ , તસ્માઞ્ શૂર્પેણ જુહુતઃ , સ્ત્રીપુંસૌ જુહુતો , મિથુના એવ પ્રજા વરુણાન્ મુઞ્ચતઃ , પુરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચૌ તિષ્ઠન્તૌ જુહુતઃ , પુરસ્તાદેવાંહોઽવયજતો , યત્ પાત્રાણિ , ય એવ દ્વિપાદઃ પશવો મિથુનાસ્તેષામેતત્ પુરસ્તાદંહોઽવયજતો , અથ યન્મેષશ્ચ મેષી ચ , ય એવ ચતુષ્પાદઃ પશવો મિથુનાસ્તેષામેતદુપરિષ્ટાદંહોઽવયજત , ઉભયત એવાંહોઽવયજતઃ પુરસ્તાચ્ચોપરિષ્ટાચ્ચ ॥
1.10.12 અનુવાકઃ

યદ્વૈ પ્રજા વરુણો ગૃહ્ણાતિ શમ્યં ચૈવ યવં ચાપિ ન ગૃહ્ણાતિ , હેમન્તો હિ વરુણઃ , યા એવાવરુણગૃહીતૌ તાભ્યાં એવૈના વરુણાન્ મુઞ્ચતિ , વરુણો વૈ યવો વરુણદેવત્યઃ, સ્વેનૈવૈના ભાગધેયેન વરુણાન્ મુઞ્ચતિ , અનૃતાદ્વૈ તાઃ પ્રજા વરુણોઽગૃહ્ણાત્ , યદેતા અનૃતપશૂ અનૃતાદેવૈના વરુણાન્ મુઞ્ચતો , મિથુનૌ ભવતો , મિથુના એવ પ્રજા વરુણાન્ મુઞ્ચતો , લોમશૌ ભવતો મેધ્યત્વાય , યે હિ પશવો લોમ જગૃહુસ્તે મેધં પ્રાપુઃ , શમીપર્ણાનિ ભવન્તિ શંત્વાય , ભૂર્જો વૈ નામૈષ વૃક્ષઃ , કાર્યા એતસ્ય સ્રુચઃ , પ્રજાપતિર્વા અન્નાદ્યમવરુન્ધં નાશક્નોત્ , તં શતેધ્મેનાવારુન્દ્ધ , પરઃશતાનિ કાર્યાણિ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્યૈરુ , સહસ્રેધ્મો હ ત્વેવાંહસો ઽવેષ્ટિં વિવ્યાચ , પરઃસહસ્રાણિ કાર્યાણિ સર્વસ્યાંહસોઽવેષ્ટ્યૈ , યદા પાત્રાણિ જુહ્વત્યથાગ્નિં સંમાર્ષ્ટિ , યસ્મિન્ન્ એવાંહોઽવાયાક્ષુસ્તસ્મિન્ન્ ઉત્પૂતે દેવતા યજા ઇતિ , ઇન્દ્રો વૈ યતીન્ત્ સાલાવૃકેયેભ્યઃ પ્રાયચ્છત્ , તેષાં વા એતાનિ શીર્ષાણિ યત્ ખર્જૂરાઃ , સોમપીથો વા એષોઽસ્યા ઉદૈષત્ , યત્ કરીરાણિ , સૌમ્યાનિ વૈ કરીરાણિ, સૌમી હ ત્વેવાહુતિરમુતો વૃષ્ટિં ચ્યાવયતિ , યત્ કરીરાણિ ભવન્તિ વૃષ્ટ્યા અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્યૈયઃ ॥
1.10.13 અનુવાકઃ

પ્રજાપતેર્વા એતજ્ જ્યેષ્ઠં તોકં યત્ પર્વતા, સ્તે પક્ષિણ આસન્ , તે પરાપાતમાસત યત્ર યત્રાકામયન્ત , અથ વા ઇયં તર્હિ શિથિરાસીત્ , તેષામિન્દ્રઃ પક્ષાનછિનત્ , તૈરિમામદૃંહત્ , યે પક્ષા આસંસ્તે જીમૂતા અભવન્ , તસ્માદેતે સદદિ પર્વતં ઉપપ્લવન્તે , યોનિર્ હ્યેષામેષ , તતો યઃ પ્રથમો રસઃ પ્રાક્ષરત્તાનિ કરીરાણ્યભવન્ , તદેતદુત્ પ્રાવૃષિ જીમૂતાઃ પ્લવન્તે , યજન્તે વરુણપ્રઘાસૈઃ , કરીરાણિ ભવન્તિ , વૃષ્ટિં તૈઃ સંતનોતિ , તસ્માત્તર્હિ ભૂયિષ્ઠં વર્ષતિ , વૃષ્ટિં હિ સંતનોતિ , ન વૈ વૈશ્વદેવ ઉત્તરવેદિમુપવપન્તિ , ઉપાત્ર વપન્તિ , પ્રજાતાઃ પ્રજાઃ પ્રતિગૃભ્ણાદિતિ , યેયમ્ ઉત્તરા વેદિર્ યા અત્રીઃ પ્રજાસ્તાસાં એષા યોનિસ્તા એતામનુપ્રજાયન્તે , યેયં દક્ષિણા વેદિર્ યા આદ્યાઃ પ્રજાસ્તાસાં એષા યોનિ, સ્તા એતામનુપ્રજાયન્તે , ઉભયીરેવ પ્રજાઃ પ્રજનયત્યત્રીશ્ચાદ્યાશ્ચ , અયં વાવ હસ્તા આસીન્નાયમ્ , તદ્ યેયં દક્ષિણા વેદિસ્તયેમં અવિન્દન્ , તસ્માદેષ એતસ્ય પરિવેષ્ટા , કનીયાન્ હિ , તસ્માત્ કનીયાન્ જ્યાયાંસં પરિવેવેષ્ટિ , સમે પ્રાચી ભવતઃ , સમૌ હીમૌ પ્રાઞ્ચૌ હસ્તા અસંભિન્ને ભવતઃ સર્વસ્યાંહસોઽવેષ્ટ્યૈ , યત્ સંભિન્યુન્રનવેષ્ટમંહઃ સ્યાત્ , એકસ્યાં પશ્ચાત્ સંભિનત્તિ અનુસંતત્યૈ , ઉપેમાં વપતિ , નેમાં અન્વભ્યારોહયત્ , ક્ષત્રં વા ઇન્દ્રો , વિણ્ મરુતો , નાના યજતઃ પાપવસીયસસ્ય વ્યાવૃત્ત્યૈ , યદેવાધ્વર્યુઃ કરોતિ તત્ પ્રતિપ્રસ્થાતા કરોતિ , તસ્માદ્યદ્ રાજા કરોતિ તદ્વિટ્ કરોતિ , ન વૈ વૈશ્વદેવે ત્રિંશદાહુતયઃ સન્તિ ન સાકમેધેષુ , વરુણપ્રઘાસેષુ વાવ ત્રિંશદાહુતયો , વૈરાજો વૈ પુરુષો , દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો દશ પાદ્યા દશ પ્રાણા , યત્તર્હ્યવભૃથમભ્યવયન્તિ યજમાનસ્ય નિર્વરુણત્વાય , યદ્વૈ યજ્ઞસ્ય સ્વગાકૃતિં ન પ્રાપ્નોતિ તદ્વરુણો ગૃહ્ણાતિ , યન્ નિષ્કાષેણાવભૃથમભ્યવયન્તિ , યદેવાત્ર વરુણસ્ય ન્યક્તં તસ્યૈષા નિરવત્તિર , નપેક્ષમાણા આયન્તિ વરુણસ્યાનન્વવાયાય , પરોગોષ્ઠં માર્જયન્તે , પરોગોષ્ઠમેવ વરુણં નિરવદયન્તે , એધોઽસ્યેધિષીમહીતિ , નિર્વરુણા એવ ભૂત્વૈધિતુમુપયન્તિ , સમિદસિ સમેધિષીમહી, તિ સમિદ્યાસિ એવ ॥
1.10.14 અનુવાકઃ

પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વાંહોઽવયજ્ય સોઽકામયત , વૃત્રં હન્યામિતિ , સ એતાભિર્દેવતાભિઃ સયુગ્ ભૂત્વા મરુદ્ભિર્વિશાગ્નિનાનીકેનોપપ્લાયત , સ વૃત્રમેત્ય વૃત્રં દૃષ્ટ્વોરુસ્કમ્ભગૃહીતોઽનભિધૃષ્ણુવન્નતિષ્ઠત્ , તં મરુતોઽધ્યૈયન્ત , તેઽત્યૈષન્ , તસ્ય યદા મર્માગચ્છન્નથાચેષ્ટત્ , સં વા એનં તદતપન્ , તસ્માત્ સાંતપના , અગ્નિના વા અનીકેનેન્દ્રો વૃત્રમહન્ , તદનીકત્વાયૈવૈષો , અથો અગ્નિર્વૈ દેવાનાં સેનાની, સ્તત્ સેનોત્થાપનીયમેવૈતત્ , ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રાય વજ્રં ઉદ્યમં નાશક્નોત્ , સ એતં મરુદ્ભ્યો ભાગં નિરવપત્ , તં વીર્યાય સમતપન્ , તં તેન વીર્યેણોદયચ્છન્ , સં વા એનં તદતપન્ , તસ્માત્ સાંતપના , મધ્યંદિને ચરુર્ નિરુપ્ય, સ્તર્હ્યુભા અન્તૌ તપતિ, ચરુઃ સ્યાત્ , તં હિ સર્વતસ્તપતિ , દેવા વૈ વૃત્રસ્ય મર્મ નાવિન્દન્ , તં મરુતઃ ક્ષુરપવિના વ્યયુઃ , સં વા એનં તદતપન્ , તસ્માત્ સાંતપનાઃ ॥
1.10.15 અનુવાકઃ

તે વૈ શ્વો ભૂતે વૃત્રં હનિષ્યન્તા ઉપાવસન્ , તે ઽબ્રુવન્ કસ્ય વાહેદં શ્વો ભવિતા કસ્ય વા પચતેતિ, ત એતં ઓદનં અપચન્ , તેન પશૂનચિકયુ, સ્તેઽવિદુર્યતરાન્ વા ઇમ ઉપાવર્સ્ય્ભન્તિ ત ઇદં ભવિષ્યન્તીતિ, તેભ્યો વા એતેન પ્રાતિષ્ઠન્ , તાન્ એતેનાયચ્છન્ , તત્ પશૂનાં વાવૈષા યતિ, સ્તે વૈ શ્વોવિજયિનોઽવસન્ , તેઽબ્રુવન્ કસ્ય વાહેદં શ્વો ભવિતા કસ્ય વા પચતેતિ ,ત એતં ઓદનં અપચન્ , તેઽબ્રુવન્ , માહુતમશિષ્મેતિ , તં મરુદ્ભ્યો ગૃહમેધેભ્યોઽજુહવુઃ , પશવો વૈ મરુતો ગૃહમેધાઃ , પશુભ્યો વૈ તે તમજુહવુ, સ્તે વૈ સંયત્તા આસન્ , તેઽસુરા દેવેભ્યઃ ક્ષુધં પ્રાહિણ્વન્ , તાં દેવાઃ પ્રતિશ્રુત્યૈતં ઓદનં અપચન્ , સા દેવેષુ લોકમવિત્ત્વા પુનરસુરાન્ પ્રાવિશત્ , તતો દેવા અભવન્ , પરાસુરા, સ્તદ્ય એવં વિદ્વાન્ એતં ઓદનં પચતિ ભવત્યાત્મના, પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ , અપિ પ્રતિવેશં પચેત્ ભ્રાતૃવ્યાયૈવ ક્ષુધં પ્રહિણોતિ, યદ્વૈ ચાતુર્માસ્યાનાં પાકયજ્ઞસ્યૈવ તદેષાં પશવ્યં , પશવ્યો ગૃહમેધો , ન પ્રયાજાન્ યજતિ નાનુયાજાન્ , ન સામિધેનીરન્વાહ , આજ્યભાગૌ યજતિ યજ્ઞતાયૈ , અગ્નયે સમવદ્યતિ , અગ્નિર્વૈ સમિષ્ટિર , ગ્નિઃ પ્રતિષ્ઠિતિઃ , સમિષ્ટ્યા એવ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ , ઇડામુપહ્વયન્તે , પશવો વા ઇડા , પશવ્યો ગૃહમેધ, સ્તસ્માદિડામુપહ્વયન્તે , નિષ્કાષં નિદધાતિ અનુસંતત્યૈ ॥
1.10.16 અનુવાકઃ

તેષાં વા ઉભયેષામિન્દ્રઃ પ્રાવસત્ , તે દેવા એતં ઇન્દ્રાય ભાગં ન્યદધુર, સ્માઞ્ શ્વો નિહિતભાગો વૃણતા, ઇતિ ઋષભમાહ્વયન્તિ , ઇન્દ્રં વા એતં નિહ્વયન્તે , રુવથો વષટ્કારો , અથો અસુરાણાં વા એતદ્ ઋષભમત્યાહ્વયન્તિ , અસ્માન્ પ્રજનયાદિતિ , સવત્સા ગાવો વસન્તિ સાકમેધત્વાય , યત્સ્ત્ર્યશ્નાતિ સાકમેધત્વાય, યત્ સ્ત્રી નાશ્નીયાદસાકમેધાઃ સ્યુર , થ યત્ સ્ત્ર્યશ્નાતિ સાકમેધત્વાય , નિરૃતિર્વા એતદ્યજ્ઞસ્ય ગૃહ્ણાતિ યત્ સ્ત્ર્યશ્નાતિ, નિરૃતિર્ હિ સ્ત્રી, નિરૃતિગૃહીતા વૈ દર્વિ, સ્તપ્તં હ્યવચરતિ , એષ ખલુ વૈ સ્ત્રિયા હસ્તો યદ્ દર્વિ , યદ્ દર્વ્યા જુહોતિ નિરૃતિગૃહીતયૈવ નિરૃતિં નિરવદયતે , સ વૈ શ્વો ભૂતે વૃત્રં હન્તુમુપપ્લાયત , તં મરુતઃ પરિક્રીડન્ત આસન્ , તેઽસ્યાપ્ત્વા વ્યનયન્ , તેઽભ્યધર્ષયન્ , તસ્માત્ ક્રીડય, સ્તે વૈ સંયત્તા આસન્ , તે દેવા અસુરાણાં પરં અન્તં ન પરાપશ્યન્ , તે મરુતઃ ક્રીડીન્ ક્રીડતો ઽપાપશ્યન્ , તજ્ જિતમનસો વા ઇમ ઇતિ , તેભ્યો વા એતં ભાગં નિરવપન્ , તતો વા અજયન્ , તજ્ જિત્યા એવૈષો , અસૌ વા આદિત્ય ઇન્દ્રો , રશ્મયઃ ક્રીડયઃ , સાકં રશ્મિભિઃ પ્રચરતિ વિજિત્યૈ, દેવા વૈ વૃત્રં હતં ન વ્યજાનન્ , તં મરુતઃ ક્રીડયોઽધ્યક્રીડન્ , તસ્માત્ ક્રીડયો , અથૈતાનિ પઞ્ચ હવીંષિ સંતત્યૈ , અથૈષ ઐન્દ્રાગ્ન , ઇન્દ્રાગ્ની એવાસ્મૈ વજ્રં અન્વબિભૃતામિ, ન્દ્રાગ્ની અસ્મૈ વજ્રં અભ્યવહતામ, થૈષ ઐન્દ્ર , ઉદ્ધારં વા એતં ઇન્દ્રા ઉદહરત, વૃત્રં હત્વા તદુદ્ધાર એવાસ્ય , એષ ભાગ એવ , તસ્માદ્ રાજા સંગ્રામં જિત્વોદાજં ઉદજતે , અથૈષ વૈશ્વકર્મણઃ , વિશ્વાનિ મે કર્માણિ કૃતાનિ આસન્ન્ ઇતિ , વિશ્વકર્મા હિ , સોઽભવદ્ વૃત્રં હત્વા , અથૈષ આઘાર , આહુતીનાં સંતત્યૈ ત્રિંશત્વાય ॥
1.10.17 અનુવાકઃ

પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વાંહોઽવયજ્ય વૃત્રં હત્વા તે દેવા અમૃતત્વં એવાકામયન્ત , સ્વર્ગો વૈ લોકોઽમૃતત્વં , સંવત્સરઃ સ્વર્ગો લોકો , યદ્ દ્વાદશાહુતયો અમૃતત્વં એવ તેન સ્પૃણોતિ , આપદ્વા એતત્ સંવત્સરમ્ , અતિ વા એતત્ સંવત્સરમ્ અક્રમીત્ , યદ્ દ્વાદશાહુતયઃ સંવત્સરમેવ પુનરભિપર્યાવર્તતે , આપદ્વા એતત્ સંવત્સરમ્ , સં વા એતત્ સંવત્સરમ્ અકૃક્ષત્ , યત્ ષટ્ષટ્ સંપાદયતિ , ષડ્ વા ઋતવ , સ્તાન્ વા એતત્ સંપાદયતિ , તાનપિપાદયતિ , તાનપિપદ્યમાનાનન્વપિપદ્યતે , આપદ્વા એતત્ સંવત્સરમ્ , પિતરો વા ઋતવ, સ્તાન્ વા એતત્ પ્રજનયતિ , તાન્ પ્રજાયમાનાનનુ પ્રજાયતે , તતઃ પ્રજાયતે , એતદ્વા અસ્ય સંવત્સરોઽભીષ્ટોઽભૂદભીષ્ટા ઋતવો , અથ વા અસ્ય પિતરોઽનભીષ્ટા , યદેષ પિતૃયજ્ઞો તેનૈવાસ્ય પિતરોઽભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ , દક્ષિણતો નિરુપ્યમ્ , દક્ષિણા હિ પિતૃણાં , અથો આહુરુભયત એવ નિરુપ્યમ્ , ઇતિ ઉભયે હીજ્યન્તે, તન્ ન સૂર્ક્ષ્યં , દક્ષિણત એવ નિરુપ્યમ્ , દક્ષિણા હિ પિતૃણાં , ષટ્કપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ , ષડ્ વા ઋતવ, સ્ત એવાસ્યૈતેનાભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ , ન વૈ ધાનાભિર્ન મન્થેન યજ્ઞો , યદેષ પુરોડાશસ્તેન યજ્ઞો , અથૈતા ધાનાઃ, સ્વધા વા એતા અમુષ્મિંલ્લોકે , અથો અપરિમિતા વૈ સંવત્સરસ્ય રાત્રય, સ્તા એવાસ્યૈતાભિરભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ , ન વૈ ધાનાભિર્ન પુરોડાશેન પિતૃયજ્ઞો , યદેષ મન્થસ્તેન પિતૃયજ્ઞો , અભિવાન્યાયા ગોર્દુગ્ધે સ્યાત્ , સા હિ પિતૃણાં , નેદિષ્ઠં દક્ષિણાસીના ઉપમન્થતિ , દક્ષિણા હિ પિતૃણામે, કયોપમન્થતિ , એકા હિ પિતૃણાં, ઇક્ષુશલાકયોપમન્થતિ, સા હિ પિતૃણાં , ન પ્રાચ્યુદ્ધત્યા , પિતૃયજ્ઞો હિ , ન દક્ષિણા , યજ્ઞો હિ , ઉભે દિશા અન્તરોદ્ધન્તિ , ઉભયે હીજ્યન્તે , ઉપમૂલં બર્હિર્દાતિ , તેન પિતૃણાં , યદૃતેમૂલં , તેન દેવાનાં, ઉભયે હીજ્યન્તે , પરિશ્રયન્તિ , અન્તર્હિતા વા અમુષ્માદાદિત્યાત્ પિતરો , અથો અન્તર્હિતા હિ દેવેભ્યશ્ચ મનુષ્યેભ્યશ્ચ પિતર, સ્તસ્માત્ પરિશ્રયન્તિ, સમન્તં, બર્હિઃ પરિસ્તૃણાતિ , સમન્તં હીમ ઋતવઃ પરિવિષ્ટા , અથો સમન્તાન્મા પિતરોઽભિસમાગછાનિ, ઇતિ અમુષ્મિન્વૈ પૂર્વસ્મિન્ન્ ઇતરા દેવતા ઇજ્યન્તે , યત્તત્ર જુહુયાદાહુતીઃ સંસૃજેત્ , સમદં કુર્યાત્ , ગાર્હપત્યે શૃતં કુર્વન્તિ યજ્ઞતાયૈ , ઓદનપચનાદગ્નિમાહરન્તિ , તત્ સ્વિન્નાન્યતા આહરન્તિ ॥
1.10.18 અનુવાકઃ

ઉશન્તસ્ત્વા હવામહ ઉશન્તઃ સમિધીમહિ । ઉશન્નુશત આવહ પિતૄન્ હવિષે અત્તવે ॥
ઇત્યન્વાહ , ઉશન્તો હિ પિતરો, અનુષ્ટુભમન્વાહ , અન્તો વા અનુષ્ટુપ્ , અન્તઃ પિતર, સ્તસ્માદનુષ્ટુભમન્વાહ , એકામન્વાહ , એકલોકા હિ પિતરસ્ત્રિ, રન્વાહ, તૃતીયે હિ લોકે પિતરો , યદેકામન્વાહ તેન પિતૃણાં , યત્ ત્રિસ્તેન દેવાનાં, ઉભયે હીજ્યન્તે , ન હોતારં વૃણીતે નાર્ષેયમ્ , મૃત્યોરેવૈના ઉત્સૃજતિ , અપબર્હિષઃ પ્રયાજાન્ યજતિ , પ્રજા વૈ બર્હિઃ , પ્રજા એવ મૃત્યોરુત્સૃજતિ , સંવ્યયતે વૈ મનુષ્યેભ્યઃ કરિષ્યન્ , દક્ષિણતો દેવેભ્યા ઉપવ્યયતે , અથાત્ર પ્રાચીનાવીતેન ભવ્યં વ્યાવૃત્ત્યૈ , દક્ષિણતોઽવદાયોદઙ્ઙ્ અતિક્રમ્ય દક્ષિણા તિષ્ઠન્ જુહોતિ , દક્ષિણા હિ પિતૃણાં , સોમં અગ્રે યજતિ, સોમો વૈ પિતૃણાં દેવતા , પિતૃદેવત્યઃ સોમો , યત્ સોમં પિતૃમન્તં યજતિ સોમપાંસ્તત્ પિતૄન્ યજતિ , યદ્ બર્હિષદો યજ્વનસ્તત્ , યદગ્નિષ્વાત્તાન્ ગૃહમેધિનસ્તત્ , યદગ્નિં કવ્યવાહનં , દ્વે વા અગ્નેસ્તન્વૌ , હવ્યવાહન્યા દેવેભ્યો હવ્યં વહતિ કવ્યવાહન્યા પિતૃભ્યઃ, સમિષ્ટ્યા એવ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ , દ્વે વૈ દેવાનાં યાજ્યાનુવાક્યે , પ્રાણ્યયા યચ્છતિ , ગમયત્યન્યયા , અથાત્ર તિસ્રઃ કાર્યાઃ , પરે હિ દેવેભ્યઃ પિતર, સ્તદ્યૈષા તૃતીયાત્યેવૈતયા પ્રાદાત્ , પઞ્ચ કૃત્વોઽવદ્યતિ , પાઙ્ક્તો યજ્ઞો , યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તમાલબ્ધઃ ॥ સ્વધા નમઃ ॥ ઇતિ વષટ્કરોતિ , સ્વધાકારઃ પિતૃણાં , નમસ્કારો દેવાનાં, ઉભયે હીજ્યન્તે , સ્રક્તિષુ નિદધાતિ , દેવાન્ વૈ પિતૄન્મનુષ્યા અનુપ્રપિબન્તે , દેવાન્ એવ પિતૄનયાટ્ , ત્રિર્ નિદધાતિ , ત્રીન્ હીદં પુરુષાનભિ સ્મ, ત્રીન્ પરાનન્વાચષ્ટે , ત્રયો હિ પરે પિતા પુત્રઃ પૌત્રો અનુસંતત્યૈ , સર્વાસુ સ્રક્તિષુ નિદધાતિ, સર્વાસુ હિ દિક્ષુ પિતરઃ , સર્વા એવૈનં દિશો ગમયતિ , નામુષ્યાં નિદધાતિ , યદમુષ્યાં નિદધ્યાન્ મૃત્યુનૈનાઃ પરિવેશયેત્ , તામેવાનૂદ્યન્તિ , અથ યત્તસ્યાં નિમાર્ષ્ટિ તામેવ તેન પ્રીણાતિ ॥
1.10.19 અનુવાકઃ

અત્ર પિતરો માદયધ્વમિ, ત્યુક્ત્વા પરાયન્તિ , ત આહવનીયમ્ ઉપતિષ્ઠન્તે સુસંદૃશં ત્વા વયમિ, ત્યા તમિતોસ્તિષ્ઠન્તિ , અગ્નિમેવોપદ્રષ્ટારં કૃત્વાન્તં પ્રાણસ્ય ગચ્છન્તિ , અમીમદન્ત પિતરા, ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રપદ્યન્તે , ત ઊર્ણાં દશાં વા ન્યસ્યન્તિ , યદેવાત્ર નિગચ્છન્તિ તસ્યૈષા નિરવત્તિઃ , પરેતન પિતરઃ સોમ્યાસા, ઇત્યાહ , અનુષક્તા વા એતાન્ પિતરઃ સ્યુર્ વ્યાવૃત્ત્યૈ , સમન્તમપઃ પરિષિઞ્ચન્ પર્યેતિ , માર્જનં એવૈષામ્ , તદપરિષિઞ્ચન્ પુનઃ પર્યેતિ , અમું વા એતે લોકં નિગચ્છન્તિ યે પિતૃયજ્ઞેન ચરન્તિ , પ્રજાપતિસ્ત્વેવૈનાંસ્તતા ઉન્નેતુમર્હન્તિ , યત્ પ્રાજાપત્યામ્ ઋચં અન્વાહ પ્રજાપતિરેવૈનાંસ્તતા ઉન્નયતિ , અથ યદપરિષિઞ્ચન્ પુનઃ પર્યેતિ , અમું વા એતં લોકં પુનરુપાવર્તન્તે, પિતૄન્ વા એતદ્યજ્ઞોઽગન્ , પાઙ્ક્તો યજ્ઞો , યત્ પઙ્ક્ત્યા પુનરાયન્તિ સહૈવ યજ્ઞેનાયન્તિ ,મનસ્વતીભિરાયન્તિ , મન એવ પુનરુપહ્વયન્તે ॥
1.10.20 અનુવાકઃ

એતદ્વા અસ્ય સંવત્સરોઽભીષ્ટોઽભૂદભીષ્ટા ઋતવો , અથ વા અસ્ય રુદ્રા અનભીષ્ટા , યદેતે ત્ર્યમ્બકાસ્તેનૈવાસ્ય રુદ્રા અભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ , એકકપાલા ભવન્તિ , ન વૈ પુરુષઃ કપાલૈરાપ્ય , એકધૈવૈનં આપ્નોતિ , અથો એકા વા ઇયમ્ , અસ્યાં એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , અભિઘાર્યા૩ નાભિઘાર્યા૩, ઇતિ મીમાંસન્તે , યદભિઘારયેદ્ રુદ્રાયાસ્ય પશૂનપિદધ્યાત્ , તન્ ન સૂર્ક્ષ્યં , અભિઘાર્યા એવ , ન હિ હવિરનભિઘૃતમસ્તિ , એકોલ્મુકં હરન્તિ , એકોલ્મુકં હિ રુદ્રાણાં , ધૂપાયદ્ધરન્તિ , ધૂપાયદ્ધિ રુદ્રાણામે, તાં દિશઁ હરન્તિ , એષા હિ રુદ્રાણાં દિક્ , પરાચીનં હરન્તિ , પરાઞ્ચં એવ રુદ્રં હરન્તિ , આખું તે રુદ્ર પશું કરોમીત્યાખુકિરા એકમુપવપતિ , પશુભ્યસ્તેન નિરવદયતે , તસ્માત્તાન્ પશુપતિર્ઘાતુક , શ્ચતુષ્પથે યાજયેત્ , ચતુષ્પથે વૈ રુદ્રાણાં ગૃહા , ગૃહેષ્વેવ રુદ્રં નિરવદયતે , એષ તે રુદ્ર ભાગસ્તં જુષસ્વ સહ સ્વસ્રામ્બિકયા સ્વાહેતિ , શરદ્વૈ રુદ્રસ્ય યોનિઃ સ્વસાંબિકા , એતાં વા એષોઽન્વભ્યવચરતિ , તસ્માચ્ શરદિ ભૂયિષ્ઠં હન્તિ , તયૈવૈનં સહ નિરવદયતે , મધ્યમપર્ણેન જુહોતિ , તદ્ધ્યરક્ષોહતં આરણ્યેન જુહોતિ , અરણ્ય એવ રુદ્રં નિરવદયતે , યત્પાત્રેણ જુહુયાદ્ રુદ્રં પ્રજાસ્વ્ અન્વવનયેત્ , તસ્માદારણ્યેન જુહોતિ , અવાંબ રુદ્રમદિમહીતિ , અનૃણા એવાભૂવન્ , ભેષજં ગવે અશ્વાય પુરુષાય ભેષજં ઇતિ , અનૃણા એવ ભૂત્વા ભેષજમક્રત, ત્ર્યમ્બકં યજામહા ઇતિ પરિયન્તિ , તત્રાપિ પતિકામા પર્યેતિ , પતિવેદનં એવાસ્યા, સ્તત્તાન્ ઊર્ધ્વાન્ ઉદસ્ય પ્રતિલભન્તે , ભગમેવ પ્રતિલભન્તે , તાન્ યજમાનાય સમાવપન્તિ , ભગમેવાસ્મૈ સમાવપન્તિ , યા પતિકામા સ્યાત્તસ્યૈ સમાવપેયુ , ર્ભગમેવાસ્યૈ સમાવપન્તિ, તાન્ મૂતે કૃત્વા વૃક્ષ આસઞ્ચતિ ॥ રુદ્રૈષ તે ભાગો, તેનાવસેન પરો મૂજવતોઽતીહિ પિનાકહસ્તઃ કૃત્તિવાસા અવતતધન્વા ॥ ઇતિ ગિરિર્વૈ રુદ્રસ્ય યોનિઃ , અતો વા એષોઽન્વભ્યવચારં પ્રજાઃ શમાયતે , સ્વેનૈવૈનં ભાગધેયેન સ્વં યોનિં ગમયતિ , અનપેક્ષમાણા આયન્તિ રુદ્રસ્યાનન્વવાયાય, પરોગોષ્ઠં માર્જયન્તે પરોગોષ્ઠમેવ રુદ્રં નિરવદયન્તે , અમ્બી વૈ સ્ત્રી ભગનામ્ની , તસ્માત્ ત્ર્યમ્બકા , યસ્ય વૈ હવિરપ્રતિષ્ઠિતમપ્રતિષ્ઠિતઃ સો , અપ્રતિષ્ઠિતા અસ્ય ત્ર્યમ્બકા , આદિત્યં ઘૃતે ચરું નિર્વપેત્ પુનરેત્ય ગૃહેષુ , ઇયં વા અદિતિરિ , યં પ્રતિષ્ઠા , યદાદિત્યોઽસ્યાં એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥
ઇતિ પ્રથમકાણ્ડે ચાતુર્માસ્યાનિ નામ દશમઃ પ્રપાઠકઃ॥