Mahāyānasūtrālaṃkāra · Chapter 14
iti nirvikalpena dharma nairātmyajñānena pratipattuḥ pratipattavyasya pratipatteścāvikalpanā trimaṇḍalapariśuddhirveditavyā | dvayaparipācanaśodhaneṣu [su]yukta iti sattvānāmātmanaśca |
|| mahāyānasūtrālaṃkāre pratipattyadhikārastrayodaśaḥ ||
caturdaśo 'dhikāraḥ
avavādānuśāsanīvibhāge ślokā ekapañcāśat |
kalpāsaṃkhyeyaniryāto hyadhimuktiṃ vivardhayan |
saṃpūrṇaḥ kuśalairdharmaiḥ sāgaro vāribhiryathā
adhimuktiṃ vivardhayannityadhimātrāvasthānayanāt | śeṣaṃ gatārtham |
tathā saṃbhṛtasaṃbhāro hyādiśuddho jinātmajaḥ |
suvijñaḥ kalpa[lya]cittaśca bhāvanāyāṃ prayujyate
ādiśuddho bodhisattvasaṃvarapariśodhanānmahāyāne dṛṣṭiṛjju[ju]karaṇāccāviparītārthagrahaṇataḥ | suvijño bahuśrutatvāt | kalpa[lya]citto vinivaraṇatvāt |
dharmastrotasi buddhebhyo 'vavādaṃ labhate tadā |
vipulaṃ śamathajñānavaipulyagamanāya hi
śloko gatārthaḥ |
tataḥ sūtrādike dharme so 'dvayārthavibhāvake |
sūtrādināmni bandhīyāccittaṃ prathamato yatiḥ
tataḥ padaprabhedeṣu vicaredanupūrvaśaḥ |
vicārayettadarthāṃśca pratyātmayoniśaśca saḥ
avadhṛtya ca tānarthāndharme saṃkalayetpunaḥ
tataḥ kuryātsamāśāstiṃ tadarthādhigamāya saḥ
sūtrageyādike dharme yatsūtrādināma daśabhūmikamityevamādi tatra cittaṃ prathamato badhnīyāt | ebhistribhiḥ ślokaiḥ ṣaṭ cittānyupadiṣṭāni | mūlacittamanucaracittaṃ vicāraṇācittamavadhāraṇācittaṃ saṃkalanacittamāśāsticittaṃ ca | tatra mūlacittaṃ yatsūtrādīnāṃ dharmāṇāṃ nāmālambanaṃ | avavādaṃ śrutvā svayaṃ vā kalpayitvā | tadyathānityaṃ duḥkhaṃ śūnyamanātmyaṃ ya yoniśo na cetyādi | anucaracittaṃ yena sūtrādīnāṃ nāmata ālambitānāṃ padaprabhedamanugacchati | vicāraṇācittaṃ yenārthaṃ vyañjanaṃ ca vicārayati | tatrārthaṃ caturbhirākārairvicārayati gaṇanayā tulanayā mīmāṃsayā pratyavekṣaṇayā ca | tatra gaṇanā saṃgrahaṇaṃ tadyathā rūpaṃ daśāyatanānyekasya ca pradeśo vedanā ṣaḍ vedanākāyā ityevamādi | tulanā saṃkhyāvato ( MSA_Bagchi 89 ) dharmasya śamalakṣa[ṇa?]grahaṇamanādhyāropānapavādataḥ | mīmāṃsā pramāṇaparīkṣa | pratyavekṣaṇāgaṇitatulitamīmāṃsitasyārthasyāvalokanaṃ | vyañjanaṃ dvābhyāmākārābhyāṃ vicārayati | sārthatathā[yā] ca samastānāṃ vyañjanānāṃ nirarthatayā ca vyastānāṃ | avadhāraṇācittaṃ yena yathānucaritaṃ vicāritaṃ vā tannimittamavadhārayati | saṃkalanacittaṃ tadyathā vicāritamarthaṃ mūlacitte saṃkṣipyaparipiṇḍitākāraṃ vartate | āśāsticittaṃ yadarthaṃ prayukto bhavati samā[dhyarthaṃ vā?] tatparipūryarthaṃ vā śrāmaṇyaphalārthaṃ vā bhūmipraveśārthaṃ vā viśeṣagamanārthaṃ vā tacchandasahagataṃ vartate | cittameva hyālambanapratibhāsaṃ vartate na cittādanyadālambanamastīti jānato vā cittamātramajānato vā cittamevālambanaṃ nānyat | iti ṣaḍvidhaṃ cittamālambanaṃ vyavasthāpyate |
eṣeta pratyavekṣeta manojalpaiḥ prabandhataḥ |
nirjalpaikarasaiścāpi manaskārairvicārayet
jñeyaḥ śamathamārgo 'sya dharmanāma ca piṇḍitaṃ |
jñeyo vipaśyanāmārgastadarthānāṃ vicāraṇā
yuganaddhaśca vijñeyo mārgastatpiṇḍitaṃ punaḥ |
līnaṃ cittasya gṛhṇīyāduddhataṃ śamayetpunaḥ
śa[sa]maprāptamupekṣeta tasminnālambane punaḥ
sātatyenātha satkṛtya sarvasminyojayetpunaḥ
ebhiścaturbhiḥ ślokairekādaśa manaskārā upadiṣṭāḥ | savitarkaḥ savicāraḥ | avitarko vicāramātraḥ | avitarko 'vicāraḥ | śamathamanaskāraḥ | vipaśyanā manaskāraḥ | yuganaddhamanaskāraḥ | [pragrahanimittamanaskāraḥ] śamathanimittamanaskāraḥ | upekṣānimitta manaskāraḥ | sātatyamanaskāraḥ | satkṛtyamanaskāraśca |
nibadhyālambane cittaṃ tatpravedhaṃ[vāhaṃ] na vikṣipet |
avagamyāśu vikṣepaṃ tasmin pratiharetpunaḥ
pratyātmaṃ saṃkṣipeccittamuparyupari buddhimān |
tataścara [da]mayeccittaṃ samādhau guṇadarśanāt
aratiṃ śamayettasminvikṣepadoṣadarśanāt |
abhidhyādaurmanasyādīnvyutthitān śamayettathā
tataśca sābhisaṃskārāṃ citte svarasavāhitāṃ |
labhetānabhisaṃskārān [rāṃ] tadbhyāsātpunaryatiḥ
ebhiścaturbhiḥ ślokairnavākārayā cittasthityā sthityupāya upadiṣṭaḥ | cittaṃ sthāpayati saṃsthāpayati avasthāpayati upasthāpayati damayati śamayati vyupaśamayatyekotīkaroti cittaṃ samādaghātīti navākārāḥ |
tataḥ sa tanukāṃ labdhvā praśrabdhiṃ kāyacetasoḥ |
vijñeyaḥ samanaskāraḥ punastān[stāṃ]sa vivardhayan
vṛddhidūraṃgamatvena maulīṃ sa labhate sthitiṃ |
tāṃ śodhayannabhijñārthameti karmaṇyatāṃ parāṃ
dhyāne 'bhijñābhinirhārāllokadhātūnsa gacchati |
pūjārthamaprameyāṇāṃ buddhānāṃ śravaṇāya ca
aprameyānupāsyāsau buddhānkalpairameyagaiḥ |
karmaṇyatāṃ parāmeti cetasastadupāsanāt
iti karmaṇyatāṃ parāṃ dhyāne iti saṃbandhanīyaṃ | kalpairameyagairityaprameyasaṃkhyāgataiḥ | śeṣameṣāṃ ślokānāṃ gatārthaṃ |
tato 'nuśaṃsāna labhate pañca śuddhaiḥ sa pūrvagān |
viśuddhibhājanatvaṃ ca tato yāti niruttaraṃ
kṛtsnādausvalpa[dauṣṭhulya]kāyo hi dravate 'sya pratikṣaṇaṃ |
āpūryate ca praśrabdhyā kāyacittaṃ samantataḥ
aparicchinnamābhāsaṃ dharmāṇāṃ vetti sarvataḥ |
akalpitāni saṃśuddhau nimittāni prapaśyati
prapūrau ca viśuddhau ca dharmakāyasya sarvathā |
karoti satataṃ dhīmānevaṃ hetuparigrahaṃ
tataḥ śuddheḥ pūrvaṃgamānpañcānuśaṃsān labhate | śuddheriti śuddhyāśayabhūmeḥ | teṣāṃ ca lābhādviśuddhibhājanatvaṃ prāpnoti | nirūttaraṃ yānānantaryāt[nuttaryāt] | prapūrau ca viśuddhau ca dharmakāyasyeti daśamyāṃ bhūmau paripūrirbuddhabhūmau viśuddhiḥ | eteṣāṃ pañcānāmanuśaṃsānāṃ trayaḥ śamathapakṣā dvau vipaśyanāpakṣau veditavyau | ato yāvallaukikaḥ samudāgamaḥ |
tataścāsau tathābhūto bodhisattvaḥ samāhitaḥ |
manojalpādvinirmuktān sarvārthānna prapaśyati
dharma[rmā]lokasya vṛdhdyartha vīryamārabhate dṛḍhaṃ |
dharmālokavivṛdhdyā ca cittamātre 'vatiṣṭhate
sarvārthapratibhāsatvaṃ tataścitte prapaśyati |
prahīno grāhyani[vi]kṣepastadā tasya bhavatyasau
tato grāhakavikṣepaḥ kevalo 'syāvaśiṣyate |
ānantaryasamādhiṃ ca spṛśatyāśu tadā punaḥ
ata ūrdhvaṃ nirvedhabhāgīyāni | tathābhūto bodhisattvaḥ samāhitacitto manojalpādvinirmuktān sarvadharmānna paśyati svalakṣaṇasāmānyalakṣaṇākhyānmanojalpamātrameva khyāti | sāsyoṣmagatāvasthā | ayaṃ sa āloko yamadhikṛtyoktaṃ kṣāranadyām | āloka iti dharmanidhyānakṣānteretadadhivacanamiti | sa tasyaiva dharmālokasya vivṛdhdyarthamāsthitakriyayā dṛḍhaṃ vīryamārabhate | sāsya mūrdhāvasthā | dharmālokavivṛdhdyā ca cittamātre 'vatiṣṭhate | cittametaditi prativedhāt | tataścitta eva sarvārthapratibhāsatvaṃ paśyati | na cittādanyamarthaṃ | tadā cāsya grāhyavikṣepaḥ prahīno bhavati | grāhakavikṣepaḥ kevalo 'vaśiṣyate | sāsya kṣāntyavasthā | tadā ca kṣipramānantaryasamādhiṃ spṛśati | sāsya laukikāgradharmāvasthā | kena kāraṇena sa ānantarya ucyate |
yato grāhakavikṣepo hīyate tadanantaraṃ |
jñeyānyuṣmagatādīni etāni hi yathākramaṃ
ityetānyuṣmagatādīni nirvedhabhāgīyāni |
dvayagrāhavisaṃyuktaṃ lokottaramanuttaraṃ |
nirvikalpaṃ malāpetaṃ jñānaṃ sa labhate punaḥ
ataḥ pareṇa darśanamārgāvasthā | dvayagrāhavisaṃyuktaṃ grāhyagrāhagrāhakagrāhavisaṃyogāt | anuttaraṃ yānānantaryeṇa[nuttaryeṇa] | nirvikalpaṃ grāhyagrāhakavikalpavisaṃyogāt | malāpetaṃ darśanajñe[he]yakleśaprahāṇāt | etena virajo vigatamalamityuktaṃ bhavati |
sāsyāśrayaparāvṛttiḥ prathamā bhūmiriṣyate |
ameyaiścāsya sā kalpaiḥ suviśuddhiṃ nigacchati
śloko gatārthaḥ |
dharmadhātośca samatāṃ pratividhya punastadā |
sarvasattveṣu labhate sadātmasamacittatāṃ
nirātmatāyāṃ duḥkhārthe kṛtye niḥpratikarmaṇi |
sattveṣu samacitto 'sau yathānye 'pi jinātmajāḥ
dharmanairātmyena ca dharmasamatāṃ pratividhya sarvasattveṣu sadā ātmasamacittatāṃ prattilabhate | pañcavidhayā samatayā | nairātmyasamatayā duḥkhasamatayā svaparasaṃtāneṣu nairātmyaduḥkhatayoraviśeṣāt | kṛtyasamatayā svaparaduḥkhaprahāṇakāmatāsāmānyāt | niṣpratikārasamatayā | ātmana iva parataḥ pratikārānabhinandanāt | tadanyabodhisattvasamatayā ca yathā tairabhisamitaṃ tathābhisamayāt |
traidhātukātmasaṃskārānabhūtaparikalpataḥ |
jñānena suviśuddhena addhayārthena paśyati
sa traidhātukātmasaṃskārānabhūtaparikalpanāmātrānpaśyati | suviśuddhena jñānena lokottaratvāt | advayārthenetyagrāhyagrāhakārthena |
tadabhāvasya bhāvaṃ ca vimuktaṃ dṛṣṭihāyibhiḥ |
labdhvā darśanamārgo hi tadā tena nirūcyate
tasya grāhyagrāhakābhāvasya bhāvaṃ dharmadhātūndarśanaprahātavyaiḥ kleśairvimuktaṃ paśyati |
abhāvaśūnyatāṃ jñātvā tathābhāvasya śūnyatāṃ |
prakṛtyā śūnyatāṃ jñātvā śūnyajña iti kathyate
sa ca bodhisattvaḥ śūnyajña ityucyate | trividhaśūnyatājñānāt | abhāvaśūnyatā parikalpitaḥ svabhāvaḥ svena lakṣaṇenābhāvāt | tathābhāvasya śūnyatā paratantrasya sa hi na tathābhāvo yathā kalpyate svena lakṣaṇena bhāvaḥ | prakṛtiśūnyatā pariniṣpannaḥ svabhāvaḥ śūnyatāsvabhāvatvāt |
animittapadaṃ jñeyaṃ vikalpānāṃ ca saṃkṣayaḥ |
abhūtaparikalpaśca tadapraṇihitasya hi
animittapadaṃ jñeyaṃ vikalpānāṃ ca saṃkṣayaḥ | abhūtaparikalpastadapraṇidhānasya padamālambanamityarthaḥ |
tena darśanamārgeṇa saha lābhaḥ sadā mataḥ |
sarveṣāṃ bodhipakṣāṇāṃ vicitrāṇāṃ jinātmaje
tena darśanamārgeṇa saha bodhisattvasya sarveṣāṃ bodhipakṣāṇāṃ dharmāṇāṃ lābho veditavyaḥ smṛtyupasthānādīnāṃ |
saṃskāramātraṃ jagadetya buddhyā nirātmakaṃ duḥkhivirūḍhimātraṃ |
vihāya yānarthamayātmadṛṣṭiḥ mahātmadṛṣṭiṃ śrayate mahārthā
vinātmadṛṣṭyā ya ihātmadṛṣṭirvināpi duḥkhena suduḥkhitaśca |
sarvārthakartā na ca kārakāṅkṣī yathātmanaḥ svātmahitāni kṛtvā
yo muktacittaḥ parayā vimuktyā baddhaśca gāḍhāyatabandhanena |
duḥkhasya paryantamapaśyamānaḥ prayujyate caiva karoti caiva
svaṃ duḥkhamudvoḍhumihāsamartho lokaḥ kutaḥ piṇḍitamanyaduḥkhaṃ |
janmaikamālokayate[gataṃ] tvacinto viparyayāttasya tu bodhisattvaḥ
yatprema yā vatsalatā prayogaḥ sattveṣvakhedaśca jinātmajānāṃ |
āścaryametatparamaṃ bhaveṣu na caiva sattvātmasamānabhāvāt
ebhiḥ pañcabhiḥ ślokairdarśanamārgalābhino bodhisattvasya māhātmyodbhāvanam | anarthamayātmadṛṣṭiryā kliṣṭā satkāyadṛṣṭiḥ | mahātmadṛṣṭiriti mahārthā yā sarvasattveṣvātmasamacittalābhātmadṛṣṭiḥ | sā hi sarvasattvārthakriṃyāhetutvāt mahārthā | vinātmadṛṣṭyā anarthamayyātmadṛṣṭirmahārthā yā vināpi duḥkhena svasaṃtānajena suduḥkhitā sarvasattvasaṃtānajena | yo vimuktacitto darśanaprahātavyebhyaḥ parayā vimuktyānuttareṇa yānena | baddhaśca gāḍhāyatabandhanena sarvasattvasāṃntānikena duḥkhasya paryantaṃ na paśyati sva[sattva]dhātoranantatvādākāśavat prayujyate ca duḥkhasyāntakriyāyai sattvānāṃ karoti caiva tāma[arthaṃ] prameyāṇāṃ sattvānāṃ | viparyayāttasya tu bodhisattvaḥ sa hi saṃpiṇḍitasarvasattvaduḥkhaṃ yāvallokagatamudvoḍhuṃ samarthaḥ | yā sattveṣu bodhisattvasya priyatā yā ca hitasukhaiṣitā yaśca tadarthaṃ prayogo yaścitta[yaścatat]prayuktasyākheda etatsarvamāścaryaṃ paramaṃ lokeṣu | na caivāścaryaṃ sattvānāmātmasamānatvāt |
tato 'sau bhāvanāmārge pariśiṣṭāsu bhūmiṣu |
jñānasya dvividhasyeha bhāvanāyai prayujyate
nivirkalpaṃ ca tajjñānaṃ buddhadharmaviśodhakaṃ |
anyadyathāvyavasthānaṃ sattvānāṃ paripācakaṃ
bhāvanāyāśca niryāṇaṃ dvayasaṃkhyeyasamāptitaḥ |
paścimāṃ bhāvanāmetya bodhisattvau 'bhiṣiktakaḥ
vajropamaṃ samādhānaṃ vikalpābhedyametya ca |
niṣṭhāśrayaparāvṛttiṃ sarvāvaraṇanirmalāṃ
sarvakārajñatāṃ caiva labhate 'nuttaraṃ padaṃ |
yatrasthaḥ sarvasattvānāṃ hitāya pratipadyate
ebhirbhāvanāmārgaḥ paridīpitaḥ dvividhaṃ jñānaṃ | nirvikalpaṃ ca yenātmano buddhadharmān viśodhayati | yathāvyavasthānaṃ ca lokottarapṛṣṭhalabdhaṃ laukikaṃ yena sattvānparipācayati | asaṃkhyeyadvayasya samāptau paścimāṃ bhāvanāmāgamyāvasānagatāmabhiṣikto vajropamaṃ samādhiṃ labhate | vikalpānuśayābhedyārthena vajropamaḥ | tato niṣṭhāgatāmāśrayaparāvṛttiṃ labhate sarvakleśajñeyāvaraṇanirmalāṃ | sarvākārajñatāṃ cānuttarapadaṃ yatrastho yāvatsaṃsāramabhisaṃbodhinirvāṇasaṃdarśanādibhiḥ sattvānāṃ hitāya pratipadyate |
kathaṃ tathā durlabhadarśane munau bhavenmahārthaṃ na hi nityadarśanaṃ |
bhṛśaṃ samāpyāyitacetasaḥ sadā prasādavegairasamaśravodbhavaiḥ
a[pra]codyamānaḥ satataṃ ca saṃmukhaṃ tathāgatairdharmasu[mu]khe vyavasthitaḥ |
nigṛhya keśeṣviva doṣagahvarāt nikṛṣya bodhau ca balānniveśyate
sa sarvalokaṃ suviśuddhadarśanairakalpabodhairabhibhūya sarvathā |
mahāndhakāraṃ vidhamayya bhāsate jaganmahāditya ivātyudārataḥ
ebhistribhiḥ ślokairavavādamāhātmyaṃ darśayati | yo hi dharmamukhaśrotasyavavādaṃ labhate tasya nityaṃ buddhadarśanaṃ bhavati | tataścāsamaṃ dharmaśravaṇaṃ | yato 'syātyarthaṃ prasādaḥ prasādavegairāpyāyitacetasastannityadarśanaṃ buddhānāṃ mahārthaṃ bhavati | śeṣaṃ gatārtham |
buddhāḥ samyakpraśaṃsāṃ vidadhati satataṃ svārthasamyakprayukte,
nindāmīrṣyāprayukte sthitivicapare cāntarāyānukūlān |
dharmān sarvaprakārānvidhivadiha jinā darśayantyagrasattve,
yān varjyāsevya yoge bhavati vipulatā saugate śāsane 'smim
caturvidhāmanuśāsanīmetena ślokena darśayati | adhiśīlamadhikṛtya samyaksvārthaprayukte bodhisattve praśaṃsāvidhānataḥ | adhicittamadhiprajñaṃ cādhikṛtya sthitivicayapare tadantarāyāṇāṃ ( MSA_Bagchi 95 ) tadanukūlānāṃ ca sarvaprakārāṇāṃ dharmāṇāṃ deśanataḥ | yānvarjyāsevyetyantarāyānanukūlāṃśca yathākramaṃ | yoga iti śamathavipaśyanābhāvanāyāṃ |
iti satataśubhācayaprapūrṇaḥ suvipulametya sa cetasaḥ samādhiṃ |
munisatatamahāvavādalabdho bhavati guṇārṇavapārago 'grasattvaḥ
Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra · Edition: S. Bagchi: Mahāyānasūtrālaṅkāra of Asaṅga, Darbhaga 1960 [or a reprint of 2000?] (Buddhist Sanskrit Texts, 13). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0