Maitrayani Samhita · Chapter 1.11

vājapeyaḥ
1.11.1 anuvākaḥ

deva savitaḥ prasuva yajñaṃ prasuva yajñapatiṃ bhagāya /
divyo gandharvaḥ ketapūḥ ketaṃ punātu vācaspatirvācamadya svadātu naḥ //
vājasya nu prasave mātaraṃ mahīmaditiṃ nāma vacasā karāmahe /
viśvaṃ hyasyāṃ bhuvanaṃ āviveśa tasyāṃ devaḥ savitā dharmaṃ sāviṣat //
apsvantaramṛtamapsu bheṣajamapām uta praśastiṣu /
aśvā bhavata vājinaḥ //
vāyurvā tvā manurvā tvā gandharvāḥ saptaviṃśatiḥ /
te agre aśvamayuñjaṃste asmin javaṃ ādadhuḥ //
apāṃ napādāśuheman ya ūrmiḥ pratūrtiḥ kakubhvān vājasāḥ /
tena vājaṃ seṣaṃ //
devasya savituḥ prasave satyasavaso varṣiṣṭhaṃ nākaṃ ruheyam //
devasya vayaṃ savituḥ prasave satyasavanasya bṛhaspatervājino vājajito vājaṃ jeṣma //
1.11.2 anuvākaḥ

vājaṃ vājino jayatādhvānaṃ skabhnuvanto yojanā mimānāḥ //
kāṣṭhāṃ gacchata //
śaṃ no bhavantu vājino haveṣu devatātā mitadravaḥ svarkāḥ /
jambhayanto'hiṃ vṛkaṃ rakṣāṃsi sanemyasmad yuyavannamīvāḥ //
vājevāje'vata vājino no dhaneṣu viprā amṛtā ṛtajñāḥ /
asya madhvaḥ pibata mādayadhvaṃ tṛptā yāta pathibhirdevayānaiḥ //
te no arvanto havanaśruto havaṃ viśve śṛṇvantu vājino mitadravaḥ /
sahasrasā medhasātā saniṣyavo maho ye dhanā samithaṣu jabhrire //
eṣa sya vāji kṣipaṇiṃ turaṇyati grīvāyāṃ baddho apipakṣa āsan /
kratuṃ dadhikrāmanu saṃsaniṣyadat pathāṃ aṅkāṃsyanv āpanīphaṇat //
uta smāsya dravatasturaṇyataḥ parṇaṃ na veranu vāti pragardhinaḥ /
śyenasyeva dravato aṅkasaṃ pari dadhikrāvṇaḥ sahorjā taritrataḥ //
1.11.3 anuvākaḥ

ā mā vājasya prasavo jagamyādā mā dyāvāpṛthivī viśvaśaṃbhūḥ /
ā mā ganta pitaro viśvarūpā ā mā somo amṛtatvena gamyāt //
indrāya vācaṃ vadate, ndrāya vācaṃ saṃvadata , indraṃ vājaṃ jāpayata , indra vājaṃ jaya, iyaṃ vaḥ sā satyā saṃvāgabhūdyām indreṇa samadadhva,majījapata vanaspatayā , indrāya vācaṃ vimucyadhvaṃ , vājinau vājajitau vājaṃ jitvā bṛhaspaterbhāgaṃ avajighrataṃ , vājinau vājajitau vājaṃ jitvā bṛhaspaterbhāge nimṛjyethāṃ , svo rohāvehi svo rohāvehi svo rohāvā , āyuryajñena kalpate , prāṇo yajñena kalpate , cakṣuryajñena kalpate , śrotraṃ yajñena kalpate , mano yajñena kalpate , vāg yajñena kalpate , brahmā yajñena kalpate , pṛṣṭhaṃ yajñena kalpate , svaryajñena kalpate , yajño yajñena kalpate , vājāya svāhā , prasavāya svāhā , apijāya svāhā , kratave svāhā , aharpataye svāhā , vākpataye svāhā, vasave svāhā , svarmūrdhā vaiyaśano vyaśyann ānyo 'nyo bhauvano , bhuvanasya pataye'dhipataye svāhā , annāya tvā , vājāya tvā , vājajityāyai tvā , iṣe tvā , ūrje tvā , rayyai tvā , poṣāya tvā , svardevā agāma , amṛtā abhūma , prajāpateḥ prajā abhūma //
1.11.4 anuvākaḥ

agne achā vadeha naḥ pratyaṅ naḥ sumanā bhava /
pra no yaccha viśaspate dhanadā asi nastvaṃ //
pra no yacchatvaryamā pra bhagaḥ pra bṛhaspatiḥ /
pra devāḥ prota sūnṛtā pra vāg devī dadātu naḥ //
aryamaṇaṃ bṛhaspatim indraṃ dānāya codaya /
vācaṃ viṣṇuṃ sarasvatīṃ savitāraṃ ca vājinaṃ //
somaṃ rājānaṃ varuṇamagnimanvārabhāmahe /
ādityān viṣṇuṃ sūryaṃ brahmāṇaṃ ca bṛhaspatim //
indravāyū susaṃdṛśā suhaveha havāmahe /
yathā naḥ sarvā ijjanaḥ saṃgame sumanā asat //
vājasyemaṃ prasavaḥ suṣuve 'gre somaṃ rājānaṃ oṣadhīṣvapsu /
sa virājaṃ paryetu prajānan prajāṃ puṣṭiṃ vardhayamāno asme //
vājasyemāṃ prasavaḥ śiśriye divaṃ sa oṣadhīḥ samanaktu ghṛtena /
tā asmabhyaṃ madhumatīrbhavantu vayaṃ rāṣṭre jāgṛyāmā purohitāḥ
vājasyedaṃ prasava ābabhūvemā ca viśvā bhuvanāni sarvataḥ /
aditsantaṃ dāpayatu prajānan rayiṃ ca naḥ sarvavīraṃ niyacchatu //
devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ sarasvatyā vācā yantur yantreṇa bṛhaspatiṃ sāmrājyāyābhiṣiñcāmi , indraṃ sāmrājyāyābhiṣiñcāmi , upayāmagṛhīto'si , dṛṣadaṃ tvā nṛṣadamāyuṣadamindrāya juṣṭaṃ gṛhṇāmi , eṣa te yoniḥ , indrāya tvā , upayāmagṛhīto'si , pṛthivīṣadaṃ tvāntarikṣasadaṃ nākasadamindrāya juṣṭaṃ gṛhṇāmi , eṣa te yoniḥ , indrāya tvā , upayāmagṛhīto'si , apsuṣadaṃ tvā ghṛtasadaṃ bhūtasadamindrāya juṣṭaṃ gṛhṇāmi , eṣa te yoniḥ , indrāya tvā , upayāmagṛhīto'si , graha viśvajanīna niyantarviprāyāma te //
yāstisraḥ prathamajā divyaḥ kośaḥ samukṣitaḥ /
tāsāṃ viśiśnānāmiṣaṃ ūrjaṃ samagrabham //
indrāya tvā juṣṭaṃ gṛhṇāmi , eṣa te yoniḥ , indrāya tvā , upayāmagṛhīto'si //
apāṃ rasaṃ udvayasaṃ sūryāñ śukraṃ samābhṛtam /
apāṃ rasasya yo rasastaṃ te gṛbhṇāmy uttamam //
indrāya tvā juṣṭaṃ gṛhṇāmi , eṣa te yonir , indrāya tvā //
kuvidaṅga yavamanto yavaṃ cidyathā dāntyanupūrvaṃ viyūya /
ihehaiṣāṃ kṛṇuta bhojanāni ye barhiṣā nama uktiṃ na jagmuḥ //
upayāmagṛhīto'si , prajāpataye tvā juṣṭaṃ gṛhṇāmi , eṣa te yoniḥ , prajāpataye tvā //
ayā viṣṭhā , prajāpataye tvā //
1.11.5 anuvākaḥ

devā vai nānā yajñānapaśyan , atha vā etaṃ sarve'paśyan , tasmin vā ayatanta , tasminn ājimayu, staṃ bṛhaspatirudajayat , bṛhaspatirvai devānāṃ purohito , yadvai purohito brāhmaṇaṃ śṛṇoti , tad rājñe, tenendramayājayat , sa svārājyamagacchat , sa eṣa svārājyo yajñaḥ , svārājyaṃ gacchati ya etena yajate , yad bṛhaspatirudajayattasmād brāhmaṇo yajeta , yadindramayājayaṃstasmād rājanyo , devā vai nānā yajñānāharan , imaṃ ahamimaṃ tvaṃ iti , atha vā etaṃ prajāpatir āharat , tasmin vā apitvamaicchanta , tebhyaśchandāṃsyujjitīḥ prāyacchat , atha vā etena prajāpatirayajata , sa svārājyamagacchat , sa eṣa svārajyo yajñaḥ , svārājyaṃ gacchati ya etena yajate , annaṃ vai vāja, stadya evaṃ vidvānannamatti vājayati ha vā enaṃ annamadyamānaṃ , somo vai vājapeya, stadya evaṃ vidvān tsomaṃ pibati vājaṃ ha gacchati , yāvanto hi devāḥ somamapibaṃste vājamagacchan , tasmātsarvaḥ somaṃ pipāsati, vājaṃ ha gacchati , vāg ghi vājasya prasavaḥ , sā vai vāk sṛṣṭā caturdhā vyabhavat , eṣu lokeṣu trīṇi turīyāṇi , paśuṣu turīyam , yā pṛthivyāṃ sāgnau sā rathantare , yāntarikṣe sā vāte sā vāmadevye, yā divi sā bṛhati sā stanayitnau , atha paśuṣu , tato yā vāgatyaricyata tāṃ brāhmaṇe ni adadhu, stasmād brāhmaṇa ubhayīṃ vācaṃ vadati yaśca veda yaśca na , yā bṛhadrathantarayoryajñādenaṃ tayāgacchati , yā paśuṣu taya ṛteyajñaṃ , tadya evaṃ vedāha vā enaṃ apratikśātaṃ gacchati , yāvatī vāk tāṃ hi veda , vācā hi dīyate, vācā pradīyate, yo gāthānārāśam̐sībhyāṃ sanoti na tasya pratigṛhya, manṛtena hi sa tatsanoti, na mattasya, yadā hi tasya mado vyetyatha taṃ tattapati //
1.11.6 anuvākaḥ

saptadaśa vā ete dvayā grahāḥ prājāpatyāḥ , saptadaśaḥ puruṣaḥ prājāpatya, ścatvāryaṅgāni śirogrīvamātmā, vāk saptamī, daśa prāṇā , aṅge'ṅge vai puruṣasya pāpmopaśliṣṭo , yadvyatiṣajan grahān gṛhṇāti , aṅgādaṅgād evainaṃ pāpmano muñcati , śrīrvai somaḥ , pāpmā suropayāmā , āgate kāle prāñcaḥ somairutkrāmanti, pratyañcaḥ suropayāmaiḥ , pāpmanaivainaṃ vipunanti , tasmādāhu, rvājapeyayājyeva pūta iti, pāpmanā hyenaṃ vipunanti, deva savitaḥ prasuva yajñaṃ, prasuva yajñapatiṃ bhagāyeti, paruṣi paruṣi juhoti , utsannayajño vā eṣa , ko ha tad veda yadetasya kriyate yan na , sarvatvāyaiva prasavāya , vājasya nu prasave mātaraṃ mahīmi, ti rathaṃ upāvaharati , iyaṃ vā aditira , nayaivainaṃ prasūtaṃ savitrā copāvaharati vājasyojjityai , apsvantaramṛtamapsu bheṣajaṃ ityaśvān tsnapayanti , apsujā vā aśvā , svādevainānyonerjanayanti , vāyurvā tvā manurvā tveti yunakti, na vā etanmanuṣyā yoktumarhanti , devatābhirevainān yunakti , apāṃ napādāśuhema, nniti rarāṭāni pratimārṣṭi , pūrvameva yajuruditamanu vadati, dundubhīn nihrādayanti , vāg vā eṣaikāraṇyaṃ prāviśat , tāmevojjayati , atho yā vanaspatiṣu vāk tāmevāvarundheg , saptadaśaḥ sarvo bhavati , prajāpatirvai saptadaśaḥ , prajāpatimevāpnoti , utsannayajño vā eṣa , saṃvatsarādvā adhy utsannayajño'varudhyate , saṃvatsarādevainaṃ adhyāptvāvarundhet //
1.11.7 anuvākaḥ

devasya savituḥ prasave satyasavaso varṣiṣṭhaṃ nākaṃ ruheyamiti brahmā rathacakraṃ sarpati , savitṛprasūta eva vajraṃ sarpati vājasyojjityai , atho prajāpatirvai brahmā yajñasya , prajāpatirevainaṃ vajrādadhi prasuvati vājasyojjityai , sāma gāyate , satyaṃ vai sāma , satyenaivojjayati , ujjitirvājayati , annaṃ vai vājo , annādyasyojjityai , devasya vayaṃ savituḥ prasave satyasavanasya bṛhaspatervājino vājajito vājaṃ jeṣmeti rathamabhyātiṣṭhati , savitṝprasūta eva rathamabhyātiṣṭhati vājasyojjityai , vājināṃ ṛco'nvāha vājasyojjityai , ājiṃ dhāvanti vājasyojjityai , anudiṣṭai rathair dhāvanti , dakṣiṇayaiva svargaṃ lokaṃ eti, yadanudiṣṭai rathair dhāvanti dakṣiṇayā vā etadyajamānaḥ saha svargaṃ lokaṃ eti , athaiṣa naivāraḥ saptadaśaśarāvo , devā oṣadhīṣu pakvāsvājimayu, stā bṛhaspatirudajayat , sa etān nivārān nyavṛṇīta , tan nivārāṇāṃ nivāratvaṃ , bṛhaspatirvai tā udajayat , taṃ eva bhāginaṃ karoti ahiṃsāyai, tamadhaścātvālaṃ haranti , iha vā asā āditya āsīt , taṃ ito'dhyamuṃ lokamaharan tadyato'dhyamuṃ lokamaharan yac cātvāle'vadadhati yajamānaṃ eva svargaṃ lokaṃ haranti , ā mā vājasya prasavo jagamyādi, ti ratheṣu punarāsṛteṣu juhoti, yameva vājamudajaiṣustamātman dhatte , ajījapata vanaspatayā , indrāya vācaṃ vimucyadhvami, ti rathavimocanīyaṃ juhoti , yajuṣaiva yujyante, yajuṣā vimucyante, vājinau vājajitau vājaṃ jitvā bṛhaspaterbhāgaṃ avajighratami, ti bhāginā evainā aka, rvājinau vājajitau vājaṃ jitvā bṛhaspaterbhāge nimṛjyethāmi, ti sarvān evainān prīṇāti , ardhavaśāṃ ca suropayāmāṃśca haranti ya ājiṃ dhāvanti , tebhyo yameva vājamudajaiṣustaṃ parikrīṇīte, madhuṣṭhālaṃ brahmaṇe , brahmaṇa eva tena parikrīṇīte , kakubho rājaputraḥ prāśnāti , vīryaṃ vai kakup , vīryamevātman dhatte //
1.11.8 anuvākaḥ

svo rohāvehi, svo rohāvehi, svo rohāveti , svarvā etad rokṣyan patnyā saṃvadate , atho anvāraṃbho vā eṣa yajñasya , patnyā saha svarge loke bhavato , āyuryajñena kalpate, prāṇo yajñena kalpatā, iti etāvān vai puruṣo , yāvān eva puruṣastamāpnoti , sa sarvo bhūtvā svargaṃ lokaṃ eti, darbhamayaṃ vāso bhavati pavitratvāya , gaudhūmaṃ caṣālaṃ , prājāpatyā vai godhūmā, ardhaṃ pratyāsāmoṣadhīnāṃ sahaivānnādyenāmuṃ lokaṃ eti , vājāya svāhā prasavāya svāheti , trayodaśa vā etā āhutaya, strayodaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ , saṃvatsaraṃ vāvāsmā etadupadadhāti svarge loke , tasminn eva pratitiṣṭhati , annāya tvā, vājāya tvā, vājajityāyai tve,tyūṣapuṭairarpayanti , prājāpatyā vā ūṣāḥ, śvaḥ śvo bhūyāṃso bhavanti , annādyenaivainaṃ arpayanti , eti vā eṣo'smāllokād yo'muṃ lokaṃ eti , yad ūṣapuṭairarpayanti tenāsmāllokān naiti , tenāsmiṃlloke dhṛto , hiraṇyamabhyavarohati , tejo vai hiraṇyam , tejasyeva pratitiṣṭhati , bastājinaṃ abhyavarohati , paśavo vai bastājinaṃ , paśuṣveva pratitiṣṭhati , annasyānnasya juhoti vājaprasavyābhi , rannaṃ vai vājo , annādyasyāvaruddhyai , ubhayaṃ grāmyaṃ cāraṇyaṃ ca juhoti , ubhayasyānnādyasyāvarudyai , audumbareṇa sruveṇa juhoti , ūrg vā udumbara , ūrjo'varudyaid , saptabhirjuhoti , sapta vai chandāṃsi , chandobhirevāsmā annādyamavarundhevara , atha vāg vai chandāṃsi vācaivāsmā annādyaṃ prayacchati //
1.11.9 anuvākaḥ

athaite'tigrāhyā , yadevādaḥ paramannādyamanavaruddhaṃ tasyaite'varudyai e gṛhyante , athaite paśavā ālabhyante yajñakratūnāmavarudyain , yadāgneyo agniṣṭomaṃ tenāvarundheana, yadaindrāgna ukthyaṃ tena , yadaindro vṛṣṇiḥ ṣoḍaśinaṃ tena , yat sārasvatī meṣī yadevādaḥ saptadaśaṃ stotramanāptamanavaruddhaṃ tadevaitayāpnoti tadavarundhete , athaiṣā vaśā , devāśca vā asurāścāspardhanta , neme devā āsan neme'surā, ste devā etāṃ vaśāmapaśyan , tayā lokaṃ dvitīyamavṛñjatāsuralokaṃ , yasyāvadyati sa devaloko, yasya nāvadyati so'suraloka, staṃ lokaṃ evaitayā dvitīyaṃ yajamāno vṛṅkte bhrātṛvyalokaṃ eva, sārasvatyanyeṣāmuttamā bhavati, sārasvatyanyeṣāṃ prathamā , vāg vai sarasvatī, vācā yajñaḥ saṃtato , vācaiva yajñaṃ saṃtanoti , yadvai yajñasya vidvān na karoti yac cāvidvānantareti tacchidram , tadvācaiva sarasvatyā kalpayati , aniruktaḥ prātaḥsavaḥ , prajāpatimeva tenāpnoti , viyonirvai vājapeyaḥ prājāpatyaḥ, sa niruktasāmā , yadaniruktaḥ prātaḥsavo tena sayoni rathantaraṃ sāma bhavati āśīyā, ujjityai , atho iyaṃ vai rathantaram , asyāṃ eva sūyate , vājavatīrmādhyaṃdine pavamāne bhavanti , annaṃ vai vājo , annādyasyāvarudyair , citravatīrārbhave pavamāne bhavanti svargasya lokasya samaṣṭyai , śipiviṣṭavatīṣu stuvate , eṣā vai prajāpateḥ paśuṣṭhāstanūryañ śipiviṣṭaṃ , tasmāñ śipiviṣṭavatīṣu stuvata , āṣṭrādaṃṣṭram uttamaṃ ukthānāṃ bhavati , uttare eva stotre abhisaṃtanoti , yadvai yajñasyātiricyate'muṃ taṃ lokamabhyatiricyate , bṛhat tvevāmuṃ lokamāptumarhati , indriyaṃ vai vīryaṃ bṛhad , yad bṛhatā stuvate , indriye vā etadvīrye tato yajñasya yajamānaḥ pratitiṣṭhati //
1.11.10 anuvākaḥ

agnirekākṣarāṃ udajayada, śvinau dvyakṣarāṃ viṣṇustryakṣarāṃ , somaścaturakṣarāṃ, savitā pañcākṣarāṃ, pūṣā ṣaḍakṣarāṃ, marutaḥ saptākṣarāṃ, bṛhaspatiraṣṭākṣarāṃ, mitro navākṣarāṃ, varuṇo daśākṣarā, mindrā ekādaśākṣarāṃ, viśve devā dvādaśākṣarāṃ, vasavo trayodaśākṣarāṃ, rudrāścaturdaśākṣarā, mādityāḥ pañcadaśākṣarāmaditiḥ ṣoḍaśākṣarāṃ, prajāpatiḥ saptadaśo , agnirekākṣarayā vācaṃ udajayadaśvinau dvyakṣarayā prāṇāpānā udajayatāṃ, viṣṇustryakṣarayā trīṇimāṃllokān udajayat, somaścaturakṣarayā catuṣpadaḥ paśūn udajayatsavitā pañcākṣarayā pañca diśā udajayat, pūṣā ṣaḍakṣarayā ṣaḍ ṛtūn udajaya, nmarutaḥ saptākṣarayā saptapadāṃ śakvarīm udajayan , bṛhaspatiraṣṭākṣarayāṣṭau diśā udajaya, ccatasro diśaścatasro'kuśalīr mitro navākṣarayā nava prāṇān udajayad, varuṇo daśākṣarayā virājaṃ udajaya, dindrā ekādaśākṣarayā triṣṭubham udajayadviśve devā dvādaśākṣarayā jagatīm udajayanvasavastrayodaśākṣarayā trayodaśaṃ māsaṃ udajayan, rudrāścaturdaśākṣarayā caturdaśaṃ māsaṃ udajayannādityāḥ pañcadaśākṣarayā pañcadaśaṃ māsaṃ udajayannaditiḥ ṣoḍaśākṣarayā ṣoḍaśaṃ māsaṃ udajayat, prajāpatiḥ saptadaśo , agnirekākṣarayodajayanmām imāṃ pṛthivī, maśvinau dvyakṣarayā pramāmantarikṣaṃ, viṣṇusrtryakṣarayā pratimāṃ svargaṃ lokaṃ, somaścaturakṣarayāśrīvīrnakṣatrāṇi, savitā pañcākṣarayākṣarapaṅktim udajayad, yā hyakṣarapaṅktiḥ sā paṅkti, ścaturdhā hyetasyāḥ pañca pañcākṣarāṇi, pūṣā ṣaḍakṣarayā gāyatrīm udajayaccaturdhā hyetasyāḥ ṣaṭ ṣaḍakṣarāṇi, marutaḥ saptākṣarayoṣṇihaṃ udajayaṃś caturdhā hyetasyāḥ sapta saptākṣarāṇi, bṛhaspatiraṣṭākṣarayānuṣṭubham udajayaccaturdhā hyetasyā aṣṭā aṣṭā akṣarāṇi mitro navākṣarayā bṛhatīm udajayaccaturdhā hyetasyā nava navākṣarāṇi, varuṇo daśākṣarayā virājaṃ udajayaccaturdhā hyetasyā daśa daśākṣarāṇī, ndrā ekādaśākṣarayā traiṣṭubham udajayaccaturdhā hyetasya ekādaśaikādaśākṣarāṇi, viśve devā dvādaśākṣarayā jagatīm udajayaṃś, caturdhā hyetasyā dvādaśa dvādaśākṣarāṇi, vasavo trayodaśākṣarayā trayodaśaṃ māsaṃ udajayan, rudrāścaturdaśākṣarayā caturdaśaṃ māsaṃ udajayannādityāḥ pañcadaśākṣarayā pañcadaśaṃ māsaṃ udajaya, nnaditiḥ ṣoḍaśākṣarayā ṣoḍaśaṃ māsaṃ udajayat , prajāpatiḥ saptadaśo , agnayā ekākṣarayā chandase svāhāśvibhyāṃ dvyakṣarāya chandase svāhā, viṣṇave tryakṣarāya chandase svāhā, somāya caturakṣarāya chandase svāhā, savitre pañcākṣarāya chandase svāhā, pūṣṇe ṣaḍakṣarāya chandase svāhā, marudbhyaḥ saptākṣarāya chandase svāhā, bṛhaspataye'ṣṭākṣarāya chandase svāhā, mitrāya navākṣarāya chandase svāhā, varuṇāya daśākṣarāya chandase svāhe, ndrāyaikādaśākṣarāya chandase svāhā, viśvebhyo devebhyo dvādaśākṣarāya chandase svāhā, vasubhyo trayodaśākṣarāya chandase svāhā, rudrebhyaścaturdaśākṣarāya chandase svāhā,'dityebhyaḥ pañcadaśākṣarāya chandase svāhā 'dityai ṣoḍaśākṣarāya chandase svāhā prajāpatiḥ saptadaśaḥ //
iti prathamakāṇḍe vājapeyābhidhāna ekādaśaḥ prapāṭhakaḥ//
iti prathamakāṇḍaṃ samāptam//