Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (with commentary) · Chapter 19
hrīdhṛtiprabhṛtīnāṃ guṇānāṃ samāsena karma nirdiṣṭaṃ |
mahāyānasūtrālaṃkāre bodhipakṣādhikāraḥ aṣṭādaśaḥ samāptaḥ
CHAPITRE XIX
ekonaviṃśatyadhikāraḥ
āścarya vibhāge trayaḥ ślokāḥ |
svadehasya parityāgaḥ saṃpatteś caiva saṃvṛttau |
durbaleṣu kṣamā kāye jīvite nirapekṣiṇaḥ
vīryārambho hy anāsvādo dhyāneṣu sukha eva ca |
niṣkalpanā ca prajñāyām āścaryaṃ dhīmatāṃ gataṃ
tathāgatakule janma lābho vyākaraṇasya ca |
abhiṣekasya ca prāptir bodheś cāścaryam iṣyate
atra dvābhāṃ ślokābhyāṃ pratipatty āścaryam uktaṃ ṣaḍpāramitā ārabhya | dānena hi svadehaparityāga āścaryaṃ śīlasaṃvaranimittam udāra saṃpatti tyāgaḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ | tṛtīyena ślokena phalā ścaryam uktaṃ catvāri bodhisatvaphalāny ārabhya prathamāyām aṣṭabhyāṃ daśabhyāṃ trīṇi śaikṣāṇi phalāni buddhabhūmau caturtham aśaikṣam atra phalaṃ | anāścaryavibhāge ślokaḥ |
vairāgyaṃ karuṇāṃ caitya bhāvanāṃ paramām api |
tathaiva samacittatvaṃ nāścaryaṃ tāsu yuktatā
tāsv iti pāramitāsu | vairāgyam āgamya dāne prayoge nāścaryaṃ | karuṇām āgamya śīle kṣāntau ca | paramāṃ bhāvanām āgamyāṣṭabhāṃ bhūmau nirabhisaṃskāranirvikalpo vīryādiprayogo nāścaryaṃ | ātmapara samacittatām āgamya sarvāsv eva pāramitāsu prayogo nāścaryam artha iva parārthe khedābhāvāt | samacittatāyāṃ trayaḥ ślokaḥ |
na tathātmani dāreṣu sutamitreṣu bandhuṣu |
satvānāṃ pragataḥ sneho yathā satveṣu dhīmatāṃ
arthiṣv apakṣapātaś ca śīlasyākhaṇḍanā dhruvaṃ |
kṣāntiḥ sarvatra satvārthaṃ sarvārthaṃ vīryārambho mahān api
dhyānaṃ ca kuśalaṃ nityaṃ prajñā caivāvikalpikā |
vijñeyā bodhisatvānāṃ tāsv eva samacittatā
ekaḥ ślokaḥ satveṣu samacittatāyāṃ | dvau pāramitāsu | na hi satvānām ātmā diṣu snehaḥ samatayā anugato na cātyantaṃ | tathā hi ātmanam api kadācin mārayanti | bodhisatānāṃ tu sarva satveṣu samatayā atyantaṃ ca pāramitāsu punar dāne samacittatvam arthiṣv apakṣapātāt | śīle 'ṇumātrasyāpi nityam akhaṇḍanā | kṣāntiḥ sarvatre ti satveṣc abhedanā | vīrye satvārthaṃ vīryārambhāt svaparārthaṃ samaṃ prayogāt sarvakuśalārthaṃ ca | śeṣaṃ gatārthaṃ | upakāritvavibhāge ṣoḍaśa ślokāḥ |
sthāpanā bhājanatve ca śīleṣv eva ca ropaṇaṃ |
marṣaṇā cāpakārasya arthe vyāpāragāmitā
āvarjanā śāsane 'smiṃś chedanā saṃśayasya ca |
satveṣu upakāritvaṃ dhīmatām etad iṣyate
ābhyāṃ ślokābhyāṃ ṣaḍbhiḥ pāramitābhir yathopakāritvaṃ bodhisatvānāṃ tatparidīpitaṃ | dānena hi satvānāṃ bhājanatve sthāpayanti kuśalakriyāyāḥ | ( Msa 162 ) dhyānenā varjayanti prabhāvaviśeṣayogāt | śeṣaṃ gatārthaṃ | śeṣaiḥ ślokaiḥ mātrādisādharmyeṇo pakāritvaṃ darśitaṃ |
samāśayena satvānāṃ dhārayanti sadaiva ye |
janayanty āryabhūmau ca kuśalair vardhayanti ca
duṣkṛtāt parirakṣanti śrutaṃ vyutpādayanti ca |
pañcabhiḥ karmabhiḥ satvamātṛkalpā jinātmajāḥ
satvānāṃ mātṛbhūtāḥ satva mātṛkalpā | mātā hi putrasya pañcavidham upakāraṃ karoti | garbheṇa dhārayati | janayaty | āpāyayati poṣayati saṃ vardhayati apāyād rakṣate abhilāpaṃ ca śikṣayati | tatsādharmyeṇaitāni pañca bodhisatva karmāṇi veditavyāni | ārabhūmir āryadharmā veditavyāḥ |
śraddhāyāḥ sarvasatveṣu sarvadā cāvaropaṇāt |
adhiśīlādiśikṣāyāṃ vimuktau ca niyojanāt
buddhādhyeṣaṇataś caiṣām āvṛteś ca vivarjanāt |
pañcabhiḥ karmabhiḥ satvapitṛkalpā jinātmajāḥ
pitā hi putrāṇāṃ pañcavidham upakāraṃ karoti | bījaṃ teṣām avaropayati | śilpaṃ śikṣayati | pratirūpair dārair niyojayati | anṛṇaṃ karoti yathā na paitṛkam ṛṇaṃ dāpyate | tatsādharmyeṇa bodhisatvānām etāni pañca karmāṇi veditavyāni | śraddhā hi satvānām āryā tma bhāvapratilambhasya bījaṃ | saikṣāḥ śilpaṃ | vimuktir bhāryā vimuktiprītisukhasaṃvedanā | buddhāḥ kalyāṇamitrāṇi | āvaraṇasthānaṃ |
anarhadeśanāṃ ye ca satvānāṃ gūhayanti hi |
śikṣāvipattiṃ nindanti śaṃsanty eva ca saṃpadam
avavādaṃ ca yacchanti mārān āvedayanti hi |
pañcabhiḥ karmabhiḥ satvabandhukalpā jinātmajāḥ
bandhavo hi bandhūnāṃ pañcavidham upakāraṃ kurvanti | guhyaṃ gūhayanti | kuceṣṭitaṃ vigarhanti | kuceṣṭitaṃ pra śaṃsanti karaṇīyeṣu sāhāyyaṃ gacchanti vyasanasthānebhyaś ca nivārayanti | tatsādharmyeṇaitani bodhisatvānāṃ pañca karmāṇi veditavyāni | ( Msa 163 ) anarthebhyo gambhīradharmadeśanāvinigūhanāt śikṣāvipattisaṃpattyor yathākramaṃ nindanāt praśaṃsanāc ca | adhigamāyāvavādanāt mārakarmavedanāc ca |
saṃkleśe vyavadāne ca svayam aśrāntabuddhayaḥ |
yacchanti laukikīṃ kṛtsnāṃ saṃpadaṃ cātilaukikīm
sukhe hite cābhinnā akheditvād abhinnā ye sadā sukhahitaiṣiṇaḥ |
pañcabhiḥ karmabhiḥ satvamitrakalpā jinātmajāḥ
tad dhi mitraṃ yan mitrasya hite ca sukhe cāparyastaṃ | sukhaṃ copasaṃharati hitaṃ cābhidyaṃ ca bhavati | hitasukhaiṣi ca nityaṃ | tathā bodhisatvāḥ satvānāṃ pañcabhiḥ karmabhiḥ satvamitrakalpā veditavyāḥ | laukikī hi saṃpat sikhaṃ | tayā sukhānubhavāt | lokottarā hitaṃ kleśavyādhipratipakṣatvāt |
sarvadodyamavanto ye satvānāṃ paripācane |
samyagniryāṇavaktāraḥ kṣamā vipratipattiṣu
dvayasaṃpattidātāras tadupāye ca kovidāḥ |
pañcabhiḥ karmabhiḥ satvadāsakalpā jinātmajāḥ
dāso hi pañcabhiḥ karabhiḥ samyag vartate | utthānasaṃpanno bhavati kṛtyeṣu | avisaṃvādako bhavati | kṣamo bhavati | paribhāṣaṇatāḍanādīnāṃ | nipuṇe bhavati sarvakāryakaraṇāt | vicakṣaṇaś ca bhavati upāyajñaḥ | tatsādharmyeṇaitāni pañca karmāṇi bodhisatvānāṃ veditavyāni | dvayasaṃpattir laukikī lokottarā ca veditavyā |
anutpattikadharmeṣu kṣāntiṃ prāptāś ca ye matāḥ |
sarvayānopadeṣṭāraḥ siddhayoganiyojakāḥ
sumukhāḥ pratikāre ca vipāke cānapekṣiṇaḥ |
pañcabhiḥ karmabhiḥ satvācāryakalpā jinātmajāḥ
pañcavidhena karmaṇā śiṣyāṇām upakārī bhavati | svayaṃ suśikṣito bhavati | sarvaṃ śikṣayati | kṣipraṃ śikṣayati | sumukho bhavati suratajātīyaḥ | nirāmiṣacittaś ca bhavati | tatsādharmyeṇaitāni bodhisatvānāṃ pañca karmāṇi veditavyāni |
satvakṛtyārtham udyuktāḥ saṃbhārān pūrayanti ye |
saṃbhṛtān mocayanty āśu vipakṣaṃ hāpayanti ca
lokasaṃpattibhiś citrair alokair yojayanti ca |
pañcabhiḥ karmabhiḥ satvopādhyāyakalpā jinātmajāḥ
upādhyāyaḥ pañcavidhena karmaṇā sārdhaṃ vihāriṇām upakārī bhavati | pravrājayati upasaṃpādayati |
anuśāsti doṣaparivarjane | āmiṣeṇa saṃgṛhṇāti dharmeṇa ca tatsādharmyeṇaitāni bodhisatvānāṃ pañca karmāṇi veditavyāni | pratikāravibhāge dvau ślokau |
asaktyā caiva bhogeṣu śīlasya ca na khaṇḍanaiḥ |
kṛtajñatānuyogāc ca pratipattau ca yogataḥ
ṣaṭsu pāramitāsv eva vartamānā hi dehinaḥ |
bhavanti bodhisatvānāṃ tathā pratyupakāriṇaḥ
tathe ti yathā teṣāṃ bodhisatvā upakāriṇaḥ | tatra bhogeṣv anāsaktyā dāne vartante | śīlasya-akhaṇḍanena śīle | kṛtajñatānuyogāt kṣāntau | upakāribodhisatvasya kṛtajñatayā te hi kṣāntipriyā iti | pratipattiyogato vīryajñāsu yena ca pratipadyante yatra ce ti kṛtvā | āśāstivibhāge ślokaḥ |
vṛddhiṃ hāniṃ ca kāṅkṣanti satvānāṃ ca prapācanaṃ |
viśeṣagamanaṃ bhūmau bodhiṃ cānuttarāṃ sadā
pañca sthānāni bodhisatvāḥ sadaivāśaṃsante | pāramitā ṛddhiṃ tadvipakṣa hāniṃ | satvaprapācanaṃ | bhūmiviśeṣagamanaṃ | anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhiṃ | abandhyaprayogavibhāge ślokaḥ |
trāsahānau samutpāde saṃśayacchedane 'pi ca |
pratipattyavavāde ca sadābandhyā jinātmajāḥ
caturvidhe satvārthe bodhisatvānām abandhyaḥ prayogo veditavyaḥ | gambhīrodāradharma trāsa yoge ( Msa 165 )| bodhicitta samutpāde utpāditabodhicittānāṃ saṃśayacchedane | pāramitā pratipattyavavāde ca | samyagprayogavibhāge dvau ślokaḥ |
dānaṃ niṣpratikāṅkṣasya niḥspṛhasya punarbhave |
śīlaṃ kṣāntiś ca sarvatra vīryaṃ sarvaśubhodaye
vinā rūpyaṃ tathā dhyānaṃ prajñā copāyasaṃhitā |
samyakprayogo dhīrāṇāṃ ṣaṭsu pāramitāsuhi
yathoktaṃ ratnakūṭe | vipāko 'pratikaṅkṣiṇo dāneneti vistaraḥ | parihāṇiviśeṣabhāgīyadharmavibhāge dvau ślokau |
bhogasaktiḥ sacchidratvaṃ mānaś caiva sukhallikā |
āsvādanaṃ vikalpaś ca dhīrāṇāṃ hānihetavaḥ
sthitānāṃ bodhisatvānāṃ pratipakṣeṣu teṣu ca |
jñeyā viśeṣabhāgīyā dharmā etadviparyayāt
ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ vipakṣā hānibhāgīyāḥ | tatpratipakṣā viśeṣabhāgīyā veditavyāḥ | pratirūpakabhūtagauṇavibhāge dvau ślokau | ekaḥ ṣaḍpādaḥ |
pravāraṇāpi kuhanā saumukhyasya ca darśanā |
lobhatvena tathā vṛttiḥ śāntavākkāyatā tathā
suvākkaraṇasaṃpac ca pratipattivivarjitā |
ete hi bodhisatvānām abhūtatvāya deśitāḥ |
viparyayāt prayuktānāṃ tadbhūtatvāya deśitāḥ
ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ pratirūpakāḥ ṣaḍ bodhisatvaguṇāḥ pravāraṇādayo veditavyāḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ | vinayavibhāge ślokaḥ |
te dānādyupaṃsahāraiḥ satvānāṃ vinayanti hi |
ṣaṭprakāraṃ vipakṣaṃ hi dhīmantaḥ sarvabhūmiṣu
ṣaḍprakāro vipakṣaḥ | ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ mātsaryadauḥśīlyakrodhakausīdyavikṣepadauṣprajñyāni yathākramāḥ |
dhīmadvyākaraṇaṃ dvedhā kālapudgalabhedataḥ |
bodhau vyākaraṇe caiva mahāc cānyad udāhṛtaṃ
notpattikṣāntilābhena mānābhogavihānitaḥ |
ekībhāvagamatvāc ca sarvabuddhajinātmajaiḥ
kṣetreṇa nāmnā kālena kalpanāmnā ca tatpunaḥ |
parivārānuvṛtyā ca saddharmasya tad iṣyate
tatra pudgalabhedena dvyākaraṇaṃ gotrasthotpāditacittasaṃmukhasamakṣapudgalavyākaraṇāt | kālabhedena parimitāparimitakālavyākaraṇāt | punar bodhau vyākaraṇaṃ bhavati | vyākaraṇaṃ vā evaṃnāmā tathāgata evam amuṣmin kāle vyākariṣyatīti | anyat punar mahā vyākaraṇaṃ yad yad aṣṭamyāṃ bhūmau anutpattikadharmakṣāntilābhataḥ | ahaṃ buddho bhaviṣyāmīti mānaprahāṇataḥ | sarvanimittabhogaprahāṇataḥ | sarvabuddhabodhisatvaiś ca sārdham ekībhāvopagamanataḥ | tad ātmasaṃtānabhedādarśanāt | punaḥ kṣetrā dibhir vyākaraṇam īdṛśae buddhakṣetre evaṃ nāmā iyatā kālena buddho bhaviṣyati | evaṃnāmake kalpe īdṛśaś cāsya parivāro bhaviṣyati | niyatipātavibhāge ślokaḥ ṣaḍpādaḥ |
saṃpattyutpattinaiyamyapāto 'khede ca dhīmatāṃ |
bhāvanāyāś ca sātatye samādhānācyutāv api |
kṛtyasiddhāv anābhoge kṣāntilābhe ca sarvathā
ṣaḍpāramitādhikāreṇa ṣaḍvidho niyatipāta eṣa nirdiṣṭaḥ | saṃpatti niyatipāto nityam udārabhogasaṃpattilābhāt | upapatti niyatipāto nityaṃ yatheṣṭopapattiparigrahāt | akheda niyatipāto nityaṃ saṃsāraduḥkhair akhedāt | bhāvanāsātatya niyatipāto nityaṃ bhāvanāsātatyāt | samādhānācyutau kṛtasiddhau ca niyatipāto nityaṃ samādhyaparihāṇitaḥ satkṛtyasādhanataś ca | anābhogā nutpattikadharma kṣāntilābhe ( Msa 167 ) niyatipātaś ca nityam anābhoganirvikalpajñānavihārāt | avaśyakaraṇīyavibhāge ślokaḥ ṣaḍpādaḥ |
pūjā śikṣāsamādānaṃ karuṇā śubhabhāvanā |
apramādas tathāraṇye śrutārthātṛptir eva ca |
sarvabhūmiṣu dhīrāṇām avaśyakaraṇīyatā
ṣaḍparamitā adhikṛtyeyaṃ ṣaḍvidhā vaśyakaraṇīyatā | gatārthaḥ ślokaḥ | sātyakaraṇīyavibhāge dvau ślokau |
kāmeṣv ādīnavajñānaṃ skhaliteṣu nirīkṣaṇā |
duḥkhādhivāsanā caiva kuśalasya ca bhāvanā
anāsvādaḥ sukhe caiva nimittānāmakalpanā |
sātatyakaraṇīyaṃ hi dhīmatāṃ sarvabhūmiṣu
ṣaḍparamitāpariniṣpādanārthaṃ ṣaḍ sātatyakaraṇīyāni | gatārthau ślokau | pradhānavastuvibhāge ślokaḥ ṣaḍpādaḥ |
dharmadānaṃ śīlaśuddhir notpattikṣāntir eva ca |
vīryārambho mahāyāne antyā sakaruṇā sthitiḥ |
prajñā pāramitānāṃ ca pradhānaṃ dhīmatāṃ matam
ṣaṭsu pāramitāsv etat ṣaḍvidhaṃ pradhānaṃ | tatra śīlaviśuddhir āryakāntaṃ śīlaṃ | antyā sakaruṇā sthitiś caturthaṃ karuṇā 'pramāṇayuktaṃ | śeṣaṃ gatārthaṃ | prajñaptivyavasthānavibhāge catvāraḥ ślokaḥ |
vidyāsthānavyavasthānaṃ sūtrādyākārabhedataḥ |
jñeyaṃ dharmavyavasthānaṃ dhīmatāṃ sarvabhūmiṣu
caturdhā ca tridhā caiva yuktiyānavyavasthitiḥ
yoniśaś ca manaskāraḥ samyagdṛṣṭiḥ phalānvitā |
pramāṇair vicayo 'cintyaṃ jñeyaṃ yukticatuṣṭayam
āśayād deśanāc caiva prayogāt saṃbhṛter api |
samudāgamabhedāc ca trividhaṃ yānam iṣyate
caturvidhaṃ prajñaptivyavasthānaṃ | dharmasatyayuktiyānaprajñaptivyavasthānabhedāt | tatra ( Msa 168 ) pañca vidyāsthānavyavasthānaṃ dharmavyavasthānaṃ veditavyaṃ sūtra geyā dibhir ākārabhedaiḥ | tadantarbhūtāny eva tadanyāni vidyāsthānāni mahāyāne bodhisatvebhyo deśyante | satvavyavasthānaṃ tu sapta vi dhāṃ tathatām āśritya pravṛttitathatāṃ lakṣaṇatathatāṃ vijñaptitathatāṃ saṃniveśatathatāṃ mithyāpratipattitathatāṃ samyakpratipattitathatāṃ ca | yukti prajñapti vyavasthānaṃ caturvidhaṃ | apekṣāyuktiḥ | kāryakāraṇayuktiḥ | upapattisādhanayuktiḥ | dharmatāyuktiś ca | yāna prajñapti vyavasthānaṃ trividhaṃ | śrāvakayānaṃ | pratyekabuddhayānaṃ | mahāyānaṃ | tatrāpekṣāyuktis triṣv api yāneṣu yoniśomanaskāraḥ | tam apekṣya tena pratyayena lokottarāyāḥ samyagdṛṣṭer utpādāt | kārakāraṇāyuktiḥ samyagdṛṣṭiḥ sa phalā | upapattisādhanayuktiḥ | pratyakṣādhibhiḥ pramāṇaiḥ parikṣā | dharmatāyuktir acintyaṃ sthānaṃ | siddhā hi dharmatā na punaś cintyā kasmāt | yoniśomanaskārāt samyagdṛṣṭir bhavati | | tato vā kleśaprahāṇaṃ phalam ity evam ādi | yānatrayavyavasthānaṃ pañcabhir ākārair veditavyaṃ | āśayato deśanātaḥ prayogataḥ saṃbhārataḥ samudāgamataś ca | tatra hīnaṃ āśayadeśanāprayogasaṃbhārasamudāgamāḥ śrāvakayānaṃ madhyāḥ pratyekabuddhayānaṃ uttamā mahāyānaṃ | yathā śayaṃ hi yathābhiprāyaṃ dharma deśanā bhibhavati | yathā deśanaṃ tathā prayogaṃ | yathāprayogaṃ saṃbhāraḥ | yathāsaṃbhāraṃ ca bodhi samudāgama iti | paryeṣaṇāvibhāge ślokaḥ |
āgantukatvaparyeṣā anyonyaṃ nāma vastunoḥ |
prajñapter dvividhasyātra tanmātratvasya vaiṣaṇā
caturvidhā paryeṣaṇā dharmāṇāṃ | nāmaparyṣaṇā vastuparyeṣaṇā | svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇā | viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā ca | tatra nāmno vastuny āgantukatvaparyeṣaṇā nāmaparyeṣaṇā veditavyā | vastuno nāmny āgantukatvaparyeṣaṇā vastuparyeṣaṇā veditavyā | tadubhayābhisaṃbandhe svabhāvaviśeṣaprajñaptyoḥ prajñapti mātra tvapary eṣaṇā svabhāvaviśeṣa prajñapti paryeṣaṇā veditavyā | yathābhūtaparihāravibhāge daśa ślokaḥ |
sarvasyānupalambhāc ca bhūtajñānaṃ caturvidhaṃ |
sarvārthasiddhyai dhīrāṇāṃ sarvabhūmiṣu jāyate
caturvidhaṃ yathābhūtaparijñānaṃ dharmāṇāṃ nāmaparyeṣaṇāgatam | vastuparyeṣaṇāgataṃ | svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇāgataṃ | viśeṣaparjñaptiparyeṣaṇāgataṃ ca | tac ca sarvasyā sya ( Msa 169 ) nāmādikasyā nupalambhād veditavyaṃ | uttarārdhena yathā bhūta pari jñānasya karmaṇāṃ māhātmyaṃ darśayati |
pratiṣṭhābhogabījaṃ hi nimittaṃ bandhanasya hi |
sāśrayāś cittacaittās tu badhyante 'tra sabījakāḥ
tatra pratiṣṭhānimittaṃ bhājanalokaḥ | bhoganimittaṃ pañca rūpādayo viṣayāḥ | bījanimittaṃ yat teṣāṃ bījam ālayavijñānaṃ | yatra tirvidhe nimitte sāśrayāś cittacaittā badhyante | yac ca teṣāṃ bījam ālayavijñānaṃ | āśrayāḥ punaś cakṣurādayo veditavyāḥ |
purataḥ sthāpitaṃ yac ca nimittaṃ yat sthitaṃ svayaṃ |
sarvaṃ vibhāvayan dhīmān labhate bodhim uttamām
tatra purataḥ sthāpitaṃ nimittaṃ yac chrutacintābhāvanāprayogenālambanīkṛtaṃ parikalpitaṃ | sthitaṃ svayam eva yat prakṛtiyālambanībhūtam ayatnaparikalpitaṃ | tasya vibhāvanā dhigamo nālambanībhāvaḥ | akalpanā tadupāyo nimittapratipakṣaḥ | tac cobhayaṃ kramād bhavati | pūrvaṃ hi sthāpitasya paścāt svayaṃsthitasya | tatra caturviparyāsānugataṃ pudaglanimittaṃ vibhāvayan yogī śrāvakabodhiṃ pratyekabodhiṃ vā labhate | sarvadharmanimittaṃ vibhāvayan mahā bodhiṃ | etena yathātatvaṃ parijñāya mokṣāya saṃvartate yathābhūtaṃ parijñānaṃ | tat paridīpitaṃ |
tathatālambanaṃ jñānaṃ dvayagrāhavivarjitaṃ |
dauṣṭhulyakāyapratyakṣaṃ tatkṣaye dhīmatāṃ matam
etena yathāsvabhāvatrayaparijñānāt paratantrasvabhāvakṣayāya saṃvartate | tat paridīpitaṃ | tathatālambanatvena pariniṣpannaṃ svabhāvaṃ parijñāya | dvayagrāhavivarjitatvena kalpitaṃ | dauṣṭhulyakāyapratyakṣatvena paratantraṃ | tasyaiva kṣayāya saṃvartate dauṣṭhulyakāyasyālayavijñānasya tatkṣayārthaṃ tatkṣaye |
tathatālambanaṃ jñānam anānākārabhāvitaṃ |
sadasattārthe pratyakṣaṃ vikalpavibhu cocyate
anānākārabhāvitaṃ nitmittatathatayor anānātvadarśanāt | etena śrāvakānimittatvād bodhisatvānimittatvasya viśeṣaḥ paridīpitaḥ | te hi nitmittānimittayor nānātvaṃ paśyantu | sarvanimittānām amanasikārād animittasya ca ( Msa 170 ) dhātor manasikārād animittaṃ samāpadyante | bodhisatvās tu tathatāvyatirekeṇa nimittam apaśanto nimittam evānimittaṃ paśyanty atas teṣāṃ tajjñānamanasikārabhāvitaṃ | sattārthe ca nimitte pratyakṣaṃ vikalpavibhu cocyate | vikalpavibhutvalābhād yathāvikalpaṃ sarvārthasamṛddhitaḥ |
tatvaṃ saṃcchādya bālānām atatvaṃ khyāti sarvataḥ |
tatvaṃ tu bodhisatvānāṃ sarvataḥ khyāty apāsya tat
etena yathā bālānāṃ svarasenā tatvam eva khyāti nimittaṃ na tatvaṃ tathatā | evaṃ bodhisatvānāṃ svarasena tatvaṃ eva khyāty nātatvam ity upadarśitaṃ |
akhyānakhyānatā jñeyā asadarthasadarthayoḥ |
āśrayasya parāvṛttir mokṣo 'sau kāmacārataḥ
asadarthasya nimittasyā khyānatā sadarthasya tathatāyāḥ khyānatā āśrayasya parāvṛtter veditavyā tayā hi tadakhyānaṃ ca | saiva mokṣo veditavyaḥ | kiṃ kāraṇaṃ | kāmacārataḥ | tadā hi svatantro bhavati svacittavaśavartī prakṛtyaiva nimittāsamudācārāt |
anyonyaṃ tulyajātīyaḥ khyāty arthaḥ sarvato mahān |
antarāyakaras tasmāt parijñāyainam utsṛjet
idaṃ kṣetrapariśodhanopāye yathābhūtaparijñānaṃ | bhājanalokā rtho mahān anyonyaṃ vartamānas tulyajātīyaḥ khyāty sa evāyam iti | sa caivaṃ khyānād antarāyakaro bhavati buddhakṣetrapariśuddhaye | tasmād antarāyakaraṃ parijñāyainam utsṛjed evaṃ khyātaṃ | aprameyavibhāge ślokaḥ |
paripācyaṃ viśodhyaṃ ca prāpyaṃ yogyaṃ ca pācane |
samyaktvadeśanāvastu aprameyaṃ hi dhīmatām
pañcavidhaṃ hi vastu bodhisatvānām aprameyaṃ | paripācyaṃ vastu satvadhāturviśeṣeṇa viśodhyaṃ lokadhātur bhājanalokasaṃgṛhītaḥ | prāpyaṃ dharmadhātuḥ | paripācanayogyaṃ vineyadhātuḥ | samyagdeśanāvastu vinayopāyadhātuḥ | deśanābalavibhāge dvau ślokau |
bodhisatvacittasya cotpādo notpādakṣāntir eva ca |
cakṣuś ca nirmalaṃ hīnam āśravakṣaya eva ca
saddharmasya sthitir dīrghā vyutpatticchittibhogatā |
deśanāyāḥ phalaṃ jñeyaṃ tatprayuktasya dhīmataḥ
deśanāyāṃ prayuktasya bodhisatvasyā ṣṭavidhaṃ deśanāyāḥ phalaṃ veditavyaṃ | śrotṛṣu kecid bodhicittam utpādayanti | kecid anutpattika dharma kṣāntiṃ pratilabhante | kecid virajo vigata malaṃ dharmeṣu dharmeṣu dharma cakṣur utpādayanti hīna yānasaṃgṛhītaṃ | kecid āśravakṣayaṃ prāpnuvanti | saddharmaś ca cira sthiti ko bhavati paraṃparādhāraṇatayā | avyutpannānām artha vyutpattir bhavati | saṃśayitānāṃ saṃśaya chedo bhavati | viniścitānāṃ saddharmasaṃ bhogo bhavati anavadyo prītirasaḥ | mahāyānamahatvavibhāge dvau ślokaḥ |
ālambanamahatvaṃ ca pratipatter dvayos tathā |
jñānasya vīryārambhasya upāye kauśalasya ca
udāgamamahatvaṃ ca mahatvaṃ buddhakarmaṇaḥ |
etan mahatvayogād dhi mahāyānaṃ nirucyate
saptavidha mahatva yogān mahāyānam ity ucyate | ālambanamahatvenā pramāṇavistīrṇasūtrādidharmayogāt | pratipattimahatvena dvayoḥ pratipatteḥ svārthe parārthe ca | jñāna mahatvena dvayor jñānātmapudgalanairātmyasya dharmanairātmyasya ca prativedhakāle | vīryārambha mahatvena trīṇi kalpāsaṃkhyeyāni sātatyasatkṛtyaprayogāt | upāyakauśalya mahtvena saṃsārāparityāgāsaṃkleśataḥ | sam udāgamamahatvena balavaiśāradyāveṇikabuddhadharmasamudāgamāt | buddhakarma mahtvena ca punaḥ punar abhisaṃbodhimahāparinirvāṇasaṃdarśanataḥ |
gotraṃ dharmādhimuktiś ca cittasyotpādanā tathā |
dānādipratipattiś ca nyāyām āvakrāntir eva ca
satvānāṃ paripākaś ca kṣetrasya ca viśodhanā |
apratiṣṭhitanirvāṇaṃ bodhiḥ śreṣṭhā ca darśanāt darśanā
etena daśavidhena vastunā kṛtsnaṃ mahāyānaṃ saṃgṛhītaṃ | satvānāṃ paripācanaṃ bhūmipartiṣṭhitasya yāvat saptamyāṃ bhūmau veditavyaṃ | kṣetra pari śodhanam apratiṣṭhitanirvāṇaṃ cāvinivartanīyāyāṃ bhūmau trividhāyāṃ | śreṣṭhā bodhir buddhabhūmau | tatraiva cābhisaṃbodhimahāparinirvāṇasaṃ darśanā | ( Msa 172 ) śeṣaṃ gatārthaṃ | boshisatvavibhāge daśa ślokāḥ |
ādhimokṣika ekaś ca śuddhādhyāśayiko 'paraḥ |
nimitte cānimitte ca cāry apy anabhisaṃskṛte |
bodhisatvā hi vijñeyāḥ pañcaite sarvabhūmiṣu
tatra nimittacārī dvitīyāṃ bhūmim upādāya yāvat ṣaṣṭhyāṃ | animittacārī saptamyāṃ | anabhisaṃskāracārī pareṇa | śeṣaṃ gatārthaṃ |
kāmeṣv asaktas triviśuddhakarmā krodhābhibhūmyaṃ guṇatatparaś ca |
dharme 'calas tatvagabhīradṛṣṭir bodhau spṛhāvān khalu bodhisatvaḥ
etena ṣaḍpāramitāpratipattito mahābodhipraṇidhānataś ca bodhisatvalakṣaṇaṃ paridīpitaṃ |
anugraheccho 'nupaghātadṛṣṭiḥ paropaghāteṣv adhivāsakaś ca |
dhīro 'pramattaś ca bahuśrutaś ca parārthayuktaḥ khalu bodhisatvaḥ
19.65 comm. tatra dhīra ārabdhavīryo duḥkhair aviṣādāt | apramatto dhyānasukheṣv asaktaḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ |
ādīnavajñaḥ svaparigraheṣu bhogeṣv asakto hy anigūḍhavairaḥ |
yogī nimitte kuśalo 'kudṛṣṭir adhyātmasaṃsthaḥ khalu bodhisatvaḥ
tatra bhogeṣv asakto yas tān viāya pravrajati | nimittakuśalaḥ śamathādinimittatrayakauśalyāt | adhyātmasaṃstho mahāyānāvikampanāt | mahāyānaṃ hi bodhisatvānām adhyātmaṃ | śeṣaṃ gatārthaṃ |
dayānvito hrīguṇasaṃniviṣṭo duḥkhādhivāsāt svasukheṣv asaktaḥ |
smṛtipradhānaḥ susamāhitātmā yānāvikāryaḥ khalu bodhisatvaḥ
tatra smṛtipradhāno dhyānavān smṛtibalena cittasamādhānāt | susamāhitātmā nirvikalpajñānaḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ |
duḥkhāpaho duḥkhakaro na caiva duḥkhādhivāso na ca duḥkhabhītaḥ |
duḥkhād vimukto na ca duḥkhakalpo duḥkhābhyupetaḥ khalu bodhisatvaḥ
tatra duḥkhād vimukto dhyānavān kāmadhātuvairāgyād duḥkhaduḥkhatāmokṣataḥ | duḥkhābhyupetaḥ saṃsārābhyupagamāt | śeṣaṃ gatārthaṃ |
dharme rato 'dharmarataḥ dharme 'rato 'dharmarataḥ prakṛtyā dharme jugupsī dharamābhiyuktaḥ |
dharme vaśī dharmanirandhakāro dharmapradhānaḥ khalu bodhisatvaḥ
tatra dharme jugupsī akṣāntijugupsanāt | dharme vaśī samāpattau | dharmapradhāno mahābodhiparamaḥ | dharma evātra dharama ukto vṛttānuvṛttyā | śeṣaṃ gatārthaṃ |
bhogāpramatto niyamāpramatto rakṣāpramattaḥ kuśalāpramattaḥ |
sukhāpramatto dharamāpramatto yānāpramatto khalu bodhisatvaḥ
tatra rakṣāpramattaḥ kṣāntimān svaparacittānurakṣaṇāt | dharmāpramatto yathābhūtadharmajñānāt | śeṣaṃ gatārthaṃ |
vimānalajjas tanudoṣalajja amarṣalajjaḥ parihāṇilajjaḥ |
viśālavisāralajjas tanudṛṣṭilajjaḥ yānānyalajjaḥ khalu bodhisatvaḥ
tatra vimānalajjo yo 'rthino na vimānayati | tanudoṣalajjo 'ṇumātreṣv avadyeṣu bhyadarśī | tanudṛṣṭilajjo dharmanairātmyaprativedhī | śeṣaṃ gatārthaṃ | sarvair ebhiḥ ślokaiḥ paryāyāntareṇa ṣaḍpāramitāpratipattito mahābodhipraṇidhānataś ca bodhisatvalakṣaṇaṃ paridīpitaṃ |
ihāpi cāmutra upekṣaṇena saṃskārayogena vibhutvalābhaiḥ |
śamopasamaupadeśena mahāphalena anugrahe vartati bodhisatvaḥ
iha eva satvānām anugrahe vartate dānena | amutra śīlenopapattiviśeṣaṃ prāpya | saṃskārayogene ti vīryayogena | mahāphalena -iti buddhatvena | śeṣaṃ gatārthaṃ | etena ( Msa 174 ) ṣaḍbhiḥ pāramitābhir mahābodhipraṇidhānena ca yathā satvānugrahe bodhisatvo vartate tat paridīpitaṃ | bodhisatvasāmānyanāmavibhāge aṣṭau ślokāḥ |
bodhisatvo mahāsatvo dhīmāṃś caivottamadyutiḥ |
jinaputro jinādhāro vijetātha jināṅkuraḥ
vikrāntaḥ paramāścaryaḥ sārthavāho mahāyaśāḥ |
kṛpāluś ca mahāpuṇya īśvaro dhārmikas tathā
etāni ṣoḍaśa sarvabodhisatvānām anvarthanāmāni sāmanyena |
sutatvabodhaiḥ sumahārthabodhaiḥ sarvāvarthabodhair api nityabodhaiḥ |
upāyabodhaiś ca viśeṣaṇena tenocyate hetuna bodhisatvaḥ
pañcavidhena bodhaviśeṣeṇa bodhisatva ity ucyate | pudgalanairātmyabodhena | sarvākārasarvārthabodhena akṣayāvabdhena parinirvāṇasaṃdarśane 'pi | yathāvidhenāyaṃ ca vinayopāyabodhena |
ātmānubodhāt tanudṛṣṭibodhād vicitravijñaptivibodhataś ca |
sarvasya cābhūtavikalpabodhāt tenocyate hetuna bodhisatvaḥ
atra punaś caturvidhabodhiviśeṣaṃ darśayati cittamanovijñānabodhataḥ | teṣāṃ cābhūtaparikalpatvāvabodhataḥ | tatra cittam ālayavijñānaṃ | manas tadālambanam ātmadṛṣṭyādisaṃyuktaṃ | vijñānaṃ ṣaḍvijñānakāyāḥ
abodhabodhād anubodhabodhād abhāvabodhāt prabhavānubodhāt |
abodhabodhapratibodhataś ca tenocyate hetuna bodhisatvaḥ
atra punaḥ pañcavidhaṃ bodhaviśeṣaṃ darśayati | avidyābodhāt | vidyābodhāt | parikalpitādisvabhāvatrayabodhāc ca | tatrāvabodhatvena bodhipratibodhāt pariniṣpannasvabhāvabodho veditavyaḥ |
anarthabodhāt paramārthabodhāt sarvāvabodhāt sakalārthabodhāt |
boddhavyabodhāśrayabodhabodhāt tenocyate hetuna bodhisatvaḥ
atra pañcavidhaṃ bodhiviśeṣaṃ darśayati | paratantralakṣaṇabodhāt | pariniṣpannabodhāt | sarvajñeyasarvākārabodhāt | bodhyavabodhatrimaṇḍalapariśuddhibodhāc ca |
niṣpannabodhāt padabodhataś ca garbhānubodhāt kramadarśanasya |
bodhād bhṛśaṃ saṃśayahānibodhāt tenocyate hetuna bodhisatvaḥ
tatra niṣpannabodho buddhatvaṃ | padabodho yena tuṣitabhavane vasati | garbhānubodho yena mātuḥ kukṣim avakrāmati | kramadarśane bodho yena garbhān niṣkramaṇaṃ kāmaparibhogaṃ pravrjyāṃ duṣkaracaryām abhisaṃbodhiṃ ca darśayati | bhṛśaṃ saṃśayahānibodho yena sarvasaṃśayachedāya satvānāṃ dharmacakraṃ pravartayati |
lābhī hy alābhī dhīsaṃsthitaś ca boddhānuboddhā pratideśakaś ca |
nirjalpabuddhir hatamānamānī hy apakkasaṃpakkamatiś ca dhīmān
Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (Bhāṣya) = Msa · Edition: Sylvain Lévi: Mahāyānasūtrālaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule, vol. I, Paris 1907. · Data entry Jens Braarvig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0