મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 19

હ્રીધૃતિપ્રભૃતીનાં ગુણાનાં સમાસેન કર્મ નિર્દિષ્ટં ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે બોધિપક્ષાધિકારઃ અષ્ટાદશઃ સમાપ્તઃ
છપિત્રે xઇx
એકોનવિંશત્યધિકારઃ
આશ્ચર્ય વિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
સ્વદેહસ્ય પરિત્યાગઃ સંપત્તેશ્ ચૈવ સંવૃત્તૌ ।
દુર્બલેષુ ક્ષમા કાયે જીવિતે નિરપેક્ષિણઃ

વીર્યારમ્ભો હ્ય્ અનાસ્વાદો ધ્યાનેષુ સુખ એવ ચ ।
નિષ્કલ્પના ચ પ્રજ્ઞાયામ્ આશ્ચર્યં ધીમતાં ગતં

તથાગતકુલે જન્મ લાભો વ્યાકરણસ્ય ચ ।
અભિષેકસ્ય ચ પ્રાપ્તિર્ બોધેશ્ ચાશ્ચર્યમ્ ઇષ્યતે

અત્ર દ્વાભાં શ્લોકાભ્યાં પ્રતિપત્ત્ય્ આશ્ચર્યમ્ ઉક્તં ષડ્પારમિતા આરભ્ય । દાનેન હિ સ્વદેહપરિત્યાગ આશ્ચર્યં શીલસંવરનિમિત્તમ્ ઉદાર સંપત્તિ ત્યાગઃ । શેષં ગતાર્થં । તૃતીયેન શ્લોકેન ફલા શ્ચર્યમ્ ઉક્તં ચત્વારિ બોધિસત્વફલાન્ય્ આરભ્ય પ્રથમાયામ્ અષ્ટભ્યાં દશભ્યાં ત્રીણિ શૈક્ષાણિ ફલાનિ બુદ્ધભૂમૌ ચતુર્થમ્ અશૈક્ષમ્ અત્ર ફલં । અનાશ્ચર્યવિભાગે શ્લોકઃ ।
વૈરાગ્યં કરુણાં ચૈત્ય ભાવનાં પરમામ્ અપિ ।
તથૈવ સમચિત્તત્વં નાશ્ચર્યં તાસુ યુક્તતા

તાસ્વ્ ઇતિ પારમિતાસુ । વૈરાગ્યમ્ આગમ્ય દાને પ્રયોગે નાશ્ચર્યં । કરુણામ્ આગમ્ય શીલે ક્ષાન્તૌ ચ । પરમાં ભાવનામ્ આગમ્યાષ્ટભાં ભૂમૌ નિરભિસંસ્કારનિર્વિકલ્પો વીર્યાદિપ્રયોગો નાશ્ચર્યં । આત્મપર સમચિત્તતામ્ આગમ્ય સર્વાસ્વ્ એવ પારમિતાસુ પ્રયોગો નાશ્ચર્યમ્ અર્થ ઇવ પરાર્થે ખેદાભાવાત્ । સમચિત્તતાયાં ત્રયઃ શ્લોકઃ ।
ન તથાત્મનિ દારેષુ સુતમિત્રેષુ બન્ધુષુ ।
સત્વાનાં પ્રગતઃ સ્નેહો યથા સત્વેષુ ધીમતાં

અર્થિષ્વ્ અપક્ષપાતશ્ ચ શીલસ્યાખણ્ડના ધ્રુવં ।
ક્ષાન્તિઃ સર્વત્ર સત્વાર્થં સર્વાર્થં વીર્યારમ્ભો મહાન્ અપિ

ધ્યાનં ચ કુશલં નિત્યં પ્રજ્ઞા ચૈવાવિકલ્પિકા ।
વિજ્ઞેયા બોધિસત્વાનાં તાસ્વ્ એવ સમચિત્તતા

એકઃ શ્લોકઃ સત્વેષુ સમચિત્તતાયાં । દ્વૌ પારમિતાસુ । ન હિ સત્વાનામ્ આત્મા દિષુ સ્નેહઃ સમતયા અનુગતો ન ચાત્યન્તં । તથા હિ આત્મનમ્ અપિ કદાચિન્ મારયન્તિ । બોધિસતાનાં તુ સર્વ સત્વેષુ સમતયા અત્યન્તં ચ પારમિતાસુ પુનર્ દાને સમચિત્તત્વમ્ અર્થિષ્વ્ અપક્ષપાતાત્ । શીલે ઽણુમાત્રસ્યાપિ નિત્યમ્ અખણ્ડના । ક્ષાન્તિઃ સર્વત્રે તિ સત્વેષ્ચ્ અભેદના । વીર્યે સત્વાર્થં વીર્યારમ્ભાત્ સ્વપરાર્થં સમં પ્રયોગાત્ સર્વકુશલાર્થં ચ । શેષં ગતાર્થં । ઉપકારિત્વવિભાગે ષોડશ શ્લોકાઃ ।
સ્થાપના ભાજનત્વે ચ શીલેષ્વ્ એવ ચ રોપણં ।
મર્ષણા ચાપકારસ્ય અર્થે વ્યાપારગામિતા

આવર્જના શાસને ઽસ્મિંશ્ છેદના સંશયસ્ય ચ ।
સત્વેષુ ઉપકારિત્વં ધીમતામ્ એતદ્ ઇષ્યતે

આભ્યાં શ્લોકાભ્યાં ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ યથોપકારિત્વં બોધિસત્વાનાં તત્પરિદીપિતં । દાનેન હિ સત્વાનાં ભાજનત્વે સ્થાપયન્તિ કુશલક્રિયાયાઃ । ( મ્સ 162 ) ધ્યાનેના વર્જયન્તિ પ્રભાવવિશેષયોગાત્ । શેષં ગતાર્થં । શેષૈઃ શ્લોકૈઃ માત્રાદિસાધર્મ્યેણો પકારિત્વં દર્શિતં ।
સમાશયેન સત્વાનાં ધારયન્તિ સદૈવ યે ।
જનયન્ત્ય્ આર્યભૂમૌ ચ કુશલૈર્ વર્ધયન્તિ ચ

દુષ્કૃતાત્ પરિરક્ષન્તિ શ્રુતં વ્યુત્પાદયન્તિ ચ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વમાતૃકલ્પા જિનાત્મજાઃ

સત્વાનાં માતૃભૂતાઃ સત્વ માતૃકલ્પા । માતા હિ પુત્રસ્ય પઞ્ચવિધમ્ ઉપકારં કરોતિ । ગર્ભેણ ધારયતિ । જનયત્ય્ । આપાયયતિ પોષયતિ સં વર્ધયતિ અપાયાદ્ રક્ષતે અભિલાપં ચ શિક્ષયતિ । તત્સાધર્મ્યેણૈતાનિ પઞ્ચ બોધિસત્વ કર્માણિ વેદિતવ્યાનિ । આરભૂમિર્ આર્યધર્મા વેદિતવ્યાઃ ।
શ્રદ્ધાયાઃ સર્વસત્વેષુ સર્વદા ચાવરોપણાત્ ।
અધિશીલાદિશિક્ષાયાં વિમુક્તૌ ચ નિયોજનાત્

બુદ્ધાધ્યેષણતશ્ ચૈષામ્ આવૃતેશ્ ચ વિવર્જનાત્ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વપિતૃકલ્પા જિનાત્મજાઃ

પિતા હિ પુત્રાણાં પઞ્ચવિધમ્ ઉપકારં કરોતિ । બીજં તેષામ્ અવરોપયતિ । શિલ્પં શિક્ષયતિ । પ્રતિરૂપૈર્ દારૈર્ નિયોજયતિ । અનૃણં કરોતિ યથા ન પૈતૃકમ્ ઋણં દાપ્યતે । તત્સાધર્મ્યેણ બોધિસત્વાનામ્ એતાનિ પઞ્ચ કર્માણિ વેદિતવ્યાનિ । શ્રદ્ધા હિ સત્વાનામ્ આર્યા ત્મ ભાવપ્રતિલમ્ભસ્ય બીજં । સૈક્ષાઃ શિલ્પં । વિમુક્તિર્ ભાર્યા વિમુક્તિપ્રીતિસુખસંવેદના । બુદ્ધાઃ કલ્યાણમિત્રાણિ । આવરણસ્થાનં ।
અનર્હદેશનાં યે ચ સત્વાનાં ગૂહયન્તિ હિ ।
શિક્ષાવિપત્તિં નિન્દન્તિ શંસન્ત્ય્ એવ ચ સંપદમ્

અવવાદં ચ યચ્છન્તિ મારાન્ આવેદયન્તિ હિ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વબન્ધુકલ્પા જિનાત્મજાઃ

બન્ધવો હિ બન્ધૂનાં પઞ્ચવિધમ્ ઉપકારં કુર્વન્તિ । ગુહ્યં ગૂહયન્તિ । કુચેષ્ટિતં વિગર્હન્તિ । કુચેષ્ટિતં પ્ર શંસન્તિ કરણીયેષુ સાહાય્યં ગચ્છન્તિ વ્યસનસ્થાનેભ્યશ્ ચ નિવારયન્તિ । તત્સાધર્મ્યેણૈતનિ બોધિસત્વાનાં પઞ્ચ કર્માણિ વેદિતવ્યાનિ । ( મ્સ 163 ) અનર્થેભ્યો ગમ્ભીરધર્મદેશનાવિનિગૂહનાત્ શિક્ષાવિપત્તિસંપત્ત્યોર્ યથાક્રમં નિન્દનાત્ પ્રશંસનાચ્ ચ । અધિગમાયાવવાદનાત્ મારકર્મવેદનાચ્ ચ ।
સંક્લેશે વ્યવદાને ચ સ્વયમ્ અશ્રાન્તબુદ્ધયઃ ।
યચ્છન્તિ લૌકિકીં કૃત્સ્નાં સંપદં ચાતિલૌકિકીમ્

સુખે હિતે ચાભિન્ના અખેદિત્વાદ્ અભિન્ના યે સદા સુખહિતૈષિણઃ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વમિત્રકલ્પા જિનાત્મજાઃ

તદ્ ધિ મિત્રં યન્ મિત્રસ્ય હિતે ચ સુખે ચાપર્યસ્તં । સુખં ચોપસંહરતિ હિતં ચાભિદ્યં ચ ભવતિ । હિતસુખૈષિ ચ નિત્યં । તથા બોધિસત્વાઃ સત્વાનાં પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વમિત્રકલ્પા વેદિતવ્યાઃ । લૌકિકી હિ સંપત્ સિખં । તયા સુખાનુભવાત્ । લોકોત્તરા હિતં ક્લેશવ્યાધિપ્રતિપક્ષત્વાત્ ।
સર્વદોદ્યમવન્તો યે સત્વાનાં પરિપાચને ।
સમ્યગ્નિર્યાણવક્તારઃ ક્ષમા વિપ્રતિપત્તિષુ

દ્વયસંપત્તિદાતારસ્ તદુપાયે ચ કોવિદાઃ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વદાસકલ્પા જિનાત્મજાઃ

દાસો હિ પઞ્ચભિઃ કરભિઃ સમ્યગ્ વર્તતે । ઉત્થાનસંપન્નો ભવતિ કૃત્યેષુ । અવિસંવાદકો ભવતિ । ક્ષમો ભવતિ । પરિભાષણતાડનાદીનાં । નિપુણે ભવતિ સર્વકાર્યકરણાત્ । વિચક્ષણશ્ ચ ભવતિ ઉપાયજ્ઞઃ । તત્સાધર્મ્યેણૈતાનિ પઞ્ચ કર્માણિ બોધિસત્વાનાં વેદિતવ્યાનિ । દ્વયસંપત્તિર્ લૌકિકી લોકોત્તરા ચ વેદિતવ્યા ।
અનુત્પત્તિકધર્મેષુ ક્ષાન્તિં પ્રાપ્તાશ્ ચ યે મતાઃ ।
સર્વયાનોપદેષ્ટારઃ સિદ્ધયોગનિયોજકાઃ

સુમુખાઃ પ્રતિકારે ચ વિપાકે ચાનપેક્ષિણઃ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વાચાર્યકલ્પા જિનાત્મજાઃ

પઞ્ચવિધેન કર્મણા શિષ્યાણામ્ ઉપકારી ભવતિ । સ્વયં સુશિક્ષિતો ભવતિ । સર્વં શિક્ષયતિ । ક્ષિપ્રં શિક્ષયતિ । સુમુખો ભવતિ સુરતજાતીયઃ । નિરામિષચિત્તશ્ ચ ભવતિ । તત્સાધર્મ્યેણૈતાનિ બોધિસત્વાનાં પઞ્ચ કર્માણિ વેદિતવ્યાનિ ।
સત્વકૃત્યાર્થમ્ ઉદ્યુક્તાઃ સંભારાન્ પૂરયન્તિ યે ।
સંભૃતાન્ મોચયન્ત્ય્ આશુ વિપક્ષં હાપયન્તિ ચ

લોકસંપત્તિભિશ્ ચિત્રૈર્ અલોકૈર્ યોજયન્તિ ચ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વોપાધ્યાયકલ્પા જિનાત્મજાઃ

ઉપાધ્યાયઃ પઞ્ચવિધેન કર્મણા સાર્ધં વિહારિણામ્ ઉપકારી ભવતિ । પ્રવ્રાજયતિ ઉપસંપાદયતિ ।
અનુશાસ્તિ દોષપરિવર્જને । આમિષેણ સંગૃહ્ણાતિ ધર્મેણ ચ તત્સાધર્મ્યેણૈતાનિ બોધિસત્વાનાં પઞ્ચ કર્માણિ વેદિતવ્યાનિ । પ્રતિકારવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
અસક્ત્યા ચૈવ ભોગેષુ શીલસ્ય ચ ન ખણ્ડનૈઃ ।
કૃતજ્ઞતાનુયોગાચ્ ચ પ્રતિપત્તૌ ચ યોગતઃ

ષટ્સુ પારમિતાસ્વ્ એવ વર્તમાના હિ દેહિનઃ ।
ભવન્તિ બોધિસત્વાનાં તથા પ્રત્યુપકારિણઃ

તથે તિ યથા તેષાં બોધિસત્વા ઉપકારિણઃ । તત્ર ભોગેષ્વ્ અનાસક્ત્યા દાને વર્તન્તે । શીલસ્ય-અખણ્ડનેન શીલે । કૃતજ્ઞતાનુયોગાત્ ક્ષાન્તૌ । ઉપકારિબોધિસત્વસ્ય કૃતજ્ઞતયા તે હિ ક્ષાન્તિપ્રિયા ઇતિ । પ્રતિપત્તિયોગતો વીર્યજ્ઞાસુ યેન ચ પ્રતિપદ્યન્તે યત્ર ચે તિ કૃત્વા । આશાસ્તિવિભાગે શ્લોકઃ ।
વૃદ્ધિં હાનિં ચ કાઙ્ક્ષન્તિ સત્વાનાં ચ પ્રપાચનં ।
વિશેષગમનં ભૂમૌ બોધિં ચાનુત્તરાં સદા

પઞ્ચ સ્થાનાનિ બોધિસત્વાઃ સદૈવાશંસન્તે । પારમિતા ઋદ્ધિં તદ્વિપક્ષ હાનિં । સત્વપ્રપાચનં । ભૂમિવિશેષગમનં । અનુત્તરાં ચ સમ્યક્સંબોધિં । અબન્ધ્યપ્રયોગવિભાગે શ્લોકઃ ।
ત્રાસહાનૌ સમુત્પાદે સંશયચ્છેદને ઽપિ ચ ।
પ્રતિપત્ત્યવવાદે ચ સદાબન્ધ્યા જિનાત્મજાઃ

ચતુર્વિધે સત્વાર્થે બોધિસત્વાનામ્ અબન્ધ્યઃ પ્રયોગો વેદિતવ્યઃ । ગમ્ભીરોદારધર્મ ત્રાસ યોગે ( મ્સ 165 )। બોધિચિત્ત સમુત્પાદે ઉત્પાદિતબોધિચિત્તાનાં સંશયચ્છેદને । પારમિતા પ્રતિપત્ત્યવવાદે ચ । સમ્યગ્પ્રયોગવિભાગે દ્વૌ શ્લોકઃ ।
દાનં નિષ્પ્રતિકાઙ્ક્ષસ્ય નિઃસ્પૃહસ્ય પુનર્ભવે ।
શીલં ક્ષાન્તિશ્ ચ સર્વત્ર વીર્યં સર્વશુભોદયે

વિના રૂપ્યં તથા ધ્યાનં પ્રજ્ઞા ચોપાયસંહિતા ।
સમ્યક્પ્રયોગો ધીરાણાં ષટ્સુ પારમિતાસુહિ

યથોક્તં રત્નકૂટે । વિપાકો ઽપ્રતિકઙ્ક્ષિણો દાનેનેતિ વિસ્તરઃ । પરિહાણિવિશેષભાગીયધર્મવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
ભોગસક્તિઃ સચ્છિદ્રત્વં માનશ્ ચૈવ સુખલ્લિકા ।
આસ્વાદનં વિકલ્પશ્ ચ ધીરાણાં હાનિહેતવઃ

સ્થિતાનાં બોધિસત્વાનાં પ્રતિપક્ષેષુ તેષુ ચ ।
જ્ઞેયા વિશેષભાગીયા ધર્મા એતદ્વિપર્યયાત્

ષણ્ણાં પારમિતાનાં વિપક્ષા હાનિભાગીયાઃ । તત્પ્રતિપક્ષા વિશેષભાગીયા વેદિતવ્યાઃ । પ્રતિરૂપકભૂતગૌણવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ । એકઃ ષડ્પાદઃ ।
પ્રવારણાપિ કુહના સૌમુખ્યસ્ય ચ દર્શના ।
લોભત્વેન તથા વૃત્તિઃ શાન્તવાક્કાયતા તથા

સુવાક્કરણસંપચ્ ચ પ્રતિપત્તિવિવર્જિતા ।
એતે હિ બોધિસત્વાનામ્ અભૂતત્વાય દેશિતાઃ ।
વિપર્યયાત્ પ્રયુક્તાનાં તદ્ભૂતત્વાય દેશિતાઃ

ષણ્ણાં પારમિતાનાં પ્રતિરૂપકાઃ ષડ્ બોધિસત્વગુણાઃ પ્રવારણાદયો વેદિતવ્યાઃ । શેષં ગતાર્થં । વિનયવિભાગે શ્લોકઃ ।
તે દાનાદ્યુપંસહારૈઃ સત્વાનાં વિનયન્તિ હિ ।
ષટ્પ્રકારં વિપક્ષં હિ ધીમન્તઃ સર્વભૂમિષુ

ષડ્પ્રકારો વિપક્ષઃ । ષણ્ણાં પારમિતાનાં માત્સર્યદૌઃશીલ્યક્રોધકૌસીદ્યવિક્ષેપદૌષ્પ્રજ્ઞ્યાનિ યથાક્રમાઃ ।
ધીમદ્વ્યાકરણં દ્વેધા કાલપુદ્ગલભેદતઃ ।
બોધૌ વ્યાકરણે ચૈવ મહાચ્ ચાન્યદ્ ઉદાહૃતં

નોત્પત્તિક્ષાન્તિલાભેન માનાભોગવિહાનિતઃ ।
એકીભાવગમત્વાચ્ ચ સર્વબુદ્ધજિનાત્મજૈઃ

ક્ષેત્રેણ નામ્ના કાલેન કલ્પનામ્ના ચ તત્પુનઃ ।
પરિવારાનુવૃત્યા ચ સદ્ધર્મસ્ય તદ્ ઇષ્યતે

તત્ર પુદ્ગલભેદેન દ્વ્યાકરણં ગોત્રસ્થોત્પાદિતચિત્તસંમુખસમક્ષપુદ્ગલવ્યાકરણાત્ । કાલભેદેન પરિમિતાપરિમિતકાલવ્યાકરણાત્ । પુનર્ બોધૌ વ્યાકરણં ભવતિ । વ્યાકરણં વા એવંનામા તથાગત એવમ્ અમુષ્મિન્ કાલે વ્યાકરિષ્યતીતિ । અન્યત્ પુનર્ મહા વ્યાકરણં યદ્ યદ્ અષ્ટમ્યાં ભૂમૌ અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભતઃ । અહં બુદ્ધો ભવિષ્યામીતિ માનપ્રહાણતઃ । સર્વનિમિત્તભોગપ્રહાણતઃ । સર્વબુદ્ધબોધિસત્વૈશ્ ચ સાર્ધમ્ એકીભાવોપગમનતઃ । તદ્ આત્મસંતાનભેદાદર્શનાત્ । પુનઃ ક્ષેત્રા દિભિર્ વ્યાકરણમ્ ઈદૃશએ બુદ્ધક્ષેત્રે એવં નામા ઇયતા કાલેન બુદ્ધો ભવિષ્યતિ । એવંનામકે કલ્પે ઈદૃશશ્ ચાસ્ય પરિવારો ભવિષ્યતિ । નિયતિપાતવિભાગે શ્લોકઃ ષડ્પાદઃ ।
સંપત્ત્યુત્પત્તિનૈયમ્યપાતો ઽખેદે ચ ધીમતાં ।
ભાવનાયાશ્ ચ સાતત્યે સમાધાનાચ્યુતાવ્ અપિ ।
કૃત્યસિદ્ધાવ્ અનાભોગે ક્ષાન્તિલાભે ચ સર્વથા

ષડ્પારમિતાધિકારેણ ષડ્વિધો નિયતિપાત એષ નિર્દિષ્ટઃ । સંપત્તિ નિયતિપાતો નિત્યમ્ ઉદારભોગસંપત્તિલાભાત્ । ઉપપત્તિ નિયતિપાતો નિત્યં યથેષ્ટોપપત્તિપરિગ્રહાત્ । અખેદ નિયતિપાતો નિત્યં સંસારદુઃખૈર્ અખેદાત્ । ભાવનાસાતત્ય નિયતિપાતો નિત્યં ભાવનાસાતત્યાત્ । સમાધાનાચ્યુતૌ કૃતસિદ્ધૌ ચ નિયતિપાતો નિત્યં સમાધ્યપરિહાણિતઃ સત્કૃત્યસાધનતશ્ ચ । અનાભોગા નુત્પત્તિકધર્મ ક્ષાન્તિલાભે ( મ્સ 167 ) નિયતિપાતશ્ ચ નિત્યમ્ અનાભોગનિર્વિકલ્પજ્ઞાનવિહારાત્ । અવશ્યકરણીયવિભાગે શ્લોકઃ ષડ્પાદઃ ।
પૂજા શિક્ષાસમાદાનં કરુણા શુભભાવના ।
અપ્રમાદસ્ તથારણ્યે શ્રુતાર્થાતૃપ્તિર્ એવ ચ ।
સર્વભૂમિષુ ધીરાણામ્ અવશ્યકરણીયતા

ષડ્પરમિતા અધિકૃત્યેયં ષડ્વિધા વશ્યકરણીયતા । ગતાર્થઃ શ્લોકઃ । સાત્યકરણીયવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
કામેષ્વ્ આદીનવજ્ઞાનં સ્ખલિતેષુ નિરીક્ષણા ।
દુઃખાધિવાસના ચૈવ કુશલસ્ય ચ ભાવના

અનાસ્વાદઃ સુખે ચૈવ નિમિત્તાનામકલ્પના ।
સાતત્યકરણીયં હિ ધીમતાં સર્વભૂમિષુ

ષડ્પરમિતાપરિનિષ્પાદનાર્થં ષડ્ સાતત્યકરણીયાનિ । ગતાર્થૌ શ્લોકૌ । પ્રધાનવસ્તુવિભાગે શ્લોકઃ ષડ્પાદઃ ।
ધર્મદાનં શીલશુદ્ધિર્ નોત્પત્તિક્ષાન્તિર્ એવ ચ ।
વીર્યારમ્ભો મહાયાને અન્ત્યા સકરુણા સ્થિતિઃ ।
પ્રજ્ઞા પારમિતાનાં ચ પ્રધાનં ધીમતાં મતમ્

ષટ્સુ પારમિતાસ્વ્ એતત્ ષડ્વિધં પ્રધાનં । તત્ર શીલવિશુદ્ધિર્ આર્યકાન્તં શીલં । અન્ત્યા સકરુણા સ્થિતિશ્ ચતુર્થં કરુણા ઽપ્રમાણયુક્તં । શેષં ગતાર્થં । પ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનવિભાગે ચત્વારઃ શ્લોકઃ ।
વિદ્યાસ્થાનવ્યવસ્થાનં સૂત્રાદ્યાકારભેદતઃ ।
જ્ઞેયં ધર્મવ્યવસ્થાનં ધીમતાં સર્વભૂમિષુ

ચતુર્ધા ચ ત્રિધા ચૈવ યુક્તિયાનવ્યવસ્થિતિઃ

યોનિશશ્ ચ મનસ્કારઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ ફલાન્વિતા ।
પ્રમાણૈર્ વિચયો ઽચિન્ત્યં જ્ઞેયં યુક્તિચતુષ્ટયમ્

આશયાદ્ દેશનાચ્ ચૈવ પ્રયોગાત્ સંભૃતેર્ અપિ ।
સમુદાગમભેદાચ્ ચ ત્રિવિધં યાનમ્ ઇષ્યતે

ચતુર્વિધં પ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનં । ધર્મસત્યયુક્તિયાનપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનભેદાત્ । તત્ર ( મ્સ 168 ) પઞ્ચ વિદ્યાસ્થાનવ્યવસ્થાનં ધર્મવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યં સૂત્ર ગેયા દિભિર્ આકારભેદૈઃ । તદન્તર્ભૂતાન્ય્ એવ તદન્યાનિ વિદ્યાસ્થાનાનિ મહાયાને બોધિસત્વેભ્યો દેશ્યન્તે । સત્વવ્યવસ્થાનં તુ સપ્ત વિ ધાં તથતામ્ આશ્રિત્ય પ્રવૃત્તિતથતાં લક્ષણતથતાં વિજ્ઞપ્તિતથતાં સંનિવેશતથતાં મિથ્યાપ્રતિપત્તિતથતાં સમ્યક્પ્રતિપત્તિતથતાં ચ । યુક્તિ પ્રજ્ઞપ્તિ વ્યવસ્થાનં ચતુર્વિધં । અપેક્ષાયુક્તિઃ । કાર્યકારણયુક્તિઃ । ઉપપત્તિસાધનયુક્તિઃ । ધર્મતાયુક્તિશ્ ચ । યાન પ્રજ્ઞપ્તિ વ્યવસ્થાનં ત્રિવિધં । શ્રાવકયાનં । પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં । મહાયાનં । તત્રાપેક્ષાયુક્તિસ્ ત્રિષ્વ્ અપિ યાનેષુ યોનિશોમનસ્કારઃ । તમ્ અપેક્ષ્ય તેન પ્રત્યયેન લોકોત્તરાયાઃ સમ્યગ્દૃષ્ટેર્ ઉત્પાદાત્ । કારકારણાયુક્તિઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સ ફલા । ઉપપત્તિસાધનયુક્તિઃ । પ્રત્યક્ષાધિભિઃ પ્રમાણૈઃ પરિક્ષા । ધર્મતાયુક્તિર્ અચિન્ત્યં સ્થાનં । સિદ્ધા હિ ધર્મતા ન પુનશ્ ચિન્ત્યા કસ્માત્ । યોનિશોમનસ્કારાત્ સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ ભવતિ । । તતો વા ક્લેશપ્રહાણં ફલમ્ ઇત્ય્ એવમ્ આદિ । યાનત્રયવ્યવસ્થાનં પઞ્ચભિર્ આકારૈર્ વેદિતવ્યં । આશયતો દેશનાતઃ પ્રયોગતઃ સંભારતઃ સમુદાગમતશ્ ચ । તત્ર હીનં આશયદેશનાપ્રયોગસંભારસમુદાગમાઃ શ્રાવકયાનં મધ્યાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં ઉત્તમા મહાયાનં । યથા શયં હિ યથાભિપ્રાયં ધર્મ દેશના ભિભવતિ । યથા દેશનં તથા પ્રયોગં । યથાપ્રયોગં સંભારઃ । યથાસંભારં ચ બોધિ સમુદાગમ ઇતિ । પર્યેષણાવિભાગે શ્લોકઃ ।
આગન્તુકત્વપર્યેષા અન્યોન્યં નામ વસ્તુનોઃ ।
પ્રજ્ઞપ્તેર્ દ્વિવિધસ્યાત્ર તન્માત્રત્વસ્ય વૈષણા

ચતુર્વિધા પર્યેષણા ધર્માણાં । નામપર્ય્ષણા વસ્તુપર્યેષણા । સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા । વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા ચ । તત્ર નામ્નો વસ્તુન્ય્ આગન્તુકત્વપર્યેષણા નામપર્યેષણા વેદિતવ્યા । વસ્તુનો નામ્ન્ય્ આગન્તુકત્વપર્યેષણા વસ્તુપર્યેષણા વેદિતવ્યા । તદુભયાભિસંબન્ધે સ્વભાવવિશેષપ્રજ્ઞપ્ત્યોઃ પ્રજ્ઞપ્તિ માત્ર ત્વપર્ય્ એષણા સ્વભાવવિશેષ પ્રજ્ઞપ્તિ પર્યેષણા વેદિતવ્યા । યથાભૂતપરિહારવિભાગે દશ શ્લોકઃ ।
સર્વસ્યાનુપલમ્ભાચ્ ચ ભૂતજ્ઞાનં ચતુર્વિધં ।
સર્વાર્થસિદ્ધ્યૈ ધીરાણાં સર્વભૂમિષુ જાયતે

ચતુર્વિધં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં ધર્માણાં નામપર્યેષણાગતમ્ । વસ્તુપર્યેષણાગતં । સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણાગતં । વિશેષપર્જ્ઞપ્તિપર્યેષણાગતં ચ । તચ્ ચ સર્વસ્યા સ્ય ( મ્સ 169 ) નામાદિકસ્યા નુપલમ્ભાદ્ વેદિતવ્યં । ઉત્તરાર્ધેન યથા ભૂત પરિ જ્ઞાનસ્ય કર્મણાં માહાત્મ્યં દર્શયતિ ।
પ્રતિષ્ઠાભોગબીજં હિ નિમિત્તં બન્ધનસ્ય હિ ।
સાશ્રયાશ્ ચિત્તચૈત્તાસ્ તુ બધ્યન્તે ઽત્ર સબીજકાઃ

તત્ર પ્રતિષ્ઠાનિમિત્તં ભાજનલોકઃ । ભોગનિમિત્તં પઞ્ચ રૂપાદયો વિષયાઃ । બીજનિમિત્તં યત્ તેષાં બીજમ્ આલયવિજ્ઞાનં । યત્ર તિર્વિધે નિમિત્તે સાશ્રયાશ્ ચિત્તચૈત્તા બધ્યન્તે । યચ્ ચ તેષાં બીજમ્ આલયવિજ્ઞાનં । આશ્રયાઃ પુનશ્ ચક્ષુરાદયો વેદિતવ્યાઃ ।
પુરતઃ સ્થાપિતં યચ્ ચ નિમિત્તં યત્ સ્થિતં સ્વયં ।
સર્વં વિભાવયન્ ધીમાન્ લભતે બોધિમ્ ઉત્તમામ્

તત્ર પુરતઃ સ્થાપિતં નિમિત્તં યચ્ છ્રુતચિન્તાભાવનાપ્રયોગેનાલમ્બનીકૃતં પરિકલ્પિતં । સ્થિતં સ્વયમ્ એવ યત્ પ્રકૃતિયાલમ્બનીભૂતમ્ અયત્નપરિકલ્પિતં । તસ્ય વિભાવના ધિગમો નાલમ્બનીભાવઃ । અકલ્પના તદુપાયો નિમિત્તપ્રતિપક્ષઃ । તચ્ ચોભયં ક્રમાદ્ ભવતિ । પૂર્વં હિ સ્થાપિતસ્ય પશ્ચાત્ સ્વયંસ્થિતસ્ય । તત્ર ચતુર્વિપર્યાસાનુગતં પુદગ્લનિમિત્તં વિભાવયન્ યોગી શ્રાવકબોધિં પ્રત્યેકબોધિં વા લભતે । સર્વધર્મનિમિત્તં વિભાવયન્ મહા બોધિં । એતેન યથાતત્વં પરિજ્ઞાય મોક્ષાય સંવર્તતે યથાભૂતં પરિજ્ઞાનં । તત્ પરિદીપિતં ।
તથતાલમ્બનં જ્ઞાનં દ્વયગ્રાહવિવર્જિતં ।
દૌષ્ઠુલ્યકાયપ્રત્યક્ષં તત્ક્ષયે ધીમતાં મતમ્

એતેન યથાસ્વભાવત્રયપરિજ્ઞાનાત્ પરતન્ત્રસ્વભાવક્ષયાય સંવર્તતે । તત્ પરિદીપિતં । તથતાલમ્બનત્વેન પરિનિષ્પન્નં સ્વભાવં પરિજ્ઞાય । દ્વયગ્રાહવિવર્જિતત્વેન કલ્પિતં । દૌષ્ઠુલ્યકાયપ્રત્યક્ષત્વેન પરતન્ત્રં । તસ્યૈવ ક્ષયાય સંવર્તતે દૌષ્ઠુલ્યકાયસ્યાલયવિજ્ઞાનસ્ય તત્ક્ષયાર્થં તત્ક્ષયે ।
તથતાલમ્બનં જ્ઞાનમ્ અનાનાકારભાવિતં ।
સદસત્તાર્થે પ્રત્યક્ષં વિકલ્પવિભુ ચોચ્યતે

અનાનાકારભાવિતં નિત્મિત્તતથતયોર્ અનાનાત્વદર્શનાત્ । એતેન શ્રાવકાનિમિત્તત્વાદ્ બોધિસત્વાનિમિત્તત્વસ્ય વિશેષઃ પરિદીપિતઃ । તે હિ નિત્મિત્તાનિમિત્તયોર્ નાનાત્વં પશ્યન્તુ । સર્વનિમિત્તાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનિમિત્તસ્ય ચ ( મ્સ 170 ) ધાતોર્ મનસિકારાદ્ અનિમિત્તં સમાપદ્યન્તે । બોધિસત્વાસ્ તુ તથતાવ્યતિરેકેણ નિમિત્તમ્ અપશન્તો નિમિત્તમ્ એવાનિમિત્તં પશ્યન્ત્ય્ અતસ્ તેષાં તજ્જ્ઞાનમનસિકારભાવિતં । સત્તાર્થે ચ નિમિત્તે પ્રત્યક્ષં વિકલ્પવિભુ ચોચ્યતે । વિકલ્પવિભુત્વલાભાદ્ યથાવિકલ્પં સર્વાર્થસમૃદ્ધિતઃ ।
તત્વં સંચ્છાદ્ય બાલાનામ્ અતત્વં ખ્યાતિ સર્વતઃ ।
તત્વં તુ બોધિસત્વાનાં સર્વતઃ ખ્યાત્ય્ અપાસ્ય તત્

એતેન યથા બાલાનાં સ્વરસેના તત્વમ્ એવ ખ્યાતિ નિમિત્તં ન તત્વં તથતા । એવં બોધિસત્વાનાં સ્વરસેન તત્વં એવ ખ્યાત્ય્ નાતત્વમ્ ઇત્ય્ ઉપદર્શિતં ।
અખ્યાનખ્યાનતા જ્ઞેયા અસદર્થસદર્થયોઃ ।
આશ્રયસ્ય પરાવૃત્તિર્ મોક્ષો ઽસૌ કામચારતઃ

અસદર્થસ્ય નિમિત્તસ્યા ખ્યાનતા સદર્થસ્ય તથતાયાઃ ખ્યાનતા આશ્રયસ્ય પરાવૃત્તેર્ વેદિતવ્યા તયા હિ તદખ્યાનં ચ । સૈવ મોક્ષો વેદિતવ્યઃ । કિં કારણં । કામચારતઃ । તદા હિ સ્વતન્ત્રો ભવતિ સ્વચિત્તવશવર્તી પ્રકૃત્યૈવ નિમિત્તાસમુદાચારાત્ ।
અન્યોન્યં તુલ્યજાતીયઃ ખ્યાત્ય્ અર્થઃ સર્વતો મહાન્ ।
અન્તરાયકરસ્ તસ્માત્ પરિજ્ઞાયૈનમ્ ઉત્સૃજેત્

ઇદં ક્ષેત્રપરિશોધનોપાયે યથાભૂતપરિજ્ઞાનં । ભાજનલોકા ર્થો મહાન્ અન્યોન્યં વર્તમાનસ્ તુલ્યજાતીયઃ ખ્યાત્ય્ સ એવાયમ્ ઇતિ । સ ચૈવં ખ્યાનાદ્ અન્તરાયકરો ભવતિ બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધયે । તસ્માદ્ અન્તરાયકરં પરિજ્ઞાયૈનમ્ ઉત્સૃજેદ્ એવં ખ્યાતં । અપ્રમેયવિભાગે શ્લોકઃ ।
પરિપાચ્યં વિશોધ્યં ચ પ્રાપ્યં યોગ્યં ચ પાચને ।
સમ્યક્ત્વદેશનાવસ્તુ અપ્રમેયં હિ ધીમતામ્

પઞ્ચવિધં હિ વસ્તુ બોધિસત્વાનામ્ અપ્રમેયં । પરિપાચ્યં વસ્તુ સત્વધાતુર્વિશેષેણ વિશોધ્યં લોકધાતુર્ ભાજનલોકસંગૃહીતઃ । પ્રાપ્યં ધર્મધાતુઃ । પરિપાચનયોગ્યં વિનેયધાતુઃ । સમ્યગ્દેશનાવસ્તુ વિનયોપાયધાતુઃ । દેશનાબલવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
બોધિસત્વચિત્તસ્ય ચોત્પાદો નોત્પાદક્ષાન્તિર્ એવ ચ ।
ચક્ષુશ્ ચ નિર્મલં હીનમ્ આશ્રવક્ષય એવ ચ

સદ્ધર્મસ્ય સ્થિતિર્ દીર્ઘા વ્યુત્પત્તિચ્છિત્તિભોગતા ।
દેશનાયાઃ ફલં જ્ઞેયં તત્પ્રયુક્તસ્ય ધીમતઃ

દેશનાયાં પ્રયુક્તસ્ય બોધિસત્વસ્યા ષ્ટવિધં દેશનાયાઃ ફલં વેદિતવ્યં । શ્રોતૃષુ કેચિદ્ બોધિચિત્તમ્ ઉત્પાદયન્તિ । કેચિદ્ અનુત્પત્તિક ધર્મ ક્ષાન્તિં પ્રતિલભન્તે । કેચિદ્ વિરજો વિગત મલં ધર્મેષુ ધર્મેષુ ધર્મ ચક્ષુર્ ઉત્પાદયન્તિ હીન યાનસંગૃહીતં । કેચિદ્ આશ્રવક્ષયં પ્રાપ્નુવન્તિ । સદ્ધર્મશ્ ચ ચિર સ્થિતિ કો ભવતિ પરંપરાધારણતયા । અવ્યુત્પન્નાનામ્ અર્થ વ્યુત્પત્તિર્ ભવતિ । સંશયિતાનાં સંશય છેદો ભવતિ । વિનિશ્ચિતાનાં સદ્ધર્મસં ભોગો ભવતિ અનવદ્યો પ્રીતિરસઃ । મહાયાનમહત્વવિભાગે દ્વૌ શ્લોકઃ ।
આલમ્બનમહત્વં ચ પ્રતિપત્તેર્ દ્વયોસ્ તથા ।
જ્ઞાનસ્ય વીર્યારમ્ભસ્ય ઉપાયે કૌશલસ્ય ચ

ઉદાગમમહત્વં ચ મહત્વં બુદ્ધકર્મણઃ ।
એતન્ મહત્વયોગાદ્ ધિ મહાયાનં નિરુચ્યતે

સપ્તવિધ મહત્વ યોગાન્ મહાયાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । આલમ્બનમહત્વેના પ્રમાણવિસ્તીર્ણસૂત્રાદિધર્મયોગાત્ । પ્રતિપત્તિમહત્વેન દ્વયોઃ પ્રતિપત્તેઃ સ્વાર્થે પરાર્થે ચ । જ્ઞાન મહત્વેન દ્વયોર્ જ્ઞાનાત્મપુદ્ગલનૈરાત્મ્યસ્ય ધર્મનૈરાત્મ્યસ્ય ચ પ્રતિવેધકાલે । વીર્યારમ્ભ મહત્વેન ત્રીણિ કલ્પાસંખ્યેયાનિ સાતત્યસત્કૃત્યપ્રયોગાત્ । ઉપાયકૌશલ્ય મહ્ત્વેન સંસારાપરિત્યાગાસંક્લેશતઃ । સમ્ ઉદાગમમહત્વેન બલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્મસમુદાગમાત્ । બુદ્ધકર્મ મહ્ત્વેન ચ પુનઃ પુનર્ અભિસંબોધિમહાપરિનિર્વાણસંદર્શનતઃ ।
ગોત્રં ધર્માધિમુક્તિશ્ ચ ચિત્તસ્યોત્પાદના તથા ।
દાનાદિપ્રતિપત્તિશ્ ચ ન્યાયામ્ આવક્રાન્તિર્ એવ ચ

સત્વાનાં પરિપાકશ્ ચ ક્ષેત્રસ્ય ચ વિશોધના ।
અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં બોધિઃ શ્રેષ્ઠા ચ દર્શનાત્ દર્શના

એતેન દશવિધેન વસ્તુના કૃત્સ્નં મહાયાનં સંગૃહીતં । સત્વાનાં પરિપાચનં ભૂમિપર્તિષ્ઠિતસ્ય યાવત્ સપ્તમ્યાં ભૂમૌ વેદિતવ્યં । ક્ષેત્ર પરિ શોધનમ્ અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં ચાવિનિવર્તનીયાયાં ભૂમૌ ત્રિવિધાયાં । શ્રેષ્ઠા બોધિર્ બુદ્ધભૂમૌ । તત્રૈવ ચાભિસંબોધિમહાપરિનિર્વાણસં દર્શના । ( મ્સ 172 ) શેષં ગતાર્થં । બોસ્હિસત્વવિભાગે દશ શ્લોકાઃ ।
આધિમોક્ષિક એકશ્ ચ શુદ્ધાધ્યાશયિકો ઽપરઃ ।
નિમિત્તે ચાનિમિત્તે ચ ચાર્ય્ અપ્ય્ અનભિસંસ્કૃતે ।
બોધિસત્વા હિ વિજ્ઞેયાઃ પઞ્ચૈતે સર્વભૂમિષુ

તત્ર નિમિત્તચારી દ્વિતીયાં ભૂમિમ્ ઉપાદાય યાવત્ ષષ્ઠ્યાં । અનિમિત્તચારી સપ્તમ્યાં । અનભિસંસ્કારચારી પરેણ । શેષં ગતાર્થં ।
કામેષ્વ્ અસક્તસ્ ત્રિવિશુદ્ધકર્મા ક્રોધાભિભૂમ્યં ગુણતત્પરશ્ ચ ।
ધર્મે ઽચલસ્ તત્વગભીરદૃષ્ટિર્ બોધૌ સ્પૃહાવાન્ ખલુ બોધિસત્વઃ

એતેન ષડ્પારમિતાપ્રતિપત્તિતો મહાબોધિપ્રણિધાનતશ્ ચ બોધિસત્વલક્ષણં પરિદીપિતં ।
અનુગ્રહેચ્છો ઽનુપઘાતદૃષ્ટિઃ પરોપઘાતેષ્વ્ અધિવાસકશ્ ચ ।
ધીરો ઽપ્રમત્તશ્ ચ બહુશ્રુતશ્ ચ પરાર્થયુક્તઃ ખલુ બોધિસત્વઃ

19.65 ચોમ્મ્. તત્ર ધીર આરબ્ધવીર્યો દુઃખૈર્ અવિષાદાત્ । અપ્રમત્તો ધ્યાનસુખેષ્વ્ અસક્તઃ । શેષં ગતાર્થં ।
આદીનવજ્ઞઃ સ્વપરિગ્રહેષુ ભોગેષ્વ્ અસક્તો હ્ય્ અનિગૂઢવૈરઃ ।
યોગી નિમિત્તે કુશલો ઽકુદૃષ્ટિર્ અધ્યાત્મસંસ્થઃ ખલુ બોધિસત્વઃ

તત્ર ભોગેષ્વ્ અસક્તો યસ્ તાન્ વિઆય પ્રવ્રજતિ । નિમિત્તકુશલઃ શમથાદિનિમિત્તત્રયકૌશલ્યાત્ । અધ્યાત્મસંસ્થો મહાયાનાવિકમ્પનાત્ । મહાયાનં હિ બોધિસત્વાનામ્ અધ્યાત્મં । શેષં ગતાર્થં ।
દયાન્વિતો હ્રીગુણસંનિવિષ્ટો દુઃખાધિવાસાત્ સ્વસુખેષ્વ્ અસક્તઃ ।
સ્મૃતિપ્રધાનઃ સુસમાહિતાત્મા યાનાવિકાર્યઃ ખલુ બોધિસત્વઃ

તત્ર સ્મૃતિપ્રધાનો ધ્યાનવાન્ સ્મૃતિબલેન ચિત્તસમાધાનાત્ । સુસમાહિતાત્મા નિર્વિકલ્પજ્ઞાનઃ । શેષં ગતાર્થં ।
દુઃખાપહો દુઃખકરો ન ચૈવ દુઃખાધિવાસો ન ચ દુઃખભીતઃ ।
દુઃખાદ્ વિમુક્તો ન ચ દુઃખકલ્પો દુઃખાભ્યુપેતઃ ખલુ બોધિસત્વઃ

તત્ર દુઃખાદ્ વિમુક્તો ધ્યાનવાન્ કામધાતુવૈરાગ્યાદ્ દુઃખદુઃખતામોક્ષતઃ । દુઃખાભ્યુપેતઃ સંસારાભ્યુપગમાત્ । શેષં ગતાર્થં ।
ધર્મે રતો ઽધર્મરતઃ ધર્મે ઽરતો ઽધર્મરતઃ પ્રકૃત્યા ધર્મે જુગુપ્સી ધરમાભિયુક્તઃ ।
ધર્મે વશી ધર્મનિરન્ધકારો ધર્મપ્રધાનઃ ખલુ બોધિસત્વઃ

તત્ર ધર્મે જુગુપ્સી અક્ષાન્તિજુગુપ્સનાત્ । ધર્મે વશી સમાપત્તૌ । ધર્મપ્રધાનો મહાબોધિપરમઃ । ધર્મ એવાત્ર ધરમ ઉક્તો વૃત્તાનુવૃત્ત્યા । શેષં ગતાર્થં ।
ભોગાપ્રમત્તો નિયમાપ્રમત્તો રક્ષાપ્રમત્તઃ કુશલાપ્રમત્તઃ ।
સુખાપ્રમત્તો ધરમાપ્રમત્તો યાનાપ્રમત્તો ખલુ બોધિસત્વઃ

તત્ર રક્ષાપ્રમત્તઃ ક્ષાન્તિમાન્ સ્વપરચિત્તાનુરક્ષણાત્ । ધર્માપ્રમત્તો યથાભૂતધર્મજ્ઞાનાત્ । શેષં ગતાર્થં ।
વિમાનલજ્જસ્ તનુદોષલજ્જ અમર્ષલજ્જઃ પરિહાણિલજ્જઃ ।
વિશાલવિસારલજ્જસ્ તનુદૃષ્ટિલજ્જઃ યાનાન્યલજ્જઃ ખલુ બોધિસત્વઃ

તત્ર વિમાનલજ્જો યો ઽર્થિનો ન વિમાનયતિ । તનુદોષલજ્જો ઽણુમાત્રેષ્વ્ અવદ્યેષુ ભ્યદર્શી । તનુદૃષ્ટિલજ્જો ધર્મનૈરાત્મ્યપ્રતિવેધી । શેષં ગતાર્થં । સર્વૈર્ એભિઃ શ્લોકૈઃ પર્યાયાન્તરેણ ષડ્પારમિતાપ્રતિપત્તિતો મહાબોધિપ્રણિધાનતશ્ ચ બોધિસત્વલક્ષણં પરિદીપિતં ।
ઇહાપિ ચામુત્ર ઉપેક્ષણેન સંસ્કારયોગેન વિભુત્વલાભૈઃ ।
શમોપસમૌપદેશેન મહાફલેન અનુગ્રહે વર્તતિ બોધિસત્વઃ

ઇહ એવ સત્વાનામ્ અનુગ્રહે વર્તતે દાનેન । અમુત્ર શીલેનોપપત્તિવિશેષં પ્રાપ્ય । સંસ્કારયોગેને તિ વીર્યયોગેન । મહાફલેન -ઇતિ બુદ્ધત્વેન । શેષં ગતાર્થં । એતેન ( મ્સ 174 ) ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ મહાબોધિપ્રણિધાનેન ચ યથા સત્વાનુગ્રહે બોધિસત્વો વર્તતે તત્ પરિદીપિતં । બોધિસત્વસામાન્યનામવિભાગે અષ્ટૌ શ્લોકાઃ ।
બોધિસત્વો મહાસત્વો ધીમાંશ્ ચૈવોત્તમદ્યુતિઃ ।
જિનપુત્રો જિનાધારો વિજેતાથ જિનાઙ્કુરઃ

વિક્રાન્તઃ પરમાશ્ચર્યઃ સાર્થવાહો મહાયશાઃ ।
કૃપાલુશ્ ચ મહાપુણ્ય ઈશ્વરો ધાર્મિકસ્ તથા

એતાનિ ષોડશ સર્વબોધિસત્વાનામ્ અન્વર્થનામાનિ સામન્યેન ।
સુતત્વબોધૈઃ સુમહાર્થબોધૈઃ સર્વાવર્થબોધૈર્ અપિ નિત્યબોધૈઃ ।
ઉપાયબોધૈશ્ ચ વિશેષણેન તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્વઃ

પઞ્ચવિધેન બોધવિશેષેણ બોધિસત્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । પુદ્ગલનૈરાત્મ્યબોધેન । સર્વાકારસર્વાર્થબોધેન અક્ષયાવબ્ધેન પરિનિર્વાણસંદર્શને ઽપિ । યથાવિધેનાયં ચ વિનયોપાયબોધેન ।
આત્માનુબોધાત્ તનુદૃષ્ટિબોધાદ્ વિચિત્રવિજ્ઞપ્તિવિબોધતશ્ ચ ।
સર્વસ્ય ચાભૂતવિકલ્પબોધાત્ તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્વઃ

અત્ર પુનશ્ ચતુર્વિધબોધિવિશેષં દર્શયતિ ચિત્તમનોવિજ્ઞાનબોધતઃ । તેષાં ચાભૂતપરિકલ્પત્વાવબોધતઃ । તત્ર ચિત્તમ્ આલયવિજ્ઞાનં । મનસ્ તદાલમ્બનમ્ આત્મદૃષ્ટ્યાદિસંયુક્તં । વિજ્ઞાનં ષડ્વિજ્ઞાનકાયાઃ
અબોધબોધાદ્ અનુબોધબોધાદ્ અભાવબોધાત્ પ્રભવાનુબોધાત્ ।
અબોધબોધપ્રતિબોધતશ્ ચ તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્વઃ

અત્ર પુનઃ પઞ્ચવિધં બોધવિશેષં દર્શયતિ । અવિદ્યાબોધાત્ । વિદ્યાબોધાત્ । પરિકલ્પિતાદિસ્વભાવત્રયબોધાચ્ ચ । તત્રાવબોધત્વેન બોધિપ્રતિબોધાત્ પરિનિષ્પન્નસ્વભાવબોધો વેદિતવ્યઃ ।
અનર્થબોધાત્ પરમાર્થબોધાત્ સર્વાવબોધાત્ સકલાર્થબોધાત્ ।
બોદ્ધવ્યબોધાશ્રયબોધબોધાત્ તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્વઃ

અત્ર પઞ્ચવિધં બોધિવિશેષં દર્શયતિ । પરતન્ત્રલક્ષણબોધાત્ । પરિનિષ્પન્નબોધાત્ । સર્વજ્ઞેયસર્વાકારબોધાત્ । બોધ્યવબોધત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિબોધાચ્ ચ ।
નિષ્પન્નબોધાત્ પદબોધતશ્ ચ ગર્ભાનુબોધાત્ ક્રમદર્શનસ્ય ।
બોધાદ્ ભૃશં સંશયહાનિબોધાત્ તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્વઃ

તત્ર નિષ્પન્નબોધો બુદ્ધત્વં । પદબોધો યેન તુષિતભવને વસતિ । ગર્ભાનુબોધો યેન માતુઃ કુક્ષિમ્ અવક્રામતિ । ક્રમદર્શને બોધો યેન ગર્ભાન્ નિષ્ક્રમણં કામપરિભોગં પ્રવ્ર્જ્યાં દુષ્કરચર્યામ્ અભિસંબોધિં ચ દર્શયતિ । ભૃશં સંશયહાનિબોધો યેન સર્વસંશયછેદાય સત્વાનાં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ ।
લાભી હ્ય્ અલાભી ધીસંસ્થિતશ્ ચ બોદ્ધાનુબોદ્ધા પ્રતિદેશકશ્ ચ ।
નિર્જલ્પબુદ્ધિર્ હતમાનમાની હ્ય્ અપક્કસંપક્કમતિશ્ ચ ધીમાન્