મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 18

એતેન યથોક્તાનાં પૂજાસેવાઽપ્રમાણાનામ્ અનુક્રમં ગુણં ચ સમાસેન સંદર્શયતિ । મહોપધિભિર્ ધ્રુવં સત્ક્રિયા ચાત્યર્થં પૂજનાન્ મહદુપધિધ્રુવસત્ક્રિયાભિપૂજી વેદિતવ્યઃ । સત્ક્રિયા પુનઃ સમ્યક્પ્રતિપત્તિર્વેદિતવ્યા । એવં સત્કારપ્રતિપત્તિપૂજી ( મ્સ 132 ) ભવતિ । બહુગુણં મિત્રં તદન્યૈર્ ગુણૈઃ । હિતમ્ અનુકમ્પકત્વેન વેદિતવ્યં । એતિ સર્વસિદ્ધિમ્ ઇતિ સ્વપરાર્થસિદ્ધિં પ્રાપ્નોતીતિ ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે પૂજાસેવાઽપ્રમાણાધિકારઃ સપ્તદશઃ સમાપ્તઃ
છપિત્રે xવિઇઇ
અષ્ટાદશો ઽધિકારઃ
લજ્જાવિભાગે ષોડશ શ્લોકાઃ ।
લજ્જા વિપક્ષહીના જ્ઞાનેન ગતા ચ નિર્વિકલ્પેન ।
હીનાનવદ્યવિષયા સત્વાનાં પાચિકા ધીરે

એતેન સ્વભાવસહાયાલમ્ભનકર્મપદા ચતુર્વિધં લક્ષણં બોધિસત્વલજ્જાયાઃ સંદર્શયતિ । હીનાનવદ્યવિષયા । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં । તદ્વિહીનં મહાયાનાદ્ અનવદ્યં ચ । તેન બોધિસત્વં લજ્જતે । કથં સત્વાનાં પરિ પાચિકા । તસ્યામ્ એવ લજ્જાપારમિતાવિપક્ષવૃદ્ધ્યા તત્પ્રતિપક્ષપરિહાણ્યા ચાત્યર્થં લજ્જોત્પાદનાત્ ।
ષણ્ણાં પારમિતાનાં નિષેવણાલસ્યતો ભવતિ લજ્જા ।
ક્લેશાનુકૂલધર્મપ્રયોગતશ્ ચૈવ ધીરાણાં

ઇયમ્ અપ્રયોગલજ્જા પારમિતા ભાવનાયામ્ અપ્રયોગેન । ક્લેશાનુકુલેષુ ધર્મેષ્વ્ ઇન્દ્રિયાગુપ્તદ્વારત્વાદિષુ ચ પ્રયોગેન લજ્જોત્પાદનાત્ ।
અસમાહિતસ્વભાવા મૃદુમધ્યા હીનભૂમિકા લજ્જા ।
હીનાશયા સમાના હીના હિ તદન્યથા ત્વ્ અધિકા

ઇયં મૃદુ માત્રા લજ્જા । પૂર્વનિર્દેશાનુસારેણાસ્ય શ્લોકસ્યાર્થો ઽનુગન્તવ્યં । અતઃ પરં ચતુર્ભિસ્ ત્રિભિશ્ ચ શ્લોકૈર્ યથાક્રમં લજ્જાવિપક્ષે લજ્જાયાં ચ દોષગુણભેદં દર્શયતિ ।
લજ્જારહિતો ધીમાન્ ક્લેશાન્ અધિવાસયત્ય્ અયોનિશતઃ ।
પ્રતિઘોપેક્ષામાનઃ સત્વાન્ ઉપહન્તિ શીલં ચ

ઇત્ય્ અત્ર આત્મવ્યાબાધાય ચેતયતે પરવ્યાબધાયોભયવ્યાભાધાય ચેત્ય્ સંદર્શિતં । અયોનિશત ઇત્ય્ અયોનિશો મનસ્કારેણ । કથમ્ ઉપેક્ષયા સત્વાન્ ઉપહન્તિ । સર્વાર્થપ્રમાદતઃ ।
કૌકૃત્યાત્ સવિલેખો ભવતિ સ સંમાનહાનિમ્ આપ્નોતિ ।
શ્રાદ્ધાત્ માનુષસંઘાચ્ છાસ્ત્રા ચોપેક્ષ્યતે તસ્માત્

સહધાર્મિકૈર્ જિનસુતૈર્ વિનિન્દ્યતે લોકતો ઽયશો લભતે ।
દૃષ્ટે ધર્મે
ઇત્ય્ એતેન દૃષ્ટધાર્મિકમ્ અવદ્યં પ્રસવતીતિ દર્શનં । યથાક્રમમ્ આત્મપરદેવતાશાસ્તૃભિર્ અપવદનાત્ । વિજ્ઞૈઃ સબ્રહ્મચારિભિર્ ધર્મતયા વિગર્હનાત્ । દિગ્વિદ્ક્ષુ ચ પાપકાવર્ણનિશ્ચરણાત્ ।
ઽન્યત્ર ક્ષણરહિતો જાયતે ભૂયઃ

પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિહાનિં શુક્લૈર્ ધર્મૈઃ સમાપ્નુતે તેન ।
ઇત્ય્ અનેન દૃષ્ટધર્મસાંપરાયિકમ્ અવદ્યં પ્રસવતીત્ય્ સંદર્શિતમ્ પ્રાપ્ત કુશલધર્મપરિ હાનિ તઃ । અપ્રાપ્ત પરિ હાનિ તશ્ ચ યથાક્રમં ।
દુઃખં વિહરતિ તસ્માન્ મનસો ઽપ્ય્ અસ્વસ્થતામ્ એતિ

ઇત્ય્ એતેન લજ્જં ચૈતસિકં દુઃખં દૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયત ઇત્ય્ સંદર્શિતં ।
એતે સર્વે દોષા હ્રીમત્સુ ભવન્તિ નો જિનસુતેષુ ।
ઇત્ય્ અત ઉપાદાય લજ્જાગુણો વેદિતવ્યઃ । યદ્ એતે ચ દોષા ન ભવન્તિ ।
દેવેષુ ચ મનુજેષુ ચ નિત્યં સંજાયતે ચ બુધઃ

ઇત્ય્ એતદ્ અસ્ય વિપાકફલં ભવતિ ।
સંભારાંશ્ ચ સ બોધેઃ ક્ષિપ્રં પૂરયતિ લજ્જયા ધીમાન્ ।
ઇત્ય્ એતદ્ અધિપતિફલં ।
સત્વાનાં પાચનયા ન ખિદ્યતે ચૈવ જિનપુત્રઃ

ઇત્ય્ એતત્ પુરુષકારફલં ।
સ વિપક્ષપ્રતિપક્ષૈ રહિતો ઽરહિતશ્ ચ જાયતે સતતં ।
ઇત્ય્ એતે વિસંયોગનિષ્પન્દફલં । યદ્ ઉત વિપક્ષરહિતત્વં પ્રતિપક્ષારહિતત્વં ચ ।
ઇત્ય્ એતમ્ આનુશંસં હ્રીમાન્ આપ્નોતિ જિનપુત્રઃ

ઇતિ યથોક્તદોષાભાવં ગુણયોગં ચ પ્રાપ્નોતીતિ સંદર્શિતં ।
દોષમલિનો હિ બાલો હ્રીવિરહાત્ સુવસનૈઃ સુગુપ્તો ઽપિ ।
નિર્વસનો ઽપિ જિનસુતો હ્રીવસનો મુક્તદોષમલઃ

એતેન વસ્ત્રવિશેષણં હ્રિયઃ । તદન્યવસ્ત્રપ્રાવૃતસ્યાપિ હ્રીરહિતસ્ય દોષમલિન ત્વાત્ । નગ્નસ્યાપિ ચ હ્રીમતો નિર્મલત્વાત્ ।
આકાશમ્ ઇવ ન લિપ્તો હ્રીયુક્તઃ જિનસુતો ભવતિ ધર્મૈઃ ।
ધર્મૈર્ ઇતિ લોકધર્મૈઃ ।
હ્રીભૂષિતશ્ ચ શોભતિ સંપર્કગતો જિનસુતાનામ્

એતેન શ્લોકેન હ્રિય આકાશ ભૂષણસમતાં દર્શયતિ ।
માતુર્ ઇવ વત્સલત્વં હ્રિયો વિનેયેષુ બોધિસત્વાનાં ।
ત્રાતવ્યસત્વોપેક્ષાયા લજ્જનાત્ ।
આરક્ષા ચાપિ હ્રીઃ સંસરતાં સર્વદોષેભ્યઃ

હસ્ત્યશ્વકાયાદિભૂતત્વાત્ । એભિર્ વસ્ત્રાદિદૃષ્ટાન્તૈર્ વિહારે ક્લેશપ્રતિપક્ષતાં ચારે લોકધર્મપ્રતિપક્ષતાં । સહધાર્મિકસંવાસાનુકૂલતાં સત્વપરિપાકાનુકૂલતાં । અક્લિષ્ટસંસારાનુકૂલતાં ચ હ્રિયો દર્શયતિ ।
સર્વેષુ નાધિવાસા સર્વેષ્વ્ અધિવાસનાપ્રવૃત્તિશ્ ચ ।
સર્વેષુ ચ પ્રવૃત્તિર્ હ્રીવિહિતં હ્રીમતો લિઙ્ગમ્

એતેન ચતુર્વિધં હ્રીકૃતં લિઙ્ગમ્ હ્રીમતો દર્શયતિ । યદ્ ઉત સર્વદોષેષ્વ્ અન્ અધિવાસના ચા પ્રવૃત્તિશ્ ચ । સર્વગુણેષ્વ્ અધિવાસના ચ પ્રવૃત્તિશ્ ચ ।
હ્રીભાવના પ્રધાના સ્વચિત્તતો ધર્મતો ઽધિમોક્ષાચ્ ચ ।
આશયતો ઽપિ વિભુત્વાદ્ અકલ્પનાદ્ ઐક્યતશ્ ચાપિ

ઇત્ય્ અસ્ય નિર્દેશો યથાપૂર્વં । ધૃતિવિભાગે સપ્ત શ્લોકાઃ ।
ધૃતિશ્ ચ બોધિસત્વાનાં લક્ષણેન પ્રભેદતઃ ।
દૃઢત્વેન ચ સર્વેભ્યસ્ તદન્યેભ્યો વિશિષ્યતે

વીર્યં સમાધિઃ પ્રજ્ઞા ચ સત્વં ધૈર્યં ધૃતિર્મતા ।
નિર્ભીતો બોધિસત્વો હિ ત્રયાદ્ યસ્માત્ પ્રવર્તતે

એતેન ધૃતિ લક્ષણં સપર્યાયં સમાદનં ચોક્તં । વીર્યા દિકં લક્ષણં । સત્વાદિકં પર્યાયઃ । શેષં સાધનં । કતમસ્માત્ ત્રયાન્ નિર્ભીતઃ પ્રવર્તતે ઇત્ય્ આહ ।
લીનત્વાચ્ ચ ચલત્વાચ્ ચ મોહાચ્ ચોત્પદ્યતે ભયં ।
કૃત્યેષુ તસ્માદ્ વિજ્ઞેયા ધૃતિસંજ્ઞા નિજે ત્રયે

સ્રવકાર્યેષુ હિ લીન ચિત્તતયા વા ભયમ્ ઉત્પદ્યતે તદનુત્સાહતઃ । ચલ ચિત્તતયા વા ચિત્તાનવસ્થાનતઃ । સં મોહ તો વા તદુપાયાજ્ઞાનતઃ । તત્પ્રતિપક્ષાશ્ ચ યથાક્રમં વીર્યાદયઃ । તસ્માન્ નિજવીર્યાદિત્રયે ધૃતિસંજ્ઞા વેદિતવ્યા નિજ ઇત્ય્ અપ્રતિસંખ્યાનકરણીયે
પ્રકૃત્યા પ્રણિધાને ચ નિરપેક્ષત્વ એવ ચ ।
સત્વવિપ્રતિપત્તૌ ચ ગમ્ભીર્યાઉદાર્યસંશ્રવે

વિનેયદુર્વિનયત્વે કાયાચિન્ત્યે જિનસ્ય ચ ।
દુષ્કરેષુ વિચિત્રેષુ સંસારાત્યાગ એવ ચ

નિઃસંક્લેશે ચ તત્રૈવ ધૃતિર્ ધીરસ્ય જાયતે ।
અસમા ચ તદન્યેભ્યઃ સો ઽગ્રે ધૃતિમતાં યતઃ મતઃ

એભિસ્ ત્રિભિઃ શ્લોકૈર્ ધૃતિપ્રભેદં દર્શયતિ । યથાક્રમં ગોત્રતઃ । ચિત્તોત્પાદઃ । સ્વાર્થતઃ । સત્વાર્થતઃ । પ્રભાવતઃ ।
સત્વપરિપાચનતઃ । પરમબોધિતશ્ ચ । તત્ર ( મ્સ 136 ) નિરપેક્ષત્વં સ્વાર્થપ્રયુક્તસ્ય કાયજીવિતનિરપેક્ષત્વાદ્ વેદિતવ્યં । પુનર્ દુષ્કર ચર્યાતઃ । સંચિન્ત્યભાવોપપત્તિતઃ । તદસંક્લેશતો ઽપિ પ્રભેદઃ ।
કુમિત્રદુઃખગમ્ભીરશ્રવાદ્ વીરો ન કમ્પતે ।
શલભૈઃ પક્ષવાતૈશ્ ચ સમુદ્રૈશ્ ચ સુમેરુવત્

એતેન બોધિસત્વધૃતેર્ દૃઢત્વં દર્શયતિ । ઉપમાત્રયં ત્રયેણાકમ્પને યથાક્રમં વેદિતવ્યં । અખેદવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
અખેદો બોધિસત્વાનામ્ અસમસ્ ત્રિષુ વસ્તુષુ ।
શ્રુતાતૃપ્તિમહાવીર્યદુઃખે હ્રીધૃતિનિશ્રિતઃ

તીવ્રચ્છન્દો મહાબોધાવ્ અખેદો ધીમતાં મતઃ ।
અનિષ્પન્નશ્ ચ નિષ્પન્નઃ સુનિષ્પન્નશ્ ચ ભૂમિષુ

આભ્યાં વસ્તુનો નિશ્રયતઃ સ્વભાવતઃ । પ્રભેદતશ્ ચા ખેદો નિર્દિષ્ટઃ । ત્રિષુ વસ્તુષુ । શ્રુતાતૃપ્તૌ । દીર્ઘકાલ વીર્યા રમ્ભે । સંસાર દુઃખે ચ । હ્ર્યં ધૃતિં ચ નિશ્રિત્ય । તાભ્યાં હિ ખેદોત્પત્તિતો લજ્જયતે ન ચોત્પાદયતિ । તીવ્રચ્છન્દો મહાબોધાવ્ ઇતિ સ્વભાવ્વઃ । છન્દો હિ વ્યાવૃત્તે ખિન્નો ભવતિ । અનિષ્પન્નો ઽધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ । નિષ્પન્નઃ સ્પતભૂમિષુ । સુનિષ્પન્નઃ પરેણ ઇત્ય્ એષ પ્રભાદઃ । શાસ્ત્રજ્ઞતાયાયાં દ્વૌ શ્લોકૌ ।
વસ્તુના ચાધિકારેણ કર્મણા ચ વિશિષ્યતે ।
લક્ષણેનાક્ષયત્વેન ફલસ્યોદાગમેન ચ

શાસ્ત્રજ્ઞતા હિ ધીરાણાં સમાધિમુખધારણી ।
ગૃહીતા સત્વપાકાય સદ્ધર્મસ્ય ચ ધારણે

તત્ર શાસ્ત્રજ્ઞતાયાઃ પઞ્ચ વિદ્યાસ્થાનાનિ વસ્તુ । અધ્યાત્મવિદ્યા હેતુવિદ્યા શબ્દવિદ્યા ચિકિત્સાવિદ્યા શિલ્પકર્મસ્થાનવિદ્યા ચ । સ્વપરાર્થક્રિયા અધિકારઃ । કર્મ પ્રથમવસ્તુનિ સ્વયં પ્રતિપત્તિઃ પરેભ્યશ્ ચ તત્સમાખ્યાનં । દ્વિતીયે તદ્દોષપરિજ્ઞાનં પરવાદિનિગ્રહશ્ ચ । ત્ર્તીયે સ્વયં સુનિરુક્તાભિધાનં પરસંપ્રત્યયશ્ ચ । ચતુર્થે પરેષાં વ્યાધિશમનં । પઞ્ચમે પરેભ્યસ્ તત્ સંવિભાગઃ । લક્ષણં શાસ્ત્રજ્ઞતાયા એતાન્ય્ એવસ્ પઞ્ચ વસ્તુનિ શ્રુતાનિ ભવન્તિ । ધૃતાનિ । વચસા પરિજિતાનિ । મનસા અન્વીક્ષિતાનિ । દૃષ્ટ્યા સુપ્રતિવિદ્ધાનિ । શ્રુત્વા યથાક્રમં । તદ્ ઉદ્ગ્રહણતઃ । સ્વાધ્યાયતઃ । પ્રસન્નેન મનસાર્થચિત્તનતો યથાયોગં તદ્દોષગુણાવગમાત્ । સ્વાખ્યાતદુરાખ્યાતાવધારણતશ્ ચ । અક્ષયત્વં નિરુપધિશેષનિર્વાણે ઽપ્ય્ અક્ષયાત્ । ( મ્સ 137 ) ફલસમુદાગમઃ સર્વધર્મસર્વાકારજ્ઞતા । સા પુનર્ એષા શાસ્ત્રજ્ઞતા બોધિસત્વાનાં સમાધિમુખૈર્ ધારણી મુખૈશ્ ચ સં ગૃહીતા । સત્વપાકાય ચ ભવતિ । સમાધિમુખૈસ્ તત્કૃત્યાનુષ્ઠાનાત્ । સદ્ધર્મ પારણાય ચ ધારણીભિસ્ તદ્ધારણાત્ । લોકજ્ઞતાયાં ચત્વારઃ શ્લોકઃ ।
કાયેન વચસા ચૈવ સત્યજ્ઞાનેન ચાસમા ।
લોકજ્ઞતા હિ ધીરાણાં તદન્યેભ્યો વિશિષ્યતે

કથં કાયેનેત્ય્ આહ ।
કૃતસ્મિતમુખા નિત્યં ।
કથં વાચેત્ય્ આહ
ધીરાઃ પૂર્વાભિભાષિનઃ ।
સા પુનઃ કિમ્ અર્થમ્ ઇત્ય્ આહ ।
સત્વાનાં ભાજનત્વાય ।
કસ્મિન્ન્ અર્થે ભાજનત્વાય ।
સદ્ધર્મપ્રતિપત્તયે

કથં સત્યજ્ઞાનેનેત્ય્ આહ ।
સત્યદ્વયાદ્ યતશ્ ચેષ્ટો લોકાનામ્ ઉદયો ઽસકૃત્ ।
દ્વયાદ્ અસ્તંગમસ્ તસ્માત્ તજ્જ્ઞો લોકજ્ઞ ઉચ્યતે

દ્વાભ્યાં સત્યાભ્યાં લોકસ્ય ઉદયઃ પુનઃ પુનઃ સંસારો યશ્ ચોદયો યેન ચેતિ કૃત્વા । દ્વાભ્યામ્ અસ્તંગમો નિરોધમાર્ગસત્યાભાં । યશ્ ચાસ્તંગમો યેન ચેતુ કૃત્વા । તસ્માત્ તજ્જ્ઞો લોકજ્ઞ ઉચ્યતે । લોકસ્યોદયાસ્તંગામિન્યા પ્રજ્ઞયા સમન્વાગતત્વાત્ ।
શમાય પ્રાપ્તયે તેષાં ધીમાન્ સત્યેષુ યુજ્યતે ।
સત્યજ્ઞાનાદ્ યતો ધીમાન્ લોકજ્ઞો હિ નિરુચ્યતે

અનેન લોકજ્ઞતાયાઃ કર્મ નિર્દિષ્ટં । તત્ર શમાય દુઃખસમુદયસત્યયોઃ પ્રાપ્તયે નિરોધમાર્ગસત્યયોઃ । પ્રતિસરણવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકઃ ।
આર્ષશ્ ચ દેશનાધર્મો અર્થો ઽભિપ્રાયિકો ઽસ્ય ચ ।
પ્રામાણિકશ્ ચ નીતાર્થો નિર્જલ્પા પ્રાપ્તિર્ અસ્ય ચ

ઇદં પ્રતિસરણાનાં લક્ષણં । તત્ર પ્રામાણિક ઽર્થો યઃ પ્રમાણભૂતેન નીતો વિભક્તઃ શાસ્ત્રા વા તત્પ્રમાણીકૃતેન વા । નિર્જલ્પા પ્રાપ્તિર્ અધિગમજ્ઞાનં લોકોત્તરં । તસ્યાનભિલાપ્યત્વાત્ । શેષં ગતાર્થં ।
પ્રતિક્ષેપ્તુર્ યથોક્તસ્ય મિથ્યાસંતીરિતસ્ય ચ ।
સાભિલાષસ્ય ચ પ્રાપ્તેઃ પ્રતિષેધો ઽત્ર દેશિતઃ

પ્રથમે પ્રતિસરણે આર્ષધર્મ પ્રતિક્ષેપ્તુઃ પુદ્ગલસ્ય પ્રતિષેદ્ગો દેશિતઃ । દ્વિતીયે યથારુતસ્ય વ્યઞ્જનસ્ય નાભિપ્રાયિકાર્થેન । તૃતીયેન મિથ્યા ચિન્તાર્થસ્ય વિપરીતં નીય્યમનસ્ય । ચતુર્થેન સાભિલાષસ્ય જ્ઞાનસ્ય । પ્રત્યાત્મવેદનીયસ્ય ।
અધિમુક્તેર્ વિચારાચ્ ચ યથાવત્ પરતઃ શ્રવાત્ ।
નિર્જલ્પાદ્ અપિ ચ જ્ઞાનાદ્ અપ્રણાશો હિ ધીમતાં

અથ પ્રતિસરણાનુશંસઃ । પ્રથમેન પ્રતિસરણેનાર્ષધર્મા ધિમુક્તિ તો ન પ્રણશ્યન્તિ । દ્વિતીયેન સ્વયમાભિપ્રાયિકકાર્થ વિચારણાત્ । તૃતીયેન પરતસ્ તદ્ વિપરીતાર્થનય શ્રવાત્ । ચતુર્થેન લોકોત્તરજ્ઞાનાત્ । પ્રતિસંવિદ્વિભાગે ચત્વારઃ શ્લોકઃ ।
અસમા બોધિસત્વાનાં ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ ।
પર્યાયે લક્ષણે વાક્યે જ્ઞાને જ્ઞાનાચ્ ચ તા મતાઃ

પ્રથમા પર્યાયે જ્ઞાનમ્ એકૈકસ્યાર્થસ્થ યાવન્તો નામ પર્યાયાઃ । દ્વિતીયા ( મ્સ 139 ) લક્ષણે યસ્યાર્થસ્ય તન્નામ । તૃતીયા વાક્યે પ્રત્યેકં જનપદેષુ યા ભાષાઃ । ચતુર્થા જ્ઞાને સ્વયં યત્ પ્રતિભાનં । ઇદં પ્રતિસંવિદાં લક્ષણં ।
દેશનાયાં પ્રયુક્તસ્ય યસ્ય યેન ચ દેશના ।
ધર્માર્થયોર્ દ્વયોર્ વાચા જ્ઞાનેનૈવ ચ દેશના

ધર્મસ્યોદ્દેશનિર્દેશાત્ સર્વથા પ્રાપણાદ્ દ્વયોઃ ।
પરિજ્ઞાનાહાનાચ્ ચ ચોદ્યાનાં પ્રતિસંવિચ્ચતુષ્ટયમ્

ઇતિ ચતુષ્ટ્વે કારણં । દેશનાયાં હિ પ્રયુક્તસ્ય યસ્ય ચ દેશના યેન ચ । તત્ર જ્ઞાનેન પ્રયોજનં કસ્ય પુનર્ દેશના

ધર્મસ્યા ર્થસ્ય । કેન દેશના વચનેન જ્ઞાનેન ચ । તત્ર ધર્માર્થયોર્ દેશના । ધર્મસ્યોદ્દેશનિર્દેશાત્ વાક્યેન દેશના તયોર્ એવ દ્વયોર્ સર્વથા પ્રાપણાત્ । જ્ઞાનેન દેશના ચોદ્યાનાં પરિહરણાત્ । અતો યચ્ ચ યેન ચ દેશ્યતે તજ્જ્ઞાનાત્ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો વ્યવસ્થાપિતાઃ ।
પ્રત્યાત્મં સમતામ્ એત્ય યોત્તરત્ર પ્રવેદના ।
સર્વસંશયનાશાય પ્રતિસંવિન્ નિરુચ્યતે

એતેન પ્રતિસંવિદાં નિર્વચનં કરમ્ ચ દર્શિતં । પ્રત્યાત્મં લોકોત્તરેણ જ્ઞાનેન સર્વધર્મ સમતાં તથતાં એત્ય ઉત્તર કાલં તત્પૃષ્ટલબ્ધેન જ્ઞાનેન પ્રવેદના પર્યાયાદીનાં પ્રતિસંવિદ્ ઇતિ નિર્વચનં । સર્વસંશયનાશાય પરેષામ્ ઇતિ કર્મ । સંસારવિભાગે ચર્વારઃ શ્લોકાઃ ।
સંભારો બોધિસત્વાનાં પુણ્યજ્ઞાનમયો ઽસમઃ ।
સંસારે ઽભ્યુદયાયૈકઃ અન્યો ઽસંક્લિષ્ટસંસૃતૌ

યશ્ ચ સંભારો યદ્ અર્થં ચ સંદર્શયતિ । દ્વિવિધઃ સંભારઃ । તત્ર પુણ્ય સંભારઃ સંસારે ઽભ્યુદયાય સંવર્તતે । જ્ઞાન સંભારો ઽસંક્લિષ્ટસંસરણાય ।
દાનં શીલં ચ પુણ્યસ્ય પ્રજ્ઞા જ્ઞાનસ્ય સંભૃતિઃ ।
ત્રયં ચાન્યદ્ દ્વયસ્યાપિ પઞ્ચાપિ જ્ઞાનસંભૃતિઃ

એતેન પારમતાભિસ્ તદુભયસંભારસંગ્રહં ભવતિ । ક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનબલેન ( મ્સ 140 ) હ્ય્ ઉભયં ક્રિયતે । તસ્માદ્ દ્વયસંભારત્રયં ભવતિ । પુનઃ પ્રજ્ઞાયાં પરિણામનાત્ સર્વાઃ પઞ્ચ પારમિતા જ્ઞાનસંભારો વેદિતવ્યઃ ।
સંતત્યા ભાવનામ્ એત્ય ભૂયો ભૂયઃ શુભસ્ય હિ ।
આહારો યઃ સ સંભારો વીધીરે સર્વાર્થસાધકઃ

એતત્ સંભારનિર્વચનં કર્મ ચ । સમ્ ઇતિ સંતત્યા । ભા ઇતિ ભાવનામ્ આગમ્ય । ર ઇતિ ભૂયો ભૂય આહારઃ । સર્વાર્થસાધક ઇતિ કર્મ । સ્વપરાર્થયોઃ સાધનાત્ ।
પ્રવેશાયાનિમિત્તાય અનાભોગાય સંભૃતિઃ ।
અભિષેકાય નિષ્ઠાયૈ ધીરાણામ્ ઉપચીયતે

અયં સંસારપ્રભેદઃ । તત્રાધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ સંભારો ભૂમિ પ્રવેશાય । ષટ્સુ ભૂમિષ્વ્ અનિમિત્તાય સપ્તમીભૂમિસંગૃહીતાય । તસ્યાં નિમિત્તસમુદાચારાત્ । સપ્તમ્યાં ભૂમાવ્ અનાભોગાય તદન્ય્ભૂમિદ્વયસ્ંગૃહીતાય । તયોઃ સંભારાભિષેકાય દશમીભૂમિસંગૃહીતાય । તસ્યાં સંભારો નિષ્ઠાગમનાય બુદ્ધભૂમિસંગૃહીતાય । સ્મૃત્યુપસ્થાનવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
ચતુર્દશભિર્ આકારૈઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવના ।
ધીમતામ્ અસમત્વાત્ સા તદન્યેભ્યો વિશિષ્યતે

કસ્મૈશ્ ચતુર્દશભિઃ ।
નિશ્રયાત્ પ્રતિપક્ષાચ્ ચ અવતારાત્ તથૈવ ચ ।
આલમ્બનમનસ્કારપ્રાપ્તિતશ્ ચ વિશિષ્યતે

આનુકૂલ્યાનુવૃત્તિભ્યાં પરિજ્ઞોત્પત્તિતો ઽપરા ।
માત્રયા પરમત્વેન ભાવનાસમુદાગમાત્

ઇત્ય્ એભિશ્ ચતુર્દશભિર્ આકારૈર્ બોધિસત્વાનાં સ્મૃત્યુપસ્તાનભાવના વિશિષ્યતે । કથમ્ આશ્રય તો મહાયાને શ્રુતચિન્તાભાવનામયીં પ્રજ્ઞામ્ આશ્રિત્ય । કથં પ્રતિપક્ષ તઃ ચતુર્વિપર્યાસપ્રતિપક્ષાણામ્ અપ્ય્ અશુચિદુઃખાનિત્યાનાત્મસંજ્ઞાનં પ્રતિપક્ષત્વાત્ કાયાદિધર્મનૈરાત્મ્યપ્રવેશતઃ । કથમ્ અવતાર તઃ । ચતુર્ભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ યથાક્રમં દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગસત્યાવતારાત્ સ્વયં પરેષાં ચાવતારણાત્ । યથોક્તં ( મ્સ 141 ) મધ્યાન્તવિભાગે । કથમ્ આલમ્બન તઃ સર્વસત્વકાયાદ્યાલમ્બનાત્ । કથં મનસ્કાર તઃ કાયાદ્યનુપલમ્ભાત્ । કથં પ્રાપ્તિતઃ કાયાદીનાં ન વિસં યોગાય નાવસંયોગાય । કથં આનુકૂલ્ય તઃ પારમિતાનુકૂલ્યેન તદ્વિપક્ષપ્રતિપક્ષત્વાત્ । કથમ્ અનુવૃત્તિ તઃ લૌકિકાનાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચાનુવૃત્ત્યા તદુપસંહિતસ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનાત્ તેભ્યસ્ તદુપદેશાર્થં । કથં પરિજ્ઞા તઃ કાયસ્ય માયોપમત્વપરિજ્ઞયા તથૈવાભૂતરૂપસંપ્રખ્યાનાત્ । વેદનાયાઃ । સ્વપ્નોપમત્વપરિજ્ઞયા તથૈવ મિથ્યાનુભવાત્ । ચિત્તસ્ય પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરત્વપ્રૈજ્ઞયા આકાશવત્ । ધર્માણામ્ આગન્તુકકત્વપરિજ્ઞયા આકાશાગન્તુરજોધૂમાભ્રનીહારોપક્લેશવત્ । કથમ્ ઉત્પત્તિતઃ સંચિન્ત્યભવોપપત્તૌ ચક્રવર્ત્યાદિભૂતસ્ય વિશિષ્ટકાયવેદનાદિસંપત્તૌ તદસંક્લેશતઃ । કથં માત્ર તઃ મૃદ્વા અપિ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનાયાસ્ તદ્ અન્યેભ્યો અધિમાત્રત્વાત્ । પ્રકૃતિતીક્ષ્ણેન્દ્રિયતયા । કતં પરમત્વેન પરિનિષ્પન્નાનામ્ અનાભોગમિશ્રોપ્+અનિશ્રભાવનાત્ । કથં ભાવના તઃ અત્યન્તં તદ્ભાવનાત્ નિરુપધિશેષનિર્વાણે ઽપિ તદક્ષયાત્ । કથં સમુદાગમ તઃ । દશસુ ભૂમિષુ બુદ્ધત્વે ચ સમુદાગમાત્ । સમ્યક્પ્રહાણવિભાગે પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
સમ્યક્પ્રહાણં ધીરાણામ્ અસમં સર્વદેહિભિઃ ।
સ્મૃત્યુપસ્થાનદોષાણાં પ્રતિપક્ષેણ ભાવ્યતે

યાવત્યઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવના ઉક્તાઃ તદ્વિપક્ષાણાં પ્રતિપક્ષેણ સમ્યક્પ્રહાણભાવનેતિ સમસ્તં સમ્યક્પ્રહાણલક્ષણં । પ્રભેદેન પુનઃ ।
સંસારસ્યોપભોગે ચ ત્યાગે નિવરણસ્ય ચ ।
મનસ્કારસ્ય ચ ત્યાગે પ્રવેશે ચૈવ ભૂમિષુ

અનિમિત્તવિહારે ચ લબ્ધૌ વ્યાકરણસ્ય ચ ।
સત્વાનાં પરિપાકે ચ અભિષેકે ચ ધીમતાં

ક્ષેત્રસ્ય ચ વિશુદ્ધ્યર્થં નિષ્ઠાગમન એવ ચ ।
ભાવ્યતે બોધિસત્વાનાં વિપક્ષપ્રતિપક્ષતઃ

અયં સમ્યક્પ્રહાણભાવનાપ્રભેદઃ । સંસારસ્યા સંક્લિષ્ટપરિ ભોગે સંપત્તિષુ । પઞ્ચ નિવારણત્યાગે । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધ મનસ્કારત્યાગે । ભૂમિપ્રવેશે । અનિમિત્તવિહારે સપ્રમ્યાં ભૂમૌ । વ્યાકરણલાભે । સત્વાનાં પરિપાચને નવમ્યાં । અભિષેકે ચ દશમ્યાં । ક્ષેત્રવિશુદ્ધ્યર્થં ત્રયે ઽપિ । નિષ્ઠાગમને ચ બુદ્ધભૂમૌ । યે ( મ્સ 142 ) ચ વિપક્ષાસ્ તેષાં પ્રતિપક્ષેણ સમ્યક્પ્રહાણભાવના વેદિતવ્યા । અયમ્ અસ્યાઃ પ્રભેદઃ ।
છન્દં નિશ્રિત્ય યોગસ્ય ભાવના સનિમિત્તિકા ।
સર્વસમ્યક્પ્રહાણેષુ પ્રતિપક્ષો નિરુચ્યતે

એતેન છન્દં જનયતિ । વ્યાયચ્છતે વીર્યમ્ આરભતે । ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ । સમ્યક્ પ્રદધાતિ । ઇત્ય્ એષાં પદાનામ્ અર્થનિર્દેશઃ । છન્દં હિ નિશ્રિત્ય શમથવિપશ્યનાખ્યં યોગં ભાવયતીતિ વ્યાયચ્છતે । સા ચ ભાવના શમથપ્રગ્રહોપેક્ષાનિમિત્તૈઃ સહ ભાવ્યત્ગે । તસ્માત્ સા સનિમિત્તિકા । કથં પુનર્ ભાવ્યતે । યચ્ છમથપ્રગ્રહોપક્લેશયોર્ લયાઉદ્ધત્યયોઃ પ્રતિપક્ષેણ વીર્યમ્ આરભતે । ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ પ્રદધાતિ ચ । શમથે સમપ્રાપ્તે ચોપેક્ષાયાં પ્રદધાતિ । એષા યોગભાવના યથોક્તપ્રભેદેષુ સર્વસમ્યક્પ્રહાણેષુ પ્રતિપક્ષ ઉચ્યતે । ઋદ્ધિપાદવિભાગે પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
ઋદ્ધિપાદાશ્ ચ ચત્વારો ધીરાણામ્ અગ્રલક્ષણાઃ ।
સર્વાર્થસિદ્ધૌ જાયન્તે આત્મનશ્ ચ પરસ્ય ચ

સર્વાર્થસિદ્ધિર્ લૌકિકી લોકોત્તરા ચ વેદિતવ્યા ચ । શેષં ગતાર્થં ।
નિશ્રયાચ્ ચ પ્રભેદાચ્ ચ ઉપાયાદ્ અભિનિર્હૃતેઃ ।
વ્યવસ્થા ઋદ્ધિપાદાનાં ધીમતાં સર્વથેષ્યતે

અસ્યોદ્દેશસ્ય શેષો નિર્દેશઃ ।
ધ્યાનપારમિમ્ આશ્રિત્ય પ્રભેદો હિ ચતુર્વિધઃ ।
ઉપાયશ્ ચાભિનિર્હારઃ ષડ્વિધશ્ ચ વિધીયતે

ધ્યાનપારમિતા નિશ્રયઃ પ્રભેદશ્ ચતુર્વિધશ્ છન્દવીર્યચિત્તમીમાંસાસમાધિભેદાત્ । ઉપાયશ્ ચતુર્વિધ એવ । અભિનિર્હારઃ ષડ્વિધઃ । ચતુર્વિધ ઉપાયઃ કતમઃ ।
વ્યાવસાયિક એકશ્ ચ દ્વિતીયો ઽનુગ્રહાત્મકઃ ।
નૈબન્ધિકસ્ તૃતીયશ્ ચ ચતુર્થઃ પ્રાતિપક્ષિકઃ

અષ્ટાનાં પ્રહાણસંસ્કારાણાં છન્દો વ્યાયામઃ શદ્ધા વ્યાવસાયિકઃ
ઉપાયઃ । શ્રદ્ધાનસ્યાર્થિનો વ્યાયામાત્ । પ્રશ્રબ્ધિર્ અનુગ્રહાત્મકઃ સ્મૃતિઃ સં પ્રજન્યં ચોપ નિબન્ધકઃ । એકેન ચિત્તસ્યાલમ્બનાવિસ્મરાત્ । દ્વિતીયેન વિસારપ્રજ્ઞાનાત્ । ચેતના ચોપેક્ષા ચ પ્રાતિપક્ષિક ઉપાયઃ । લયાઉદ્ધત્યોપક્લેશયોઃ ક્લેશાનાં ચ પ્રાતિપક્ષત્વાત્ । ષડ્વિધો ઽભિનિર્હારઃ કતમઃ ।
દર્શનસ્યાવવાદસ્ય સ્થિતિવિક્રીડિતસ્ય ચ ।
પ્રણિધેર્ વશિતાયશ્ ચ ધર્મપ્રાપ્તેશ્ ચ નિર્હૃતિઃ

તત્ર દર્શનં ચક્ષુઃ પઞ્ચવિધં માંસચક્ષુઃ દિવ્યં ચક્ષુઃ આર્યં પ્રજ્ઞાચક્ષુઃ ધર્મચક્ષુઃ બુદ્ધચક્ષુશ્ ચ । અવવાદઃ ષડભિજ્ઞા યથાક્રમં । તાભિર્ ઉપસંક્રમ્ય ભાષા ચિત્તં ચાગતિં ચ ગતિં ચ વિદિત્વા નિઃસરણાયાવવદનાત્ । સ્થિતિવિક્રીડિતં યસ્માત્ બોધિસત્વાનાં બહુવિધં નિર્માણાદિભિઃ સમાધિવિક્રીડિતં । પ્રણિધિર્ યેન પ્રણિધિજ્ઞાનેન પ્રણિધાનબલિકા બોધિસત્વાઃ પ્રણિધાનવૈશેષિકતયા વિક્રીડન્તિ । યેષાં ન સુકરં સંખ્યા કર્તું કાયસ્ય વા પ્રભાયા વા સ્વરસસ્ય વેતિ વિસ્તરેણ યથા દશભૂમિકે સૂત્રે । વશિતા યથા તત્રૈવ દશ વશિતા નિર્દિષ્ટાઃ । ધર્મપ્રાપ્તિર્ બલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં પ્રાપ્તિઃ । ઇત્ય્ એષા દર્શનાદીનામ્ અભિનિર્હારઃ ષડ્વિધઃ । ઇન્દ્રિયવિભાગે શ્લોકઃ ।
બોધિશ્ ચર્યા શ્રુત ચાત્ર શમથો ઽથ વિપશ્યના ।
શ્રદ્ધાદીનાં પદં જ્ઞેયમર્થસિદ્ધ્યધિકારતઃ

શ્રદ્ધેન્દ્રિયસ્ય બોધિઃ પદમ્ આલમ્બનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વીર્યેન્દ્રિયસ્ય બોધિસત્વ ચર્યા । સ્મૃતીન્દ્રિયસ્ય મહાયાનસંગૃહીતં શ્રુતં । સમાધીન્દ્રિયસ્ય શમથઃ । પ્રજ્ઞેન્દ્રિયસ્ય વિપશ્યના પદં । તદર્થાધિકારેણૈવ ચૈતાનિ શ્રદ્ધાદીનિ આધિપત્યાર્થેનેન્દ્રિયાણ્ય્ ઉચ્યન્તે । બલવિભાગે શ્લોકઃ ।
ભૂમિપ્રવેશસંક્લિષ્ટાશ્ ચેષ્ટાઃ શ્રદ્ધાદયઃ પુનઃ ।
વિપક્ષદુર્બલત્વેન ત એવ બલસંજ્ઞિતાઃ

ગતાર્થઃ શ્લોકઃ । બોધ્યઙ્ગવિભાગે સપ્ત શ્લોકાઃ ।
ભૂમિવિષ્ટસ્ય બોધ્યઙ્ગવ્યવસ્થાનં વિધીયતે ।
ધર્માણાં સર્વસત્વાનાં સમતાવગમાત્ પુનઃ

એતેન યસ્યામ્ અવસ્થાયાં યસ્યાવબોધાત્ બોધ્યઙ્ગાનિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે તદુપદિષ્ટં । ભૂમિ પ્ર વિષ્ટા વસ્થાયાં સર્વ ધર્માણાં સર્વસત્વાનાં ચ સમતાવ બોધાદ્ યથાક્રમં ધર્મનૈરાત્મ્યેનાત્મપરસમતા ચ । અતઃ પરં ચક્રાદિસપ્તરત્નસાધર્મ્યં બોધ્યન્ઙ્ગાનાં દર્શયતિ ।
સ્મૃતિશ્ ચરતિ સર્વત્ર જ્ઞેયાજિતવિનિર્જયે ।
અજિતજ્ઞેયવિનિર્જયાય । યથા ચક્રવર્તિનશ્ ચક્રરત્નમ્ અજિતદેશવિનિર્જયાય ।
સર્વકલ્પનિમિત્તાનાં ભઙ્ગાય વિચયો ઽસ્ય ચ

યથા હસ્તિરત્નં પ્રત્યર્થિકભઙ્ગાય ।
આશુ ચાશેષબોધાય વીર્યસ્ય પ્રવર્તતે ।
ક્ષિપ્રાભિજ્ઞતોત્પાદનાત્ । યથાશ્વરત્નમ્ આશુ સમુદ્રપર્યન્તમહાપૃથિવીગમનાય ।
ધર્માલોકવિવૃદ્ધ્યા ચ પ્રીત્યા આપૂર્યતે ધ્રુવમ્

આરબ્ધવીર્યસ્ય બોધિસવસ્ય ધર્માલોકા વિવર્ધન્તે । તતઃ પ્રીતિઃ સર્વં કાર્યં સદા પ્રીણયતિ । યથા મણિરત્નમ્ આલોકવિશેષેણ ચક્રવર્તિનં પ્રીણયતિ ।
સર્વાવરણનિર્મોક્ષાત્ પ્રશ્રબ્ધ્યા સુખમ્ એતિ ચ ।
સર્વદૌષ્ઠુલ્યસમુત્પાદનાત્ । યથા સ્ત્રીરત્નેન ચક્રવર્તી સુખમ્ અનુભવતિ ।
ચિન્તિતાર્થસમૃદ્ધિશ્ ચ સમાધેર્ ઉપજાયતે

યથા ચક્રવર્તિનો ગૃહપતિરત્નાત્ ।
ઉપેક્ષયા યથાકામં સર્વત્ર વિહરત્ય્ અસૌ ।
પષ્ઠલબ્ધાવિકલ્પેન વિકલ્પેન વિહારેણ સદોત્તમઃ

ઉપેક્ષો ચ્યતે નિર્વિકલ્પં જ્ઞાનં તયા બોધિસત્વઃ યથાકામં સર્વત્ર વિહરતિ તત્પૃષ્ઠલબ્ધેન ચ વિહારેણા ન્યસ્યોપગમાત્ । નિર્વિકલ્પેન વિહારેણ તત્ર નિર્વ્યાપરતયા વાસકલ્પનાત્ । યથા ચક્રવર્તિનઃ પરિણાયકરત્નં ચતુરઙ્ગબલકાયમ્ ઉપનેતવ્યં ચોપપ્રણયતિ । અપનેતવ્યં ચાપનયતિ । તત્ર ચ ગત્વા વાસં કલ્પયતિ યત્રાખિન્નઃ ચતુરઙ્ગો બલકાયઃ પરૈતિ ।
એવંગુણો બોધિસત્વશ્ ચક્રવર્તીવ વર્તતે ।
સપ્તરત્નોપમૈર્ નિત્યં બોધ્યઙ્ગૈઃ પરિવારિતઃ

ઇતિ સપ્તરત્નોપમત્વં બોધ્યઙ્ગાનાં નિગમયતિ ।
નિશ્રયાઙ્ગં સ્વભાવાઙ્ગં નિર્યાણાઙ્ગં તૃતીયકં ।
ચતુર્થમ્ અનુશંસાઙ્ગમ્ અક્લેશાઙ્ગં ત્રયાત્મકમ્

એતેન યદ્ બોધ્યઙ્ગં યથાઙ્ગં તદ્ અભિદ્યતિતં । સ્મૃતિર્ નિશ્રયાઙ્ગં સર્વેષાં તન્નિશ્રયેણ પ્રવૃત્તેઃ । ધર્મપ્રવિચયઃ સ્વભાવાઙ્ગં બોધેસ્ તત્સ્વભાવત્વાત્ । વીર્યં નિર્યાણાઙ્ગં તેનાપ્રાપ્યનિષ્ઠાયામ્ અધિષ્થાનાત્ । પ્રીતિર્ અનુશંસાઙ્ગમ્ ચિત્તસુખત્વાત્ । પ્રશ્રબ્ધિસમાધ્યુપેક્ષા અક્લેશાઙ્ગં । યેન યન્ નિશ્રિત્ય યો ઽસંક્લેશ ઇતિ । ત્રિવિધમ્ અસંક્લેશાઙ્ગં વેદિતવ્યં । માર્ગાઙ્ગવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
યથાબોધાનુવૃત્તિશ્ ચ તદૂર્ધ્વમ્ ઉપજાયતે ।
યથાબોધવ્યવસ્થાનં પ્રવેશશ્ ચ વ્યવસ્થિતૌ

કર્મત્રયવિશુદ્ધિશ્ ચ પ્રતિપક્ષસ્ય ભાવના ।
જ્ઞેયાવૃત્તેશ્ ચ માર્ગસ્ય વૈશેષિકગુણસ્ય ચ

બોધ્યઙ્ગકાલાદ્ ઊર્ધ્વં યથાભૂતાવબોધા નુવૃત્તિઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ । તસ્યૈવાવબોધસ્ય અવસ્થાનં પરિચ્છેદઃ સમ્યક્સંકલ્પઃ । તદ્વ્યવસ્થાને ચ સૂત્રાદિકે ભગવતા કૃતે સ એવ પ્રવેશસ્ તેન તદ્ર્થાવબોધાત્ । કર્મત્રયવિશુદ્ધિઃ સમ્યગ્વાક્કરમાન્તાજીવાઃ । વાક્કાયોભયક્રમસંગ્રહાત્ । પ્રતિપક્ષસ્ય ભાવના ભાવના સમ્યગ્વ્યાયામાદયો યથાક્રમં જ્ઞેયાવરણસ્ય માર્ગાવરણસ્ય ચ વૈશેષિકગુણા વરણસ્ય ચ સમ્યગ્વ્યાયામેન દીર્ઘં ( મ્સ 146 ) હિ કાલં અખિદ્યમાનો જ્ઞેયાવરણસ્ય પ્રતિપક્ષં ભાવયતિ । સમ્યક્સ્મૃત્યા શમથપ્રગ્રહોપેક્ષાનિમિત્તેષુ લયાઉદ્ધત્યાભાવાન્ માર્ગસંમુખીભાવાયાવરણસ્ય પ્રતિપક્ષં ભાવયતિ । સમ્યક્સમાધિના વૈશેષિકગુણાભિનિર્હારાયાવરણસ્ય પ્રતિપક્ષં ભાવયત્ય્ એવમ્ અષ્ટૌ માર્ગાઙ્ગાનિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે । શમથવિપશ્યનાવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકઃ ।
ચિત્તસ્ય ચિત્તે સ્થાનાચ્ ચ ધર્મપ્રવિચયાદ્ અપિ ।
સમ્યક્ સ્થિતિમ્ ઉપાશ્રિત્ય શમથો ઽથ વિપશ્યના

સમ્યક્સમાધિં નિશ્રિત્ય ચિત્તે ચિત્તસ્યાવસ્થાનાત્ । ધર્માણાં ચ પ્રવિચયાદ્ યથાક્રમં શમથો વિપશ્યના ચ વેદિતવ્યા । ન તુ વિના સમ્યક્સમાધિનેત્ય્ એતચ્ છમથવિપશ્યનાલક્ષણં ।
સર્વત્રગા ચ સૈકાંશા નૈકાંશોપનિષન્મતા ।
સા ચ શમથવિપશ્યના સર્વત્રગા યં યં ગુણમ્ આકઙ્ક્ષતિ તત્ર તત્ર તદ્ભાવનાત્ । યથોક્તં સૂત્રે । આકઙ્ક્ષેદ્ ભિક્ષુર્ અહો વતાહં કામૈર્ ઇતિ વિસ્ત્રેણ યાવત્ તેન ભિક્ષુણા ઇમાવ્ એવ દ્વૌ ધર્મૌ ભાવયિતવ્યૌ । યદ્ ઉત શમથશ્ વિપશ્યના ચેત્ય્ એવમ્ આદિ । એકાંશા શમથવિપશ્યના યદા શમથં ભાવયતિ । વિપશ્યનાં વા । ઉભયા ંશ યદા યુગપદ્ ઉભયં ભાવયતિ । ઉપનિષન્ સં મતા શમથવિપશ્યના બોધિસત્વાનામ્ અધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ ।
18.67બ્-ચ્
પ્રતિવેધે ચ નિર્યાણે અનિમિત્તે હ્ય્ અસંસ્કૃતે

પરિશુદ્ધૌ વિશુદ્ધૌ ચ શમથો ઽથ વિપશ્યના ।
સર્વભૂમિગતા ધીરે સ યોગઃ સર્વસાધકઃ

ઇત્ય્ ઉપનિષન્ મતેત્ય્ એવમાદિના શમથવિપશ્યનાઃ પ્રભેદઃ કર્મ ચ નિર્દિષ્ટઃ । યોગ ઉપાયો વેદિતવ્યઃ । તત્ર પ્રતિવેધઃ પ્રથમભૂમિપ્રવેશઃ । નિર્યાણં યાવત ષષ્ટી ભૂમિઃ । તાભિઃ સનિમિત્તપ્રયોગનિર્ણયાત્ । અનિમિત્તં સપ્તમી ભૂમિઃ । અસંસ્કૃતમ્ અન્યદ્ભૂમિત્રયમ્ અનભિસંસ્કારવાહિત્વાત્ । સંસ્કારો હિ સંસૃતં તદ્ અત્ર નાસ્તીત્ય્ અસંસ્કૃતં । તદ્ એવ ચ ભૂમિત્રયં નિશ્રિત્ય બુદ્ધક્ષેત્રં ચ્ પરિશોધયિતવ્યં । બુદ્ધત્વં ચ પ્રાપ્તવ્યં । તદ્ એતદ્ યથાક્રમં પરિશુદ્ધિર્ વિશુદ્ધિશ્ ચ । ઉપ્યાયકૌશલ્યવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
પૂરયે બુદ્ધધર્માણાં સત્વાનાં પરિપાચને ।
ક્ષિપ્રપ્રાપ્તૌ ક્રિયાશુદ્ધૌ વર્ત્માચ્છેદે ચ કૌશલં

ઉપાયે બોધિસત્વાનામ્ અસમં સર્વભૂમિષુ ।
યત્કૌશલ્યં સમાશ્રિત્ય સર્વાર્થાન્ સાધયન્તિ તે

અનેનોપાયકૌશલ્યસ્ય પ્રભેદઃ કર્મ ચ દર્શિતઃ । તત્ર બુદ્ધધર્મ પર્ પૂરયે નિર્વિકલ્પં જ્ઞાનમ્ ઉપાયઃ । સત્વપરિપાચને ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ । ક્ષિપ્રા ભિસંબોધે સર્વં પાપં પ્રતિદેશયામિ યાવદ્ ભવતુ જ્ઞાનં સંબોધાયેતિ પ્રતિદેશના ઽનુમોદનાધ્યેષણા પરિણામના । ક્રિયાશુદ્ધૌ સમાધિધારણીમુખાનિ । તૈઃ સર્વાર્થ ક્રિયા સાધનાત્ । વર્ત્મા નુ ચ્છેદે અપ્રતિષ્ઠનિર્વાણે । અસ્મિન્ પઞ્ચવિધ ઉપાયે સર્વભૂમિષુ બોધિસત્વાનામ્ અસમં તદન્યૈઃ કૌશલ્યમ્ ઇત્ય્ અયં પ્રભેદઃ । સર્વસ્વપરાર્થસાધનં કર્મ । ધારણીવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
વિપાકેન શ્રુતાભ્યાસાત્ ધારણ્ય્ અપિ સમાધિના ।
પરીત્તા મહતી સા ચ મહતી ત્રિવિધા પુનઃ

અપ્રવિષ્ટપ્રવિષ્ટાનાં ધીમતાં મૃદુમધ્યમા ।
અશુદ્ધભૂમિકાનાં હિ મહતી શુદ્ધભૂમિકા

ધારણીતાં સમાશ્રિત્ય બોધિસત્વા પુનઃ પુનઃ ।
પ્રકાશયન્તિ સદ્ધર્મં નિત્યં સંધારયન્તિ ચ

અત્રાપિ પ્રભેદઃ કર્મ ચ ધારણ્યાઃ દર્શિતં । તત્ર ત્રિવિધા ધારણી । પૂર્વકર્મ વિપાકેન । શ્રુતાભ્યાસેન । દૃષ્ટધર્મબાહુશ્રુત્યેન ગ્રહણધારણસામર્થ્યવિશેષણાત્ । સમાધિ સંનિશ્રિત્યેન ચ । સા પુનર્ વિપાકશ્રુતાભ્યાસાભ્યાં પરીત્તા વેદિતવ્યા । સમાધિના મહતી સા પિ મહતી પુનસ્ ત્રિવિધા । અ ભૂમિ પ્રવિષ્ટાનાં મૃદ્વી ભૂમિ પ્રવિષ્ટાનાં અકુશલભૂમિકાનાં મધ્યા સપ્તસુ ભૂમિષુ । પરિશુદ્ધભૂમિકા ત્વ્ અધિમાત્રા શેષાસુ ભૂમિષુ ઇત્ય્ અયં પ્રભેદો ધારણ્યાઃ । સદ્ધર્મસ્ય પ્રકાશનં ધારણં ચ કર્મ । પ્રણિધાનવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
ચેતના છન્દસહિતા જ્ઞાનેન પ્રેરિતા ચ તત્ ।
પ્રણિધાનં હિ ધીરાણામ્ અસમં સર્વભૂમિષુ

હેતુભૂતં ચ વિજ્ઞેયં ચિત્તાત્ સદ્યઃ ફલં ચ તત્ ।
આયત્યામ્ અર્થસિદ્ધ્યર્થં ચિત્તમાત્રાત્ સમૃદ્ધિતઃ

ચિત્રં મહદ્વિશુદ્ધં ચ ઉત્તરોત્તરભૂમિષુ ।
આ બોધેર્ બોધિસત્વાનાં સ્વપરાર્થપ્રસાધકં

અત્ર પ્રણિધાનં સ્વભાવતો નિદાનતો ભૂમિતઃ પ્રભેદતઃ કર્મતશ્ ચ પરિદીપિતં । ચેતના છન્દ સંપ્રયુક્તા સ્વભાવઃ । જ્ઞાનં નિદાનં । સર્વભૂમિષ્વ્ ઇતિ ભૂમિઃ । તચ્ ચ પ્રણિધાનં હેતુભૂતં । ચિત્તાદ્ એવ સદ્યઃ ફલત્વાત્ । આયત્યાં વાભિપ્રેતા ર્થસિદ્ધ્યર્થં ચિત્તાત્ પુનઃ સદ્યઃફલં ચિત્તમાત્રાત્ યથાર્થસમૃદ્ધિતા વેદુતવ્યા । યેન પ્રણિહાનેન બલિકા બોહિસત્વા વિક્રીડન્તિ । યસ્ય ન સુકરા સંખ્યા કર્તું કાયસ્ય વેતિ વિસ્તરઃ । ચિત્રમ્ અધિમુક્તિચર્યાભૂમાવ્ એવં ચ સ્યામ્ ઇતિ । મહદ્ ભૂમિપ્રવિષ્ટસ્ય દશ મહાપ્રણિધાનાનિ । વિશુદ્ધં ઉત્તરોત્તરાસુ ભૂમિષુ વિશુદ્ધિવિશેષાદ્ આ બોધેર્ ઇત્ય્ એષ પ્રભેદતઃ । સ્વપરાર્થપ્રસાધનં કર્મ । સમાધિત્રયવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
નૈરાત્મ્યં દ્વિવિધં જ્ઞેયો હ્ય્ આત્મગ્રાહસ્ય ચાશ્રયઃ ।
તસ્ય ચોપશમો નિત્યં સમાધિત્રયગોચરઃ

ત્રયાણાં સમાધીનાં ત્રિવિધો ગોચરો જ્ઞેયઃ । પુદ્ગલ નૈરાત્મ્યં શૂન્યતાસમાધેઃ । તદુભયા ત્મગ્રાહસ્યાશ્રયઃ પઞ્ચોપદાનસ્કન્ધા અપ્રણિહિતસમાધેઃ । તસ્યા શ્રયસ્યાત્યનતો પશમ આનિમિત્તસમાધેઃ । સ એવ સમાધિસ્ ત્રિવિધો જ્ઞેયો ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવતઃ ।
ત્રિવિધસ્ય ગ્રાહસ્ય ગોચરસ્ય ગ્રાહકા યે સમાધયઃ । તે શૂન્યતાદિસમાધયઃ ઇતિ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવેન ત્રયઃ સમાધયો જ્ઞાતવ્યાઃ । તે પુનર્ યથાક્રમં ।
નિર્વિકલ્પો ઽપિ વિમુખો રતિયુક્તશ્ ચ સર્વદા

શૂન્યતાસમાધિર્ નિર્વિકલ્પઃ । પુદ્ગલધર્માત્મનોર્ અવિકલ્પનાત્ । અપ્રણિહિતો વિમુખસ્ તસ્માદ્ આત્મગ્રાહાશ્રયાત્ । આનિમિત્તો રતિ સમ્પ્ર યુક્તઃ સર્વકાલં તસ્મિંસ્ તદાશ્રયોપશમે ।
પરિજ્ઞાયૈ પ્રહાણાય પુનઃ સાક્ષાત્ક્રિયાય ચ ।
શૂન્યતાદિસમાધીનાં ત્રિધાર્થઃ પરિકીર્તિતઃ

પુદ્ગલનૈરાત્મ્યયયોઃ પરિજ્ઞા ર્થં શૂન્યતા । તદ્ આત્મગ્રાહાશ્રયસ્ય પ્રહાણા ર્થમ્ અપ્રણિહિતઃ । તદુપ્શમસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયા ર્થમ્ આનિમિત્તઃ સમાધિઃ । ધર્મોદ્દાનવિભાગે શ્લોકૌ ।
સમાધ્યુપનિષત્ત્વેન ધર્મોદ્દાનચતુષ્ટયં ।
દેશિતં બોધિસત્વેભ્યઃ સત્વાનાં હિતકામ્યયા

તત્ર સંસ્કારા અનિત્યાઃ સર્વસંસ્કારા દુઃખાઃ ઇત્ય્ અપ્રણિહિતસ્ય સમાધ્યુપનિષત્ ભાવેન દેશિતં । સર્વધમ્રા અનાત્માન ઇત્ય્ શૂન્યતાયાઃ । શાન્તં નિર્વાણમ્ ઇતિ આનિમિત્તસ્ય સમાધેઃ । કઃ પુનર્ અનિત્યાર્થો યાવચ્ છાન્તાર્થઃ ઇત્ય્ આહ ।
અસદર્થો ઽવિકલ્પાર્થઃ પરિકલ્પાર્થ એવ ચ ।
વિકલ્પોપશમાર્થશ્ ચ ધીમતાં તચ્ ચતુષ્ટયમ્

બોધિસત્વાનામ્ અસદર્થો ઽનિત્યાર્થઃ । યન્ નિત્યં નાસ્તિ તદ્ અનિત્યં તેષાં યત્ પરિકલ્પિતલક્ષણં । અ ભૂત વિકલ્પાર્થો દુઃખાર્થો યત્ પરતન્ત્રલક્ષણં । પરિકલ્પ માત્રા ર્થો ઽનાત્માર્થઃ । એવ શબ્દેનાવધારણં પરિકલ્પત આત્મા નાસ્તિ પરિકલ્પમાત્રં ત્વ્ અસ્તીતિ પરિકલ્પિતલક્ષણસ્યાભાવાર્થો ઽનાત્માર્થ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । વિકલ્પોપશમાર્થઃ પરિનિષ્પન્નલક્ષણં નિર્વાણં । ક્ષણભઙ્ગાર્થો ઽપ્ય્ અનિત્યાર્થો વેદિતવ્યઃ પરતન્ત્રલક્ષણસ્ય । અતસ્ તત્સાધનાર્થં ક્ષણિકત્વવિભાગે દશ શ્લોકાઃ ।
અયોગાદ્ ધેતુતો ઽત્પત્તેર્ વિરોધાત્ સ્વયમ્ અસ્થિતેઃ ।
અભાવાલ્ લક્ષણૈકાન્ત્યાદ્ અનુવૃત્તેર્ નિરોધતઃ

પરિણામોપલબ્ધેશ્ ચ તદ્ધેતુત્વફલત્વતઃ ।
ઉપાત્તત્વાધિપત્વાચ્ ચ શુદ્ધસત્વાનુવૃત્તિતઃ

તત્ર ક્ષણિકં સર્વં સંસ્કારમ્ ઇતિ પશ્ચાદ્ વચનાદ્ ઇયં પ્રતિજ્ઞા વેદિતવ્યા । તત્ પુનઃ કથં સિધ્યતિ । ક્ષણિકત્વમ્ અન્તરેણ સંસ્કારાણાં પ્રવૃત્તેર્ અયોગાત્ । પ્રબન્ધેન હિ વૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિઃ । સા ચાન્તરેણ પ્રતિક્ષણમ્ ઉત્પાદનિરોધૌ ન યુજ્યતે । અથ કાલાન્તરં સ્થિત્વા પૂર્વોત્તરનિરોધોત્પાદતઃ પ્રબન્ધેનેષ્યતે વૃત્તિઃ । તદનન્તરં પ્રવૃત્તિર્ ન સ્યાત્ પ્રબન્ધાભાવાત્ નૈવ ચોત્પન્નસ્ય વિના પ્રબન્ધેન કાલાન્તરં ભાવો યુજ્યતે । કિં કારણં હેતુત ઉત્પત્તિઃ । હેતુતો હિ સર્વં સંસ્કૃતમ્ ઉત્પદ્યતે ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ યદિ ભૂત્વા પુનર્ ઉત્તરકાલં ભવતિ તસ્યાવશ્યં હેતુના ભવિતવ્યં । વિનાહેતુના આદિત ઇવાભાવાત્ । ન ચ તત્ તેનૈવ હેતુના ભવિતુમ્ અર્હતિ તસ્યોપયુક્તહેતુકત્વાત્ । ન ચાન્યો હેતુર્ ઉપ્લભ્યતે । તસ્માત્ પ્રતિક્ષણમ્ અવશ્યં પૂર્વહેતુકમ્ અન્યદ્ ભવતીતિ વેદિતવ્યં । એવં વિના પ્રબન્ધેનોત્પન્નસ્ય કાલાન્તરં ભાવો નો યુજ્યતે । અથ અપ્ય્ એવમ્ ઇષ્યત નોત્પન્નં પુનર્ ઉત્પદ્યતે યદ્ અર્થં હેતુના ભવિતવ્યં સ્યાદ્ ઉતપન્નં તુ કાલાન્તરેણ પશ્ચાન્ નિરુધ્યતે નોત્પન્નમાત્રમ્ એવેતિ । તત્પશ્ચાત્ કેન નિરુધ્યતે । યદ્ ઉત્પાદહેતુનૈવ તદ્ અયુક્તં । કિં કારણં । ઉત્પાદ્નિરોધયોર્ વિરોધાત્ । ન હિ વિરોધયોસ્ તુલ્યો હેતુર્ ઉપલભ્યતે । તદ્ યથા છાયાતપયોઃ શીતોષ્ણયોશ્ ચ ।
કાલાન્તરનિરોધસ્યૈવ ( મ્સ 150 ) ચ વિરોધાત્ । કેન વિરોધાત્ । આગમેન ચ । યદ્ ઉક્તં ભગવતા । માયોપમાસ્ તે ભિક્ષો સંસ્કારા આપાયિકાસ્ તાવત્ કાલિકા ઇત્વરપ્રત્યુપસ્થાયિન ઇતિ । મનસ્કારેણ ચ યોગિનાં । તે હિ સંસ્કારાણામ્ ઉદયવ્યયૌ મનસિકુર્વન્તઃ પ્રતિક્ષણં તેષાં નિરોધં પશ્યન્તિ । અન્યથા હિ તેષામ્ અપિ નિર્વિદ્વિરાગવિમુક્તયો ન સ્યુર્ યથાન્યેષાં મરણકાલાદિષુ નિરોધં પશ્યન્તાં । યદિ ચોત્પન્નઃ સંસ્કારઃ કાલાન્તરં તિષ્ઠેત્ સ સ્વયમ્ એવ વા તિષ્ઠેત્ સ્વયમ્ એવ સ્થાતું સમર્થઃ । સ્થિતિકારણેન વા કેનચિત્ । સ્વયં તાવદ્ અવસ્થાનમ્ અયુક્તં । કિં કારણં । પશ્ચાત્ સ્વયમ્ અસ્થિતેઃ । ક્કેન વા સો ઽન્તે પુનઃ સ્થાતું ન સમર્થઃ । સ્થિતિકારણેનાપિ ન યુક્તં તસ્યા ભાવાત્ । ન હિ તત્ કિંચિદ્ ઉપલભ્યતે । અથાપિ સ્યાદ્ વિનાપિ સ્થિતિકારણેન વિનાશકારણાભાવાત્ અવતિષ્ઠતે । લબ્ધે તુ વિનાશકારણે પશ્ચાદ્ વિનાશયતિ અગ્નિનેવ શ્યામતેતિ । તદ્ અયુક્તં તસ્યાભાવાત્ । ન હિ વિનાશકારણં પશ્ચાદ્ અપિ કિંચિદ્ અસ્તિ । અગ્નિનાપિ શ્યામતા વિનાશયતીતિ સુપ્રસિદ્ધં । વિસદૃશોત્પત્તૌ તુ તસ્ય સામાર્થ્યં પ્રસિદ્ધં । તથા હિ તત્સંબન્ધાત્ શ્યામતાયાઃ સંતતિર્ વિસદૃશી ગૃહ્યતે મ તુ સર્વથૈવાપ્રવૃત્તિઃ । અપામ્ અપિ ક્વથ્યમાનાનામ્ અગ્નિસંબન્ધાદ્ અલ્પતરતમોત્પત્તિતો ઽતિમન્દ્યાદ્ અન્તે પુનર્ અનુત્પત્તિર્ ગૃહ્યતે । લક્ષણૈકાન્ત્યાત્ । એકાન્તિકં હ્ય્ સંસ્કૃતલક્ષણમ્ ઉક્તં ભગવતા યદ્ ઉત સંસ્કૃતસ્યાનિત્યતા । તદ્ યદિ નોત્પન્નમાત્રં વિનશ્યેત્ । કંચિત્ કાલમ્ અસ્યાનિત્યતા ન સ્યાદ્ ઇતિ અનૈકાન્તિકમ્ અનિત્યતાલક્ષણં પ્રસહ્યતે । અથાપિ સ્યાત્ પ્રતિક્ષણમ્ અપૂર્વોત્પત્તૌ તદ્ એવેદમ્ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં ન સ્યાદ્ ઇતિ । તદ્ ભવત્ય્ એવ સાદૃશસ્ય અનુવૃત્તેર્ માયાકારપલકવત્ । સાદૃશ્યાત્ તત્બુદ્ધિર્ ન તદ્ભાવાદ્ ઇતિ । કથં ગમ્યતે । નિરોધતઃ । ન હિ તથૈવાવસ્થિતસ્યાન્તે નિરોધઃ સ્યાદ્ આદિલક્ષણનિર્વિશિષ્ટત્વાત્ । તસ્માન્ ન તત્ તદ્ એવેત્ય્ અવધાર્યતે અન્તે પરિણામોપલબ્ધેશ્ ચ । પરિણામો હિ નામાન્યથાત્વં । તદ્ યદિ નાદિત એવારબ્ધં ભવેદ્ આધ્યાત્મિકબાહ્યાનાં ભાવાનામ્ અન્તે પરિણામો નોપલભ્યેત । તસ્માદ્ આદિત એવાન્યથાત્વમ્ આરબ્ધં યત્ ક્રમેણાભિવર્ધમાનમ્ અન્તે વ્યક્તિમ્ આપદ્યન્તે ક્ષીરસ્યેવ દધ્યવસ્થાયાં । યાવત્ તુ તદ્ અન્યથાત્વં સૂક્ષ્મત્વાન્ ન પરિચ્છિદ્યતે । તાવત્ સાદૃશ્યાનુવૃત્તેસ્ તદ્ એવેદમ્ ઇમિ જ્ઞાયત ઇતિ સિદ્ધં । તતશ્ ચ પ્રતિક્ષણમ્ અન્યથાત્વાત્ । ક્ષણિકત્વં પ્રસિદ્ધં । કુતશ્ ચ પ્રસિદ્ધં । તદ્ધેતુત્વફલત્વતઃ । ક્ષણિકહેતુત્વાત્ । ક્ષણિકફલત્વાચ્ ચેત્ય્ અર્થઃ । ( મ્સ 151 ) ક્ષણિકં હિ ચિત્તં પ્રસિદ્ધં તસ્ય ચાન્યે સંસ્કારાશ્ ચક્ષૂરૂપાદયો હેતુતઃ । તસ્માત્ તે ઽપિ ક્ષણિકા ઇતિ સિદ્ધં । ન ત્વ્ અક્ષણિકાત્ ક્ષણિકં ભવિતુમ્ અર્હતિ યથા નિત્યાદ્ અન્ય્ત્યતમ્ ઇતિ । ચિત્ત્સ્ય ખલ્વ્ અપિ સર્વે સંસ્કારાઃ ફલં । કથમ્ ઇદં ગમ્યતે । ઉપાત્તત્વાદ્ આધિપત્યાચ્ છુદ્ધસત્વાનુવૃત્તિતશ્ ચ । ચિત્તેન હિ સર્વે સંસ્કારાશ્ ચક્ષુરાદયઃ સાધિષ્ઠાના ઉપાત્તાઃ સહસંમૂર્છ્નાઃ તદનુગ્રહાનુવૃત્તિતઃ । તસ્માત્ તે ચિત્તસ્ય ફલં ચિત્તસ્ય ચાધિપત્યં સંસ્કારેષુ । યથોક્તં ભગવતા । ચિત્તેનાયં લોકો નીયતે ચિત્તેન પરિકૃષ્યતે ચિત્તસ્યોત્પન્નસ્યોત્પન્નસ્ય વશે વર્તતે ઇતિ । તથા વિઞાનપ્રત્યયં નામ રૂપમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં । તસ્માચ્ ચિત્તસ્ય ફલં । શુદ્ધચિત્તાનુવૃત્તિતશ્ ચ । શુદ્ધં હિ યોગિનાં ચિત્તં સંસ્કારા અનુવર્તન્તે । યથોક્તં । ધ્યાયી ભિક્ષુઃ ઋદ્ધિમાંશ્ ચિત્તવશે પ્રાપ્ત ઇમં દારુસ્કન્ધં સચેત્ સુવર્ણમ્ અધિમુચ્યતે તદ્ અપ્ય્ અસ્ય તહૈવ સ્યાદ્ ઇતિ । તસ્માદ્ અપિ ચિત્તફલં સંસ્કારાઃ । સત્વાનુવૃત્તિતશ્ ચ । તથા હિ પાપકારેષુ સત્વેષુ બાહ્યા ભાવા હીના ભવન્તિ । પુણ્યકારેષુ ચ પ્રણીતાઃ । અતસ્ તચ્ચિત્તાનુવર્તનાત્ ચિત્તફલત્વં સંસ્કારાણાં સિદ્ધં । તતશ્ ચ તેષાં ક્ષણિકત્વં । ન હિ ક્ષણિકસ્યાક્ષણિકં ફલં યુજ્યતે તદનુવિધાયિત્વાત્ । એવં તાવદ્ અવિશેષેણ સંસ્કારાણાં ક્ષણિકત્વં દ્વાભ્યાં શ્લોકાભ્યાં સાધિતં ।
આધ્યાત્મિકાનાં પુનઃ સાધનાર્થં પઞ્ચ શ્લોકા વેદિતવ્યાઃ ।
આદ્યસ્ તરતમેનાપિ ચયેનાશ્રયભાવતઃ ।
વિકારપરિપાકાભ્યાં તથા હીનવિશિષ્ટતઃ

ભાસ્વરાભાસ્વરત્વેન દેશાન્તરગમેન ચ ।
સબીજાબીજભાવેન પ્રતિબિમ્બેન ચોદયઃ

ચતુર્દશવિધોત્પત્તૌ હેતુમાન્ અવિશેષતઃ ।
ચયાયાપાર્થાદ્ અયોગાચ્ ચ આશ્રયત્વ અસંભવાત્

સ્થિતસ્યાસંભવાદ્ અન્તે આદ્યનાશાવિકારતઃ ।
તથા હીનવિશિષ્ટત્વે ભાસ્વરાભાસ્વરે ઽપિ ચ

ગત્યભાવાત્ સ્થિતાયોગાચ્ ચરમત્વ અસંભવાત્ ।
અનુવૃત્તેશ્ ચ ચિત્તસ્ય ક્ષણિકં સર્વસંસ્કૃતમ્

આદ્યસ્ તરતમેનાપિ યાવત્ ક્ષણિકં સર્વસંસ્કૃતમ્ ઇતિ । કથમ્ એષામ્ એભિઃ ક્ષણિકત્વં સિધ્યતિ । આદ્યાત્મિકાનાં હિ સંસ્કારાણાં ચતુર્દશવિધ ઉત્પાદઃ । આદ્ય ઉત્પાદો યાવત્ પ્રથમત આત્મભાવાભિનિર્વૃત્તિઃ । તરતમેન યઃ પ્રથમજન્મ લક્ષણાદ્ ઊર્ધ્વં । ચયેન ય આહારસ્વપ્નબ્રહ્મચર્યાસમાપત્ત્ય્ ઉપચયેન । આશ્રયભાવતઃ યશ્ ચક્ષુર્વિજ્ક્નાનાદીનાં ચક્ષુરાદિભિર્ આશ્રયૈઃ । વિકારેણ યો રાગાદિભિર્ વર્ણાદિવિપરિણામતઃ । પરિપાકેન યો ગર્ભબાલકુમારયુવમધ્યમવૃદ્ધાવસ્તાસુ । હીનત્વેન ( મ્સ 152 ) વિશિષ્ટત્વેન ચ યો દુર્ગતૌ ચોત્પદ્યમાનાનાં યથાક્રમં । ભાસ્વરત્વેન યો નિર્મિતકામેષુ પરિનિર્મિતકામેષુ રૂપારૂપ્યેષુ ચોપપન્નાનાં । ચિત્તમાત્રાદીનત્વાત્ । આભાસ્વરત્વેન યસ્ તદ્ અન્યત્રોપપન્નાનાં । દેશાન્તરગમનેન યો ઽન્યદેશોત્પાદનિરોધે ઽન્યદેશોત્પાદઃ । સબીજત્વેન યો ઽર્હતશ્ ચરમાન્ સ્કન્ધાન્ વર્જયિત્વા । અબીજત્વેન યસ્ તેષામ્ એવાર્હતશ્ ચરમ્ એષાં । પ્રતિબિમ્બત્વેન । યો અષ્ટવિમોક્ષધ્યાયિનાં સમાધિવશેન પ્રતિબિમ્બાનાં સંસ્કારાણાં ઉત્પાદઃ । એતસ્યાં ચતુર્દશવિધાયામ્ ઉત્પત્તાવ્ આધ્યાત્મિકાનાં સંસ્કારાણાં ક્ષણિકત્વં હેતુમાન્ અવિશેષા દિભિઃ કારણૈર્ વેદિતવ્યં । આદ્યોત્પાદે તાવત્ હેતુવિશેષાત્ । યદિ હિ તસ્ય હેતુત્વેન વિશેષો ન સ્યાત્ તદ્ ઉત્તરાયાઃ સંસ્કારપ્રવૃત્તેર્ ઉત્તરોત્તરવિશેષો નોપલભ્યેત હેત્વવિશેષાત્ । વિશેષે ચ સતિ તદુત્તરેભ્યસ્ તસ્યાન્યત્વાત્ । ક્ષણિકત્વસિદ્ધિઃ । તરતમોત્પાદે માનવિશેષાત્ । માનં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન હિ પ્રતિક્ષણં વિના ઽન્યત્વેન પરિમાણવિશેષો ભવેત્ । ઉપચયોત્પાદે ચયાપાર્થ્યાત્ । ઉપસ્તમ્ભો હિ ચયઃ । તસ્યાપાર્થ્યં સ્યાદ્ અન્તરેણ ક્ષણિકત્વં તથૈવાવસ્થિતત્વાત્ । અયોગાચ્ ચોપચયસ્યૈવ । ન હિ પ્રતિક્ષણં વિના પુષ્ટતરોત્પત્ત્યા યુજ્યેતોપચયઃ । આશ્રય ભાવેનોત્પત્તાવ્ આશ્રિતત્વા સંભવાત્ । ન હિ તિષ્ઠત્ય્ આશ્રયે ચ તદાશ્રિતસ્યાનવસ્થાનં યુજ્યતે । યેન તિષ્ઠતિ ત આરૂઢાનવસ્થાનવદ્ અન્યથા હ્ય્ આશ્રયત્વં ન સંભવેત્ । વિકારોત્પત્તૌ પરિપાકોત્પત્તૌ ચ સ્થિતસ્યાસંભવાત્ । આદ્યનાશાવિકારતઃ । મ હિ તથાસ્થિતસ્યૈવ રાગાદિભિર્ વિકારઃ સંભવતિ । ન ચાવસ્થાન્તરેષુ પરિપાક આદાવ્ અવિનાશે સત્ય્ અન્તે વિકારાભાવાત્ । તથા હીનવિશિષ્ટો ત્પત્તૌ કણિકત્વં વેદિતવ્યં યથા વિકારપરિપાકોત્પત્તૌ । ન હિ તહ્તાસ્થિતેષ્વ્ એવ સંસ્કારેષુ કર્મવાસના વૃત્તિં લભતે યતો દુર્ગતૌ વા સ્યાદ્ ઉત્પત્તિઃ સુગતૌ વા । ક્રમેણ હિ સંતતિપરિણામવિશેષાત્ વૃત્તિલાભો યુજ્યતે । ભાસ્વરાભાસ્વરે ઽપિ ચો ત્પાદે તથૈવ ક્ષણિકત્વં યુજ્યતે । ભાસ્વરે તાવત્ તથાથિતસ્યાસંભાવાત્ ચિત્તાધીનવૃત્તિતાયાઃ । અભાસ્વરે ઽપિ ચાદૌ વિનાશમ્ અન્તરેણાન્તે વિકારાય્ગાત્ । દેશાન્તરગમનેનોત્પત્તૌ ગત્યભાવાત્ । ન હિ સંસ્કારાણાં દેશાન્તરસંક્રાન્તિલક્ષણા ગતિર્ નામ કાચિત્ ક્રિયા યુજ્યતે । સ હ્ય્ ઉત્પન્ના વા સંસ્કારં દેશાન્તરં ગમયેદ્ અનુત્પન્ના વા । યદ્ ઉત્પન્ના તેન ગતિકાલે ન કંચિદ્ ગત ઇતિ સ્થિતસ્યૈવ ગમનં નોપપદ્યતે । અથાનુત્પન્ના તેન અસત્યાં ગતૌ ગત ઇતિ ન યુજ્યતે । સા ચ ક્રિયા યદિ તદ્દેશસ્થ એવ સંસ્કારે કારિત્રં કરોતિ ન યુજ્યતે । સ્થિતસ્યાન્યદેશાપ્રાપ્તેઃ । અથાન્યદેશસ્થે ન યુજ્યતે । વિના ક્રિયયાન્યદેશાપ્રાપ્તેઃ । ન ચ ક્રિયા તત્ર વા અન્યત્ર વા દેશે સ્થિતા સંસ્કારાદ્ અન્યોપલભ્યતે । તસ્માન્ નાસ્તિ સંસ્કારાણાં દેશાન્તરસંતત્યુત્પાદાદ્ અન્યા ગતિઃ । તદભાવાચ્ ચ સિદ્ધિં ક્ષણિકત્વં । દેશાન્તરનિરન્તરૌત્પત્તિલક્ષણા ગતિર્ વિભવદ્ભિઃ કારણૈર્ વેદિતવ્યા । અસ્તિ ચિત્તવશેન યથા ચઙ્ક્રમણાદ્યવસ્થાસુ । અસ્તિ પૂર્વકર્માવેધેન યથાન્તરાભવઃ । અસ્ત્ય્ અભિઘાતવશેન યથા ક્ષિપ્તસ્યેષોઃ । અસ્તિ સંબન્ધવશેન યથા યાનનદીપ્લવારુઢાનાં । ( મ્સ 153 ) અસ્તિ નોદનવશેન યથા વાયુપ્રેરિતાનાં તૃણાદીનાં । અસ્તિ સ્વભાવવશેન યથા વાયોસ્ તિર્યગ્ગમનમ્ અગ્નેર્ ઊર્ધ્વં જ્વલનમ્ અપાં નિમ્ને સ્યન્દનં । અસ્ત્ય્ અનુભાવેન યથા મન્ત્રાઉષધાનુભાવેન । કેષાંચિદ્ અયસ્કાન્તાનુભાવેનાયસાં । ઋદ્ધ્યનુભાવેન ઋદ્ધિમતાં । સબીજાબીજભાવેનોત્પત્તૌ ક્ષણિકત્વં વેદિતવ્યં । સ્થિતાયોગાચ્ ચરમાસંભવાચ્ ચ । ન હિ પ્રતિક્ષણં હેતુભાવમ્ અન્તરેણ તથાસ્થિતસ્યાન્યસ્મિન્ કાલે પુનર્ બીજભાવો યુજ્યતે । નિર્બીજત્વં વા ચરમે ક્ષણે । ન ચ શક્યં પૂર્વં સબીજત્વં ચરમે ક્ષણે નિર્બીજત્વમ્ અભ્યુપગન્તું । તદભાવે ચર્મત્વાસંભાવાત્ । તથા હિ ચરમત્વમ્ એવ ન સંભવતિ । પ્રતિબિમ્બોત્પત્તૌ ક્ષણિકત્વં ચિત્તાનુવૃત્તિતો વેદિતવ્યં । પ્રતિક્ષણં ચિત્તવશેન તદુત્પાદાત્ । એકાન્તાત્ સાધિતમ્ આધ્યાત્મિકં સર્વસંસ્કૃતમ્ ક્ષણિકમ્ ઇતિ । બાહ્યસ્યેદાનીં ક્ષણિકત્વં ત્રિભિઃ શ્લોકૈઃ સાધયતિ ।
ભૂતાનાં ષડ્વિધાર્થસ્ય ક્ષણિકત્વં વિધીયતે ।
શોષવૃદ્ધેઃ પ્રકૃત્યા ચ ચલત્વાદ્ વૃદ્ધિહાનિતઃ

તત્સંભવાત્ પૃથિવ્યાશ્ ચ પરિણામચતુષ્ટયાત્ ।
વર્ણગન્ધરસસ્પર્શતુલ્યત્વાચ્ ચ તથૈવ તત્

ઇન્ધનાધીનવૃત્તિત્વાત્ તારતમ્યોપલબ્ધિતઃ ।
ચિત્તાનુવૃત્તેઃ પૃચ્છાતઃ ક્ષણિકં બાહ્યમ્ અપ્ય્ અતઃ

કિં પુનસ્ તદ્ બાહ્યં । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ । ષડ્વિધશ્ ચાર્થઃ । વર્ણગન્ધરસસ્પર્શશબ્દા ધર્માયતનિકં ચ રૂપં । અતો ભૂતાનાં ષડ્વિધાર્થસ્ય ચ ક્ષણિકત્વં વિધીયતે । કથં વિધીયતે । અપાં તાવચ્ શોષવૃદ્ધેઃ । ઉત્સરસ્ તડાગાદિષ્વ્ અપાં ક્રમેણ વૃદ્ધિઃ । શોષશ્ ચોપલભ્યતે । તચ્ ચોભયમ્ અન્તરેણ પ્રતિક્ષણં પરિણામં ન સ્યાત્ પશ્ચાદ્ વિશેષકારણાભાવાત્ । વાયોઃ પ્રકૃત્યા ચ ચલત્વાદ્ વૃદ્ધિહાનિતશ્ ચ । ન હ્ય્ અવસ્થિતસ્ય ચલત્વં સ્યાત્ તત્સ્વભાવાદ્ ઇતિ પ્રસાધિતમ્ એતત્ । ન ચ વૃદ્ધિહ્રાસૌ તથૈવાવસ્થિત્વાત્ । પૃથિવ્યાશ્ તત્સંભવાત્ પરિણામચતુષ્ટયાચ્ ચ । તચ્ છબેનાપશ્ ચ ગૃહ્યન્તે વાયુશ્ ચ । અદ્ભ્યો હિ વાયુસહિતાભ્યઃ પૃથિવી સંભૂતા વિવર્તકાલે । તસ્માત્ તત્ફલત્વાત્ સાપિ ક્ષણિકા વેદિતવ્યા । ચતુર્વિધશ્ ચ પરિણામઃ પૃથિવ્યા ઉપલભ્યતે । કર્મકૃતઃ સત્વાનાં કર્મવિશેષાત્ । ઉપક્ર્તમકૃતઃ પ્રહાદિભિઃ । ભૂતકૃતો ઽગ્ન્યાદિભિઃ । કાલકૃતઃ કાલાન્તરપરિણામતઃ । સ ચાન્તરેણ પ્રતિક્ષણં અન્યોત્પત્તિં ન યુજ્યતે વિનાશકારણાભાવાત્ । વર્ણગન્ધરસસ્પર્શાનાં પૃથિવ્યાદિભિસ્ તુલ્ય કારણત્વાત્ તથૈવ કણિકત્વં વેદિતવ્યં । તેજસઃ પુનઃ ક્ષણિકત્વમ્ ઇન્ધનાધીનવૃત્તિત્વાત્ । ( મ્સ 154 ) ન હિ તેજસ્ય્ ઉત્પન્ને તેજઃસહોત્પન્નમ્ ઇન્ધનં તથૈવાવતિષ્ઠતે । ન ચ દગ્ધેન્ધનં તેજઃ સ્થાતું સમર્થં । મા ભૂદ્ અન્તે ઽપ્ય્ અનિન્ધનસ્યાવસ્થાનમ્ ઇતિ । શ્લોકબધાનુરોધાદ્ વર્ણાદીનાં પૂર્વમ્ અભિધાનં પશ્ચાત્ તેજસઃ । શબ્દઃ પુનર્ યો ઽપિ કાલાન્તરમ્ ઉપલભ્યતે ઘણ્ઠાદીનાં તસ્યાપિ ક્ષણિકત્વં વેદિતવ્યં તારતમ્યોપલબ્ધેઃ ન હ્ય્ અસતિ ક્ષણિકત્વે પ્રતિક્ષણમન્દતરતમોપલબ્ધિઃ સ્યાત્ । ધર્માયતનિકસ્યાપિ રૂપસ્ય ક્ષણિકત્વં પ્રસિદ્ધમ્ એવ ચિત્તાનુવૃત્તેર્ યથા પૂર્વમ્ ઉક્તં । તસ્માદ્ બાહ્યમ્ અપ્ય્ ક્ષણિકત્વં પ્રસિદ્ધં । પૃચ્છ્રયતે ખલ્વ્ અપિ સર્વસંસ્કારાણાં ક્ષણિકત્વં સિધ્યતિ કથં કૃત્વા ।
ઇદં તાવદ્ અયમ્ અક્ષણિકવાદી પ્રષ્ટવ્યઃ । કસ્માદ્ ભવાન્ અનિત્યત્વમ્ ઇચ્છતિ ન સંસ્કારારાં ક્ષણિકત્વં નેચ્છતીતિ । યદ્ય્ એવં વદેત્ પ્રતિક્ષણમ્ અન્યત્વસ્યાગ્રહણાદ્ ઇતિ સ ઇદં સ્યાદ્ વચનીયઃ । પ્રસિદ્ધક્ષણિકભાવેષ્વ્ અપિ પ્રદીપાદિષુ નિશ્ચલાવસ્થાયાં તદગ્રહણાદ્ અક્ષણિકત્વં કસ્માન્ નેષ્યતે । યદ્ય્ એવં વદેત્ પૂર્વવત્ પશ્ચાદ્ અગ્રહણાદ્ ઇતિ । સ ઇદં સ્યાદ્ વચનીયઃ । સંસ્કારાણામ્ અપિ કસ્માદ્ એવં નેષ્યતે । યદ્ય્ એવં વદેત્ વિલક્ષણત્વાત્ પ્રદીપાદિતદન્યસંસ્કારાણામ્ ઇતિ । સ ઇદં સ્યાદ્ વચનીયઃ । દ્વિધં હિ વૈલક્ષણ્યં સ્વભાવવૈલક્ષણ્યં વૃત્તિવૈલક્ષણ્યં ચ । તદ્ યદિ તાવત્ સ્વભાવવૈલક્ષણ્યમ્ અભિપ્રેતમ્ અત એવ દૃષ્ટાન્તત્વં યુજ્યતે । ન હિ તત્સ્વભાવ એવ તસ્ય દૃષ્ટાન્તો ભવતિ યથા પ્રદીપઃ પ્રદીપસ્ય ગૌર્ વા ગોર્ ઇતિ । અથ વૃત્તવૈલક્ષણ્યમ્ અત એવ દૃષ્ટાન્તત્વં પ્રદીપપ્રદીપાનાં પ્રસિદ્ધત્વાત્ । ક્ષણિકત્વાનુવૃત્તેઃ પુનઃ સ ઇદં પ્રષ્ટવ્યઃ । કચ્ચિદ્ ઇચ્છસિ યાને તિષ્ઠતિ યાનારુઢો ગચ્છેદ્ ઇતિ । યદિ નો હીતિ વદેત્ । સ ઇદં સ્યાદ્ વચનીયઃ । ચક્ષુરાદિષુ તિષ્ઠત્સુ તદ્ આશ્રિતં વિજ્ઞાનં પ્રબન્ધેન ગચ્છતીતિ ન યુજ્યતે । યદ્ય્ એવં વદેત્ નનુ ચ દૃષ્ટં વર્તિસંનિશ્રિતે પ્રદીપે પ્રબન્ધેન ગચ્છતિ વર્ત્યા અવથાનમ્ ઇતિ । સ ઇદં સ્યાદ્ વચનીયઃ । ન દૃષ્ટં તત્પ્રબન્ધેન વર્ત્યા પ્રતિક્ષણં વિકારોત્પત્તેર્ ઇતિ । યદ્ય્ એવં વદેત્ સતિ કણિકત્વે સંસ્કારાણાં કસ્માત્ પ્રદીપાદ્ ઇવ ક્ષણિકત્વં ન સિદ્ધમ્ ઇતિ । સ ઇદં વચનીયઃ વિપર્યાસવસ્તુત્વાત્ । સદૃશસંતતિપ્રબન્ધવૃત્ત્યા હિ ક્ષણિકત્વમ્ એષાં ન પ્રજ્ઞાયતે । યતઃ સત્ય્ અપ્ય્ અપરાપરત્વે તદ્ એવેદમ્ ઇતિ વિપર્યાસો જાયતે । ઇતરથા હિ અનિત્યનિત્યવિપર્યાસો ન સ્યાત્ તદભાવે સંક્લેશો ન સ્યાત્ કુતઃ પુનર્ વ્યવદાનમ્ ઇત્ય્ એવં પર્યનુયોગતો ઽપિ ક્ષણિકત્વં સર્વસંસ્કારાણાં પ્રસિદ્ધં । પુદ્ગલનૈરાત્મ્યપ્રસાધનાર્થં નૈરાત્મ્યવિભાગે દ્વાદશ શ્લોકઃ ।
પ્રજ્ઞપ્ત્યસ્તિતયા વાચ્યઃ પુદ્ગલો દ્રવ્યતો ન તુ ।
નોપલમ્ભાદ્ વિપર્યાસાત્ સંક્લેશાત્ ક્લિષ્ટહેતુતઃ

એકત્વાન્યત્વતો વાચ્યસ્ તસ્માદ્ દોષદ્વયાદ્ અસૌ ।
સ્કન્ધાત્મત્વપ્રસઙ્ગાચ્ ચ તદ્દ્રવ્યત્વપ્રસઙ્ગતઃ

દ્રવ્યસન્ યદ્ય્ અવાચ્યશ્ ચ વચનીયં પ્રયોજનં ।
એકત્વાન્યત્વતો ઽવાચ્યો ન યુક્તો નિષ્પ્રયોજનઃ

લક્ષણાલ્ લોકદૃષ્ટાચ્ ચ શાસ્ત્રતો ઽપિ ન યુજ્યતે ।
ઇન્ધનાગ્ન્યોર્ અવાચ્યત્વમ્ ઉપલબ્ધેર્ દ્વયેન હિ

દ્વયે સતિ ચ વિજ્ઞાનસંભવાત્ પ્રત્યયો ન સઃ ।
નૈરર્થક્યાદ્ અતો દ્રષ્ટા યાવન્ મોક્તા ન યુજ્યતે

સ્વામિત્વે સતિ ચાનિત્યમ્ અનિષ્ટં ન પ્રવર્તયેત્ ।
તત્કર્મલક્ષણં સાધ્યં સંબોધો બાધ્યતે ત્રિધા

દર્શનાદૌ ચ તદ્યત્નઃ સ્વયંભૂર્ ન ત્રયાદ્ અપિ ।
તદ્યત્નપ્રત્યયત્વં ચ નિર્યત્નં દર્શનાદિકં

અકર્તૃત્વાદ્ અનિત્યત્વાત્ સકૃત્ર્ ઇત્ય્ અપ્રવૃત્તિતઃ ।
દર્શનાદિષુ યત્નસ્ય સ્વયંભૂત્વં ન યુજ્યતે

તથા સ્થિતસ્ય નષ્ટસ્ય પ્રાગ્ અભાવાદ્ અનિત્યતઃ ।
તૃતીયપક્ષાભાવાચ્ ચ પ્રત્યયત્વં ન યુજ્યતે

સર્વધર્મા અનાત્માનઃ પરમાર્થેન શૂન્યતા ।
આત્મોપલમ્ભે દોષશ્ ચ દેશિતો યત એવ ચ

સંક્લેશવ્યવદાને ચ અવસ્થાચ્ છેદભિન્નકે ।
વૃત્તિસંતાનભેદો હિ પુદ્ગલેનોપદર્શિતઃ

આત્મદૃષ્ટિર્ અનુત્પાદ્યા અભ્યાસો ઽનાદિકાલિકઃ ।
અયત્નમોક્ષઃ સર્વેષાં ન મોક્ષઃ પુદ્ગલો ઽસ્તિ વા

પુદ્ગલઃ કિમ્ અસ્તીતિ વક્તવ્યો નાસ્તીતિ વક્તવ્યઃ । આહ ।
પ્રજ્ઞપ્ત્યસ્તિતયા વાચ્યઃ પુદ્ગલો દ્રવ્યતો ન તુ ।
યતશ્ ચ પ્રજ્ઞપ્તિતો ઽસ્તીતિ વક્તવ્યો દ્રવ્યતો નાસ્તીતિ વક્તવ્યઃ । એવમ્ અનેકાંશવાદપરિગ્રહે નૈવાસ્તિત્વે દોષાવકાશો ન નાસ્તિત્વે । સ પુનર્ દ્રવ્યતો નાસ્તીતિ કથં વેદિતવ્યઃ । નોપલમ્ભાત્ । ન હિ સ દ્રવ્યત ઉપલભ્યતે રૂપાદિવત્ ઉપલબ્ધિર્ હિ નામ બુદ્ધ્યા પ્રતિપત્તિઃ । ન ચ પુદ્ગલં બુદ્ધ્યા ન પ્રતિપદ્યન્તે પુદ્ગલવાદિનઃ । ઉક્તં ચ ભગવતા । દૃષ્ટ એવ ધર્મે આત્માનમ્ નુપલભતે પ્રજ્ઞાપયતીતિ કથં નોપલબ્ધા ભવતિ । ન સ એવમ્ ઉપલભ્યમાનો દ્રવ્યત ઉપલબ્ધો ભવતિ । કિં કારણં । વિપર્યાસાત્ તથા હ્ય્ અનાત્મન્ય્ આત્મેતિ વિપર્યાસ ઉક્તો ભગવતા । તસ્માદ્ ય એવં પુદ્ગલગ્રાહો વિપર્યાસઃ સઃ । કથમ્ ઇદં ગમ્યતે । સંક્લેશાત્ । સત્કાયદૃષ્ટિક્લેશલક્ષણો હ્ય્ એષ સંક્લેશો યદ્ ઉત અહં મમેતિ । ન ચ વિપર્યાસઃ સંક્લેશો ભવિતુમ્ અરહતિ । ન ચૈષ સંક્લેશ ઇતિ કથં વેદિતવ્યં । ક્લિષ્ટહેતુતઃ । તથા હિ તધેતુકાઃ ક્લિષ્ટા ( મ્સ 156 ) રાગાદય ઉત્પદ્યન્તે ।
યત્ર પુનર્ વસ્તુનિ રૂપાદિસંજ્ઞકે પ્રજ્ઞપ્તિઃ પુદ્ગલ ઇતિ તસ્માત્ કિમ્ એકત્વેન પુદ્ગલો વક્તવ્ય આહોસ્વિદ્ અન્યત્વેન । આહ ।
એકત્વાન્યત્વતો વાચ્યસ્ તસ્માદ્ અસૌ ।
કિં કારણં । દોષદ્વયાત્ । કતમસ્માદ્ દોષદ્વયાત્ ।
સ્કન્ધાત્મત્વપ્રસઙ્ગાચ્ ચ તદ્દ્રવ્યત્વપ્રસઙ્ગતઃ ।
એકત્વે હિ સ્કન્ધાનામ્ આત્મત્વં પ્રસજ્યતે પુદ્ગલસ્ય ચ દ્રવ્યસત્વં । અથાન્યત્વે પુદ્ગલ્સ્ય દ્રવ્યસત્યં । એવં હિ પુદ્ગલ્સ્ય પ્રજ્ઞપ્તિતો ઽસ્તિત્વાદ્ અવક્તવ્યત્વં યુક્તઃ । તેનાવ્યાકૃતવસ્તુસિદ્ધઃ ।
યે પુનઃ શાસ્તુઃ શાસનમ્ અતિક્રમ્ય પુદ્ગલ્સ્ય દ્રવ્યતો ઽસ્તિત્વમ્ ઇચ્છન્તિ ત ઇદં સ્યુર્ વચનીયાઃ ।
દ્રવ્યસન્ યદ્ય્ અવાચ્યશ્ ચ વચનીયં પ્રયોજનં ।
કિં કારણં ।
એકત્વાન્યત્વતો ઽવાચ્યો ન યુક્તો નિષ્પ્રયોજનઃ ।
અથ દૃષ્ટાન્તમાત્રાત્ પુદ્ગલસ્યાવક્તવ્યત્વમ્ ઇચ્છેયુઃ । યથાગ્નિર્ અન્ધનાન્ નાન્યો નાન્યો વક્તવ્ય ઇતિ । ત ઇદં સ્યુર્ વચનીયાઃ ।
લક્ષણાલ્ લોકદૃષ્ટાચ્ ચ શાસ્ત્રતો ઽપિ ન યુજ્યતે ।
ઇન્ધનાગ્ન્યોર્ અવાચ્યત્વમ્ ઉપલબ્ધેર્ દ્વયેન હિ ।
એકત્વેનાન્યત્વેન ચ અગ્નિર્ હિ નામ તેજોધાતુર્ ઇન્ધનં શેષાણિ ભૂતાનિ । તેષાં ચ ભિન્નં લક્ષણમ્ ઇત્ય્ અન્ય એવાગ્નિર્ ઇન્ધનાત્ । લોકે ચ વિનાપ્ય્ અગ્નિના દૃષ્ટમ્ ઇન્ધનં કાષ્ટાદ્ વિનાપિ ચેન્ધનેનાગ્નિર્ ઇતિ સિદ્ધમ્ અન્યત્વં । શાસ્ત્રે ચ ભગવતા ન ક્વચિદ્ અગ્નીન્ધનયોર્ અવાચ્યત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અયુક્તમ્ એતત્ । વિના પુનર્ ઇન્ધનેનાગ્નિર્ અસ્તીતિ કથમ્ ઇદં વિજ્ઞાયતે । ઉપલબ્ધેસ્ તથા હિ વાયુના વિક્ષિપ્તં દૂરમ્ અપિ જ્વલત્ પરૈતિ । અથાપિ સ્યાદ્ વાયુસ્ તત્રેન્ધનમ્ ઇતિ અત એવાગ્નીન્ધનયોર્ અન્યત્વમ્ ઇત્ સિદ્ધિઃ । કિતઃ । દ્વયેન હિ ઉપલબ્ધેર્ ઇતિ પ્રકૃતં । દ્વયં હિ તત્રોપલભ્યતે અર્ચિર્ વાયુશ્ ચેન્ધનત્વેન । અસ્ત્ય્ એવ પુદ્ગલો ય એષ દ્રષ્ટા યાવદ્ વિજ્ઞાન્તા કર્તા ભોક્તા જ્ઞાતા મોક્તા ( મ્સ 157 ) ચ । ન સ દ્રષ્ટા યુજ્યતે । નાપિ યાવન્ મોક્તા । સ હિ દર્શનાદિસંજ્ઞકાનાં વિજ્ઞાનાનાં પ્રત્યયભાવેન વા કર્તા ભવેત્ સ્વામિત્વેન વા ।
તત્ર તાવત્ ।
દ્વયં પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનસંભવાત્ પ્રત્યયો ન સઃ ।
કિં કારણં । નૈરર્થક્યાત્ । ન હિ તત્ર કિંચિત્ સામર્થ્યં દૃષ્ટં ।
સ્વામિત્વે સતિ ચાનિત્યમ્ અનિષ્ટં ન પ્રવર્તયેત્ ।
સ હિ વિજ્ઞાનપ્રવૃત્તૌ સ્વામીભવન્ન્ અનિષ્ટં વિજ્ઞાનમ્ અનિત્યં ન પ્રવર્તયેત્ । અનિષ્ટં ચ । નૈવ તસ્માદ્ ઉભયથાપ્ય્ અસંભાવાત્ । અસૌ દ્રષ્ટા યાવન્ મોક્તા ન યુજ્યતે ।
અપિ ખલુ યદિ દ્રવ્યતઃ પુદ્ગલો ઽસ્તિ
તત્કર્મલક્ષણં સાધ્યં
યદિ દ્રવ્યતો ઽસ્તિ તસ્ય કર્માપ્ય્ ઉપલભ્યતે । યથા ચક્ષુરાદીનાં દર્શનાદિલક્ષણં ચ રૂપપ્રસાદાદિ । ન ચૈવં પુદ્ગલસ્ય । તસ્માન્ ન સો ઽસ્તિ દ્રવ્યતઃ । તસ્મિંશ્ ચ દ્રવ્યત ઇષ્યમાણે બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ
સંબોધો બાધ્યતે ત્રિધા ।
ગમ્ભીરાભિસંબોધઃ । અસાધારણાભિસંબોધઃ । લોકોત્તરાભિસંબોધઃ । નિ હિ પુદ્ગલાભિસંબોધે કિંચિદ્ ગમ્ભીરમ્ અભિસંબુદ્ધં ભવતિ । ન તીર્થ્યાસાધારણાં । ન લોકાનુચિતં । તથા હ્ય્ એષ ગ્રાહઃ સર્વલોકગમ્યઃ । તીર્થ્યાભિનિવિષ્ટઃ । દીર્ઘસંસારોચિતશ્ ચ । અપિ ખલુ પુદ્ગલો દ્રષ્ટા ભવન્ યાવદ્ વિજ્ઞાતા દર્શનાદિષુ સપ્રયત્નો વા ભવેન્ નિષ્પ્રત્યત્નો વા ।
સપ્રયત્નસ્ય વા પુનર્ અસૌ પ્રયત્નઃ સ્વયંભૂર્ વા ભવેદ્ આકસ્મિકઃ । તત્પ્રત્યયો
દર્શનાદૌ ચ તદ્યત્નઃ સ્વયંભૂર્ ન ત્રયાદ્ અપિ ।
તસ્માદ્ એવ ચ દોષત્રયાદ્ વક્ષ્યમાનાત્
તદ્યત્નપ્રત્યયત્વં ચ
નેતિ વર્તતે । નિષ્પ્રયત્નસ્ય વા પુનઃ સતઃ સિદ્ધં ભવતિ ।
નિર્યત્નં દર્શનાદિકં
ઇત્ય્ અસતિ વ્યાપરે પુદ્ગલસ્ય દર્શનાદૌ કથમ્ અસૌ દ્રષ્ટા ભવતિ ।
યાવદ્ વિજ્ઞાતા દોષત્રયાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં કતમસ્માદ્ દોષત્રયાત્ ।
અકર્તૃત્વાદ્ અનિત્યત્વાત્ સકૃત્ર્ ઇત્ય્ અપ્રવૃત્તિતઃ ।
દર્શનાદિષુ યત્નસ્ય સ્વયંભૂત્વં ન યુજ્યતે ॥
યદિ દર્શનાદિષુ પ્રયત્ન આકસ્મિકો યતો દર્શનાદીનિ । ન તર્હિ તેષાં પુદ્ગ્લઃ કર્તેતિ કથમ્ અસૌ દ્રષ્ટા ભવતિ યાવદ્ વિજ્ઞાતા સતિ વાકસ્મિકત્વે નિરપેક્ષત્વાત્ ન કદાચિત્ પ્રયત્નો ન સ્યાદ્ અનિત્યો ન સ્યાત્ । નિત્યે ચ પ્રયત્ને દર્શ્નાદીનાંયુગપચ્ ચ નિત્યં ચ પ્રવૃર્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ દોષઃ । તસ્માન્ ન યુજ્યતે દર્શ્નાદિષુ પ્રયત્નસ્ય સ્વયંભૂત્વં ।
તથા સ્થિતસ્ય નષ્ટસ્ય પ્રાગ્ અભાવાદ્ અનિત્યતઃ ।
તૃતીયપક્ષાભાવાચ્ ચ પ્રત્યયત્વં ન યુજ્યતે ।
અથ પુદ્ગલપ્રયત્નઃ પ્રયત્નઃ સ્યાત્ । તસ્ય તથા સ્થિતસ્ય પ્રયત્નત્વં ન યુજ્યતે । પ્રાગ્ અભાવાત્ । સતિ હિ તત્પ્રયત્નત્વે ન કદાચિત્ પુદ્ગલો નાસ્તીતિ । કિમ્ અર્થં પ્રાક્ પ્રયત્નો ન સ્યાદ્ યદા નોત્પન્નઃ । વિનષ્ટસ્યાપિ પ્રત્યયત્વં ન યુજ્યતે પુદ્ગલસ્યાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તૃતીયશ્ ચ કશ્ચિત્પક્ષો નાસ્તિ યન્ ન સ્થિતો ન વિનષ્ટઃ સ્યાદ્ ઇતિ । તત્પ્રત્યયો ઽપિ પ્રયત્નો ન યુજ્યતે । એવં તાવદ્ યુક્તિમ આશ્રિત્ય દ્રવ્યતઃ પુદ્ગલો નોપલભ્યતે ।
સર્વે ધર્મા અનાત્માનઃ પરમાર્થેન શૂન્યતા ।
આત્મોપલમ્ભે દોષશ્ ચ દેશિતો યત એવ ચ ॥
ધર્મોદ્દાનેષુ હિ ભગવતા સર્વે ધર્મા અનાત્માન ઇતિ દેશિતં પરમાર્થશૂન્યતાયામ્ અસ્તિ કર્માસ્તિ વિપાકઃ કારકસ્ તુ નોપલભ્યતે ય ઇમંશ્ ચ સ્ખન્દાન્ નિક્ષિપતિ અન્યાંશ્ ચ સ્ખન્દાન્ પ્રતિસંદધાતિ । અન્યત્ર ધર્મસંકેતાદ્ ઇતિ દેશિતં । પઞ્ચકેષુ પઞ્ચાદીનવા આત્મોપલમ્ભ ઇતિ દ્શિતા । આત્મદૃષ્ટિર્ ભવતિ જીવદૃષ્ટિઃ નિર્વિશેષો ભવતિ તીર્થિકૈઃ । ઉન્માર્ગપ્રતિપન્નઓ ભવતિ । શૂન્યતાયામ્ અસ્ય ચિત્તં ન પ્રસ્કન્દતિ ન પ્રસીદતિ ન સંતિષ્ઠતે નાધિમુચ્યતે । આર્યધર્મા અસ્ય ન વ્ય્વદાયન્તે । એવમ્ આગમતો ઽપિ ન યુજ્યતે । પુદ્ગલો ઽપિ હિ ભગવતા તત્ર તત્ર દેશિતઃ । ( મ્સ 159 ) પરિજ્ઞાતાવી ભારહારઃ શ્રદ્ધાનુસાર્યાદિપુદ્ગલવ્યવસ્થાનત ઇત્ય્ અસતિ દ્રવ્યતો ઽસ્તિત્વે કસ્માદ્ દેશિતઃ ।
સંક્લેશે વ્યવદાને ચ અવસ્થાચ્ છેદભિન્નકે ।
વૃત્તિસંતાનભેદો હિ પુદ્ગલેનોપદર્શિતઃ ॥

અવસ્થાભિન્ને હિ સંક્લેશવ્યવદાને છેદભિન્ને ચ । પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિમ્ અન્તરેણ તદ્વૃત્તિભેદઃ સંતાનભેદશ્ ચ દેશયિતું ન શક્યઃ । પરિજ્ઞાસૂત્રે પરિજ્ઞેયા ધર્માઃ સંક્લેશઃ પરિજ્ઞા વ્યવદાનં । ભારહારસૂત્રે । ભારો ભારાદાનં ચ સંક્લેશઃ । ભારનિક્ષેપણં વ્યવદાનં । તયોર્ વૃત્તિભેદઃ સંતાનભેદશ્ ચાન્તરેણ પરિજ્ઞાતાવીભારહારપુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિં ન શક્યેત દેશયિતું । બોધિપક્ષાશ્ ચ ધર્મા બહુધાવસ્થાઃ પ્રયોગદર્શનભાવનાનિષ્ઠામાર્ગવિશેષભેદતઃ । તેષાં વૃત્તિભેદઃ સંતાનભેદશ્ ચાન્તરેણ શ્રદ્ધાનુસાર્યાદિપુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિં ન શક્યેત દેશયિતું । યેનાસતિ દ્રવ્યતો ઽસ્તિત્વે પુદ્ગલો દેશિત ઇત્ય્ અયમ્ અત્ર નયો વેદિતવ્યઃ । ઇતરથા હિ પુદ્ગલદેશના નિષ્પ્રયોજના પ્રાપ્નોતિ ।
ન હિ તાવદ્ અસાવ્ આત્મદૃષ્ટ્યુત્પાદનાર્થં યુજ્યતે યસ્માત્
આત્મદૃષ્ટિર્ અનુત્પાદ્યા પૂર્વમ્ એવોત્પન્નત્વાત્ । નાપિ તદભ્યાસાર્થં યસ્માદ્ આત્મદૃષ્ટેર્ અભ્યાસો ઽનાદિકાલિકઃ ।
યદિ ચાત્મદર્શનેન મોક્ષ ઇત્ય્ અસૌ દેશ્યેત । એવં સતિ સ્યાત્
અયત્નમોક્ષઃ સર્વેષાં તથા હિ સર્વેષાં ન દૃષ્ટસત્યાનામ્ આત્મદર્શનં વિદ્યતે । નૈવ વા મોક્ષો ઽસ્તીતિ ( મ્સ 160 ) પ્રાપ્નોતિ । ન હિ પૂર્વમ્ આત્માનમ્ અનાત્મતો ગૃહીત્વા સત્યાભિસમયકાલે કશ્ચિદ્ આત્મતો ગૃહ્ણાતિ ।
યથા દુઃખં દુઃખતઃ પૂર્વમ્ અગૃહીત્વા પશ્ચાદ્ ગૃહ્ણાતીતિ યથા પૂર્વં તથા પશ્ચાદ્ અપિ મોક્ષો ન સ્યાત્ । સતિ ચાત્મન્ય્ અવશ્યમ્ અહંકારમમકારાભ્યામ્ આત્મતૃષ્ણયા ચાન્યૈશ્ ચ તન્નિદાનૈઃ । ક્લેશૈર્ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ અતો ઽપિ મોક્ષો ન સ્યાત્ । ન વા પુદ્ગલો ઽસ્તીતિ અભ્યુપગન્તવ્યં । તસ્મિન્ હિ સતિ નિયતમ્ એતે દોષાઃ પ્રસજ્યન્તે ।
એવમ્ એભિર્ ગુણૈર્ નિત્યં બોધિસત્વાઃ સમન્વિતાઃ ।
આત્માર્થં ચ ન રિઞ્ચન્તિ પરાર્થં સાધયન્તિ ચ