મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 16

અનેન શ્લોકેન ચતુર્થેન વિશુદ્ધ્યુપાયં કર્મણો દર્શયતિ । મણ્ડલપરિશુદ્ધિતઃ કર્તૃકર્મક્રિયાણામ્ અનુપલમ્ભાત્ । અનન્તમ્ ઇત્ય્ અક્ષયં ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે ઉપાયસહિતકર્માધિકારઃ પઞ્ચદશઃ
છપિત્રે xવિ
ષોડશો ઽધિકારઃ
પારમિતાપ્રભેદસંગ્રહે ઉદ્દાનશ્લોકઃ ।
સાંખ્યાથ તલ્લક્ષણમ્ આનુપૂર્વી નિરુક્તિર્ અભ્યાસગુણશ્ ચ તાસાં ।
પ્રભેદનં સંગ્રહણં વિપક્ષો જ્ઞેયો ગુણો ઽન્યોન્યવિનિશ્ચયશ્ ચ

સંખ્યાવિભાગે ષટ્ શ્લોકાઃ ।
ભોગાત્મભાવસંપત્પરિચારારમ્ભસંપદભ્યુદયઃ ।
ક્લેશાવશગત્વમ્ અપિ ચ કૃત્યેષુ સદાવિપર્યાસઃ

ઇતિ પ્રથમઃ । તત્ર ચતસૃભિઃ પારમિતાભિશ્ ચતુર્વિધો ઽભ્યુદયઃ । દાનેન ભોગસંપત્ । શીલેનાત્મભાવસંપત્ । ક્ષાન્ત્યા પરિચારસંપત્ । તથા હિ તદાસેવનાદ્ આયત્યાદ્ બહુજનસુપ્રિયો ભવતિ । વીર્યેણારમ્ભસંપત્ સર્વકર્માન્તસંપત્તિતઃ । પઞ્ચમ્યા ક્લેશાવશગત્વં ધ્યાનેન ક્લેશવિષ્કમ્ભનાત્ । ષષ્ટ્યા કૃત્યેષ્વ્ અવિપર્યાસઃ સર્વકાર્યયથાભૂતપરિજ્ઞાનાત્ । ઇત્ય્ અભ્યુદયઃ તત્ર ચાસંક્લેશમવિપરીતકૃત્યારમ્ભં ચાધિકૃત્ય ષટ્ પારમિતા વ્યવસ્થિતાઃ ।
સત્વાર્થેષુ સુયુક્તસ્ ત્યાગાનુપઘાતમર્ષણૈઃ કુરુતે ।
સનિદાનસ્થિતિમુક્ત્યા આત્માર્થં સર્વથા ચરતિ

ઇતિ દ્વિતીયઃ । સત્વાર્થેષુ સમ્યક્પ્રયુક્તો બોધિસત્વસ્ તિસૃભિર્ દાનશીલક્ષાન્તિપારમિતાભિર્ યથાક્રમં ત્યાગેનાનુપઘાતેનાઉપઘાતમર્ષણેન ચ સત્વાર્થં કુરુતે । તિસૃભિઃ સનિદાનતયા ચિત્તસ્થિત્યા વિમુક્ત્યા ચ સર્વપ્રકારમ્ આત્માર્થં ચરતિ । વીર્યં નિશ્રિત્ય યથાક્રમં ધ્યાનપ્રજ્ઞાભ્યાસમાહિતસ્ય ચિત્તસ્ય સમવધાનાત્ સમાહિતસ્ય મોચનાત્ । ઇતિ પરાર્થમ્ આત્માર્થં ચારભ્ય ષટ્ પારમિતાઃ ।
અવિઘાતૈર્ અવિહેઠૈર્ વિહેઠસંમર્ષણૈઃ ક્રિયાખેદૈઃ ।
આવર્જનૈઃ સુલપિતૈઃ પરાર્થ આત્માર્થ એતસ્માત્

ઇતિ તૃતીયઃ । દાનાદિભિર્બોધિસત્વસ્ય સકલઃ પરાર્થો ભવતિ । યથાક્રમ પરેષામ્ ઉપકરણાવિઘાતૈ । અવિહેઠૈઃ વિહેઠનામર્ષણૈઃ । સાહાય્યક્રિયાસ્વખેદૈઃ ઋદ્ધ્યાદિપ્રભાવાવર્જનૈઃ સુભાષિતસુલપિતૈશ્ ચ સંશયચ્છેદનાત્ । એતસ્માત્ પરાર્થાત્ બોધિસત્વસ્યાત્માર્થો ભવતિ । પરકાર્યસ્વકાર્યત્વાન્ મહાબોધિપ્રાપ્તિતશ્ ચ । ઇતિ સકલપરાર્થાધિકારાત્ ષટ્ પારમિતાઃ ।
ભોગેષુ ચાનભિરતિસ્ તીવ્રા ગુરુતાદ્વયે અખેદશ્ ચ ।
યોગશ્ ચ નિર્વિકલ્પઃ સમસ્ તમ્ ઇદમ્ ઉત્તમં યાનં

ઇતિ ચતુર્થઃ । દાનેન બોધિસત્વસ્ય ભોગેષ્વ્ અભિરતિર્ નિરપેક્ષત્વાત્ । શીલસમાદાનેન બોધિસત્વશિક્ષાસુ તીવ્રા ગુરુતા । ક્ષાન્ત્યા વીર્યેણ ચાખેદો દ્વયે યથાક્રમં દુઃખે ચ સત્વાસત્વકૃતે કુશલપ્રયોગે ચ । ધ્યાનપ્રજ્ઞાયાં નિર્વિકલ્પો ( મ્સ 100 ) યોગઃ શમથવિપશ્યનાસંગૃહીતઃ । એતાવચ્ ચ સમસ્તમહાયાનસંગ્રહાધિકારાત્ ષટ્ પારમિતાઃ ।
વિષયેષ્વ્ અસક્તિમાર્ગસ્ તદાપ્તિવિક્ષેપસંયમેષ્વ્ અપરઃ ।
સત્વાવિસૃજનવર્ધન આવરણવિશોધનેષ્વ્ અપરઃ

ઇતિ પઞ્ચમઃ । તત્ર દાનં વિષયેષ્વ્ અસક્તિમાર્ગસ્ ત્યાગાભ્યાસેન તત્સક્તિવિગમાત્ । શીલં તદાપ્તિવિક્ષેપસંયમેષુ ભિક્ષુસંવરસ્થસ્ય વિષયાપ્રાપ્તયે સર્વકર્માન્તવિક્ષેપાણામ્ અપ્રવૃત્તેઃ । ક્ષાન્તિઃ સત્વાનુત્સર્ગે સર્વોપકારદુઃખાનુદ્વેગાત્ । વીર્યં કુશલવિવર્ધન આરબ્ધવીર્યસ્ય તદ્વદ્ધિગમનાત્ । ધ્યાનં પ્રજ્ઞા ચાવરણવિશોધનેષુ માર્ગસ્ તાભ્યાં ક્લેશજ્ઞેયાવરણવિશોધનાત્ । માર્ગ ઇત્ય્ ઉપાયઃ । એવં સર્વકારમાર્ગાધિકારાત્ ષટ્ પારમિતાઃ ।
શિક્ષાત્રયમ્ અધિકૃત્ય ચ ષડ્ પારમિતા જિનૈઃ સમાખ્યાતાઃ ।
આદ્યા તિસ્રો દ્વેધા અન્ત્યદ્વયતસ્ તિસૃષ્વ્ એકા

ઇતિ ષષ્ઠઃ । તત્રાદ્યા અધિશીલં શિક્ષા તિસ્રઃ પારમિતાઃ સસંભારસપરિવારગ્રહણાત્ । દાનેન હિ ભોગનિરપેક્ષઃ શીલં સમાદત્તે સમાત્તં ચ ક્ષાન્ત્યા રક્ષત્ય્ આક્રુષ્ટાપ્રત્યાક્રોશનાદિભિઃ । દ્વિધેત્ય્ અધિચિત્તમ્ અધિપ્રજ્ઞં ચ શિક્ષા સા અન્તેન દ્વયેન સંગૃહીતા યથાક્રમં ધ્યાનેન પ્રજ્ઞયા ચ । તિસૃષ્વ્ અપિ શિક્ષાસ્વ્ એકા વીર્યપારમિતા વેદિતવ્યા । સર્વાસાં વીર્યસહાયત્વાત્ । લક્ષણવિભાગે શ્લોકાઃ ષટ્ ।
દાનં વિપક્ષહીનં જ્ઞાનેન ગતં ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરકમ્ અપિ સત્વવિપાચકં ત્રેધા

બોધિસત્વાનાં દાનં ચતુર્વિધલક્ષણં । વિપક્ષહીનં તાત્પર્યસ્ય પ્રહીણત્વાત્ । નિર્વિકલ્પજ્ઞાનસહગતં ધર્મનૈરાત્મ્યપ્રતિવેધયોગાત્ સર્વેચ્છાપરિપૂરકં યો યદ્ ઇચ્છતિ તસ્મૈ તસ્ય દાનાત્ । સત્વપરિપાચકં ત્રેધા દાનેન સત્વાન્ સંગૃહ્ય ત્રિષુ યાનેષુ યથાભવ્યનિયોજનાત્ ।
શીલં વિપક્ષહીનં જ્ઞાનેન ગતં ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરકમ્ અપિ સત્વવિપાચકં ત્રેધા

ક્ષાન્તિર્વિપક્ષહીના જ્ઞાનેન ગતા ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરા અપિ સત્વવિપાચિકા ત્રેધા

વીર્યં વિપક્ષહીનં જ્ઞાનેન ગતં ચ નિવિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરકમ્ અપિ સત્વાવિપાચકં ત્રેધા

ધ્યાનં વિપક્ષહીનં જ્ઞાનેન ગતં ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરકમ્ અપિ સત્વવિપાચકં ત્રેધા

પ્રજ્ઞા વિપક્ષહીના જ્ઞાનેન ગતા ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરા અપિ સત્વવિપાચિકા ત્રેધા

યથા દાનલક્ષણં ચતુર્વિધમ્ એવં શીલાદીનાં વેદિતવ્યં । એષાં તુ વિપક્ષા દૌઃશીલ્યં ક્રોધઃ કૌશીદ્યં વિક્ષેપો દૌષ્પ્રજ્ઞ્યં યથાક્રમં । સર્વેચ્છાપરિપૂરકત્વં શીલાદિભિઃ પરેષાં સર્વકાયવાક્સંયમાપરાધમર્ષણસાહાય્યમનોરથસંશયચ્છેદનેચ્છાપરિપૂરણાત્ । સત્વપરિપાચકત્વં શીલાદિભિર્ આવર્જ્ય ત્રિષુ યાનેષુ પરિપાચનાત્ । અનુક્રમવિભાગે શ્લોકઃ ।
પૂર્વોત્તરવિશ્રયતશ્ ચોત્પત્તેસ્ તત્ક્રમેણ નિર્દેશઃ ।
હીનોત્કર્ષસ્થાનાદ્ ઔદારિકસૂક્ષ્મતશ્ ચાપિ

ત્રિભિઃ કારણૈસ્ તેષાં દાનાદીનાં ક્રમેણ નિર્દેશઃ । પૂર્વસંનિશ્રયેણોત્તરસ્યોત્પત્તેઃ । ભોગનિરપેક્ષો હિ શીલં સમાત્તે શીલવાન્ ક્ષમો ભવતિ ક્ષમાવાન્ વીર્યમ્ આરભતે આરબ્ધવીર્યઃ સમાધિમ્ ઉત્પાદયતિ સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પૂર્વસ્ય ચ હીનત્વાત્ ઉત્તરસ્યોત્કર્ષસ્થાનત્વાત્ । હીનં હિ દાનમ્ ઉત્કૃષ્ટં શીલમ્ એવં યાવદ્ ધીનં ધ્યાનમ્ ઉત્કૃષ્ટા પ્રજ્ઞેતિ । પૂર્વસ્ય ચાઉદારિકત્વાદ્ ઉત્તરસ્ય સૂક્ષ્મત્વાત્ । ઔદારિકં હિ દાનં સુપ્રવેશત્વાત્ સુકરત્વાચ્ ચ । સૂક્ષ્મં શીલં તતો દુષ્પ્રવેશત્વાદ્ દુષ્કરત્વાચ્ ચ । એવં યાવદ્ ઔદારિકં ધ્યાનં સૂક્ષ્મા પ્રજ્ઞેતિ । નિર્વચનવિભાગે શ્લોકઃ ।
દારિદ્યસ્યાપનયાચ્ છૈત્યસ્ય ચ લમ્ભનાત્ ક્ષયાત્ ક્રુદ્ધેઃ ।
વરયોગમનોધારણપરમાથજ્ઞાનતશ્ ચોક્તિઃ

દારિદ્ર્યમ્ અપનયતીતિ દાનં । શૈત્યં લમ્ભયતીતિ શીલં તદ્વતો વિષયનિમિત્તક્લેશપરિદાહાભાવાત્ ક્ષયઃ ક્રુદ્ધેર્ ઇતિ ક્ષાન્તિસ્ તયા ક્રોધક્ષયાત્ । વરેણ યોજયતીતિ ( મ્સ 102 ) વીર્યં કુશલધર્મયોજનાત્ । ધારયત્ય્ અધ્યાત્મં મન ઇતિ ધ્યાનં । પરમાર્થ જાનાત્ય્ અનયેતિ પ્રજ્ઞા । ભાવનાવિભાગે શ્લોકઃ ।
ભાવનોપધિમ્ આશ્રિત્ય મનસ્કારં તથાશયં ।
ઉપાયં ચ વિભુત્વં ચ સર્વાસામ્ એવ કથ્યતે

પઞ્ચવિધા પારમિતાભાવના । ઉપધિસંનિશ્રિતા । તત્રોપધિસંનિશ્રિતા ચતુરાકારા હેતુસંનિશ્રિતા યો ગોત્રબલેન પારમિતાસુ પ્રતિપત્ત્યભ્યાસઃ । વિપાકસંનિશ્રિતા ય આત્મભાવસંપત્તિબલેન । પ્રણિધાનસંનિશ્રિતા યઃ પૂર્વપ્રણિધાનબલેન । પ્રતિસંખ્યાનસંનિશ્રિતા યઃ પ્રજ્ઞાબલેન પારમિતાસુ પ્રતિપત્ત્યભ્યાસઃ । મનસિકારસંનિશ્રિતા પારમિતાભાવના ચતુરાકારા । અધિમુક્તિમનસ્કારેણ સર્વપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં સૂત્રાન્તમ્ અધિમુચ્યમાનસ્ય । આસ્વાદનામનસ્કારેણ લબ્ધાઃ પારમિતા આસ્વાદયતો ગુણસંદર્શયોગેન । અનુમોદનામનસ્કારેણ સર્વલોકધાતુષુ સર્વસત્વાનાં દાનાદિકમ્ અનુમોદમાનસ્ય । અભિનન્દનામનસ્કારેણાત્મનઃ સત્વાનાં ચાનાગતં પારમિતાવિશેષમ્ અભિનન્દમાનસ્ય । આશયસંનિશ્રિતા પારમિતાભાવના ષડાકારા । અતૃપ્તાશયેન વિપુલાશયેન મુદિતા--આશયેન ઉપકારાશયેન નિર્લેપાશયેન કલ્યાણાશયેન ચ । તત્ર બોધિસત્વસ્ય દાને ઽતૃપ્તાશયો યદ્ બોધિસત્વ એકસત્વસ્યૈકક્ષણે ગંગાનદીવાલુકાસમાન્ લોકધાતૂન્ સપ્તરત્નપરિપૂર્ણાન્ કૃત્વા પ્રતિપાદયેત્ । ગંગાનદીવાલિકાસમાંશ્ ચાત્મભાવાન્ । એવં ચ પ્રતિક્ષણં ગંગાનદીવાલિકાસમાન્ કલ્પાન્ પ્રતિપાદયેત્ । યથા ચૈકસ્ય સત્વસ્યૈવં યાવાન્ સત્વધાતુર્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિપાચયિતવ્યસ્ તમ્ અનેન પર્યાયેણ પ્રતિપાદયેત્ । અતૃપ્ત એવ બોધિસત્વસ્ય દાનાશય ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્વસ્ય દાને ઽતૃપ્તાશયઃ । ન ચ બોધિસત્વ એવંરૂપાં દાનપરંપરાં ક્ષણમાત્રમ્ અપિ હાપયતિ । ન વિચ્છિનત્ત્યા બોધિમણ્ડનિષદનાદ્ ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્વસ્ય દાને વિપુલાશય ઇતિ । મુદિતતરશ્ ચ બોધિસત્વો ભવતિ તાન્ સત્વાન્ દાનેન તથાનુગૃહ્ણન્ । ન ત્વ્ એવ તે સત્વાસ્ તેન દાનેનાનુગૃહ્યમાણા ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્વસ્ય દાને મુદિતાશયઃ । ઉપકારકતરાંશ્ ચ સ બોધિસત્વસ્ તાન્ સત્વાન્ આત્મનઃ સમનુપશ્યતિ । યેષાં તથા દાનેનોપકરોતિ નાત્માનં । તેષામ્ અનુત્તરસમ્યક્સંબોધ્યુપસ્તમ્ભતામ્ ઉપાદાય ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં આશયઃ । ન ચ બોધિસત્વઃ સત્વેષુ તથા વિપુલમ્ અપિ દાનમયં પુણ્યમ્ અભિસંસ્કૃત્ય પ્રતિકારેણ વા અર્થો ભવતિ વિપાકેન વા ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્વસ્ય દાનપારમિતાભાવનાયાં નિર્લેપાશયઃ । યદ્બોધિસત્વસ્ તથા વિપુલસ્યાપિ ( મ્સ 103 ) દાનસ્કન્ધસ્ય વિપાકમ્ સત્વેષ્વ્ અભિનન્દતિ નાત્મનઃ । સર્વસત્વસાધારણં ચ કૃત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્વસ્ય દાનપારમિતાભાવનાયાં કલ્યાણાશયઃ । તત્ર બોધિસત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયામ્ અતૃપ્તાશયઃ । યદ્ બોધિસત્વો ગંગાનદીવાલિકાસમેષ્વ્ આત્મભાવેષુ ગંગાનદીવાલિકાસમકલ્પાયુષ્પ્રમાણેષુ સર્વાઉપકરણનિરન્તરવિઘાતી ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતાવ્ અગ્નિપ્રતિપૂર્ણે ચતુર્વિધમ્ ઈર્યાપથં કલ્પયન્ન્ એકં શીલપારમિતાક્ષણં યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાક્ષણં ભાવયેદ્ એતેન પર્યાયેણ યાવાંશ્ છીલસ્કન્ધો યાવાન્ ચ પ્રજ્ઞાસકન્ધો યેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે શીલસ્કન્ધં યાવત્ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધં ભાવયેદ્ અતૃપ્ત એવ બોધિસત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયામ્ આશયો યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયામ્ આશય ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયામ્ અતૃપ્તાશયો યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયામ્ આશયઃ । યદ્બોધિસત્વાસ્તાં શીલપારમિતાભાવનાપરંપરાં યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના પરંપરામા બોધિમણ્ડનિષદનાન્ ન સ્રંસયતિ ન વિચ્છિનત્તિ ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાં વિપુલાશયઃ । મુદિતતરશ્ ચ બોધિસત્વો ભવતિ તયા શીલપારમિતાભાવનયા યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનયા સત્વાનનુગૃહ્લન્ । ન ત્વ્ એવ તે સત્વા અનુગૃહ્યમાણા ઇતિ । ય એવંરૂપ આશ્યો ઽયં બોધિસત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાં મુદિતાશયઃ । ઉપકારકતરાંશ્ ચ બોધિસત્વસ્તાન્ સત્વાનાત્મનઃ સમનુપશ્યતિ । યેષાં તથા શીલપારમિતાભાવનયા યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનયા ઉપકરોતિ નાત્માનં । તેષામ્ અનુત્તરસમ્યક્સંબોધ્યુપસ્તમ્ભતામ્ ઉપાદાય ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયામ્ ઉપકારાશયઃ । ન ચ બોધિસત્વસ્તથા વિપુલમ્ અપિ શીલપારમિતાભાવનામયં યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનામયં પુણ્યમ્ અભિસંસ્કૃત્ય પ્રતિકારેણ વાર્થો ભવતિ વિપાકેન વા ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાં નિર્લેપાશયઃ । તત્ર યદ્ બોધિસત્વ એવં શીલપારમિતાભાવનામયસ્ય યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનામયપુણ્યસ્કન્ધસ્ય વિપાકં સત્વેષ્વ્ એવાભિનન્દતિ નાત્મનઃ । સર્વસત્વસાધારણં ચ કૃત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સમ્બોધૌ પરિણામયતીતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાં કલ્યાણાશયઃ । ઉપાયસંનિશ્રિતા ભાવના ત્ર્યાકારા । નિર્વિકલ્પેન જ્ઞાનેન ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિપ્રત્યવેક્ષણતામ્ ઉપાદાય । તથા હિ સ ઉપાયઃ સર્વમનસિકારાણામ્ અભિનિષ્પત્તયે । વિભુત્વસંનિશ્રિતા પારમિતાભાવના ત્ર્યાકારા । કાયવિભુત્વતઃ । ચર્યાવિભુત્વતઃ । દેશનાવિભુત્વતશ્ ચ । તત્ર કાયવિભુત્વં ( મ્સ 104 ) તથાગતે દ્વૌ કાયૌ દ્રષ્ટવ્યૌ સ્વાભાવિકઃ સાંભોગિકશ્ ચ । તત્ર ચર્યાવિભુત્વં નૈર્માણિકઃ કાયો દ્રષ્ટવ્યઃ । યેન સર્વાકારાં સર્વસત્વાનાં સહધાર્મિકચર્યાં દર્શયતિ । દેશનાવિભુત્વં
ષટ્પારમિતાસર્વાકારદેશનાયામ્ અવ્યાઘાતઃ । પ્રભેદસંગ્રહે દ્વાદશ શ્લોકાઃ । દાનાદીનાં પ્રત્યેકં ષડર્થપ્રભેદતઃ । ષડર્થાઃ સ્વભાવહેતુફલકર્મયોગવૃત્ત્યર્થાઃ । તત્ર દાનપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
પ્રતિપાદનમ્ અર્થસ્ય ચેતના મૂલનિશ્ચિતા ।
ભોગાત્મભાવસંપત્તી દ્વયાનુગ્રહપૂરકં

અમાત્સર્યયુતં તચ્ ચ દૃષ્ટધર્મામિષાભયે ।
દાનમ્ એવ પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

અર્થપ્રતિપાદનં પ્રતિગ્રાહકેષુ દાનસ્ય સ્વભાવઃ । અલોભાદિસહજા ચેતના હતુઃ । ભોગસંપત્તિર્ આત્મભાવસંપત્તિશ્ ચાયુરાદિસંગૃહીતા ફલં પઞ્ચસ્થાનસૂત્રવત્ । સ્વપરાનુગ્રહો મહાબોધિસંભારપરિપૂરિશ્ ચ કર્મ । અમાત્સર્યયોગો અમત્સરિષુ વર્તતે । દૃષ્ટધર્મામિષાભયપ્રદાનપ્રભેદેન ચેતિ વૃત્તિઃ । શીલપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
ષડઙ્ગશમભાવાન્તં સુગતિસ્થિતિદાયકં ।
પ્રતિષ્ઠાશાન્તનિર્ભીતં પુણ્યસંભારસંયુતં

સંકેતધર્મતાલબ્ધં સંવરસ્થેષુ વિદ્યતે ।
શીલમ્ એવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

ષડઙ્ગમ્ ઇતિ સ્વભાવઃ । ષડઙ્ગીતિ શીલવાન્ વિહરતિ યાવત્ સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષ્વ્ ઇતિ । શમભાવાન્તમ્ ઇતિ હેતુઃ । નિર્વાણાભિપ્રાયેણ સમાદાનાત્ । સુગતિસ્થિતિદાયકમ્ ઇતિ ફલં । શીલેન સુગતિગમનાત્ । અવિપ્રતિસારાદિક્રમેણ ચિત્તસ્થિતિલાભાચ્ ચ । પ્રતિષ્ઠાશાન્તનિર્ભીતમ્ ઇતિ કર્મ । શીલં હિ સર્વગુણાનાં પ્રતિષ્ઠા ભવતિ । ક્લેશપરિદાહશાન્ત્યા ચ શાન્તં । પ્રાણાતિપાતાદિપ્રત્યયાનાં ( મ્સ 105 ) ચ ભયાવદ્યવૈરાણામ્ અપ્રસવાન્ નિર્ભોતં । પુણ્યસંભારસંયુતમ્ ઇતિ યોગઃ સર્વકાલં કાયવાઙ્મનસ્કર્મસમાવરણાત્ । સંકેતધર્મતાલબ્ધં સંવરસ્થેષુ વિદ્યત ઇતિ વૃત્તિસ્ તત્ર સંકેતલબ્ધં પ્રાતિમોક્ષસંવરસંગૃહીતં । ધર્મતાપ્રતિલબ્ધં ધ્યાનાનાસ્રવસંવરસંગૃહીતમ્ એષાસ્ય પ્રભેદવૃત્તિઃ ત્રિવિધેન પ્રભેદેન વર્તનાત્ । સંવરસ્થેષુ વિદ્યત ઇત્ય્ આચારવૃત્તિઃ । ક્ષાન્તિપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
મર્ષાધિવાસનજ્ઞાનં કારુણ્યાદ્ ધર્મસંશ્રયાત્ ।
પઞ્ચાનુશંસમ્ આખ્યાતં દ્વયોર્ અર્થકરં ચ તત્

તપઃ પ્રાબલ્યસંયુક્તં તેષુ તત્ત્રિવિધં મતં ।
ક્ષાન્તિમ્ એવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

મર્ષાધિવાસજ્ઞાનમ્ ઇતિ ત્રિવિધિયાઃ ક્ષાન્તેઃ સ્વભાવઃ । અપકારમર્ષણક્ષાન્તેર્ મર્ષણાં મર્ષ ઇતિ કૃત્વા । દુઃખાધિવાસક્ષાન્તેર્ ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તેશ્ ચ યથાક્રમં ।
કારુણ્યાદ્ ધર્મસંશ્રયાદ્ ઇતિ હેતુઃ । ધર્મસંશ્રયઃ પુનઃ । શીલસમાદાનં શ્રુતપર્યવાપ્તિશ્ ચ । પઞ્ચાનુશંસમ્ આખ્યાતમ્ ઇતિ ફલં । યથોક્તં સૂત્રે । પઞ્ચાનુશંસાઃ ક્ષાન્તૌ । ન વૈરબહુલો ભવતિ । ન ભેદબહુલો ભવતિ । સુખસૌમનસ્ય બહુલો ભવતિ । અવિપ્રતિસારી કાલં કરોતિ । કાયસ્ય ન ભેદાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યતે ઇતિ । દ્વયોર્ અર્થકરં ચ તદ્ ઇતિ મર્ષાધિવાસનમ્ ઇત્ય્ અધિકૃતં ઇદં કર્મ । યથોક્તં ।
દ્વયોર્ અર્થં સ કુરૂતે આત્મનશ્ ચ પરસ્ય ચ ।
યઃ પરં કુપિતં જ્ઞાત્વા સ્વયં તત્રોપશામ્યતિ ॥ ઇતિ ॥
તપઃપ્રાબલ્યસંયુક્તમ્ ઇતિ યોગઃ । યથોક્તં । ક્ષાન્તિઃ પરમં તપ ઇતિ । તેષુ તદ્ ઇત્ય્ આધારવૃત્તિઃ ક્ષમિષુ તદ્વૃત્તેઃ । ત્રિવિધં મતમ્ ઇતિ પ્રભેદવૃત્તિસ્ ત્રિવિધક્ષાન્તિપ્રભેદેન યથોક્તં પ્રાક્ । વીર્યપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
ઉત્સાહઃ કુશલે સમ્યક્ શ્રદ્ધાચ્છન્દપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સ્મૃત્યાદિગુણવૃદ્ધૌ ચ સંક્લેશપ્રાતિપક્ષિકઃ

અલોભાદિગુણોપેતસ્ તેષુ સપ્તવિધશ્ ચ સઃ ।
વીર્યમ્ એવ પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત

ઉત્સાહઃ કુશલે સમ્યગ્ ઇતિ સ્વભાવઃ । કુશલ ઇતિ તદન્યકૃત્યોત્સાહવ્યુદાસાથ સમ્યગ્ ઇત્ય્ અન્યતીર્થિકમોક્ષાર્થોત્સાહવ્યુદાસાર્થં । શ્રદ્ધાચ્ છન્દપ્રતિષ્ઠિત ઇતિ હેતુઃ શ્રદ્દધાનો હ્ય્ અતીવ વીર્યમ્ આરભતિ । સ્મૃત્યાદિગુણવૃદ્ધાવ્ ઇતિ ફલં । આરબ્ધવીર્યસ્ય ( મ્સ 106 ) સ્મૃતિસમાધ્યાદિગુણોદ્ભવાત્ । સંક્લેશપ્રાતિપક્ષિક ઇતિ કર્મ । યથોક્તં આરબ્ધવીર્યસ્ તુ સુખં વિહરત્ય્ અવ્યવકીર્ણઃ પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈર્ ઇતિ । અલોભાદિગુણોપેત ઇતિ યોગઃ । તેષ્વ્ ઇત્ય્ આરબ્ધવીર્યેષુ ઇયમ્ આધારવૃત્તિઃ । સપ્તવિધ ઇતિ પ્રભેદવૃત્તિઃ । સ પુનર્ અધિશીલાદિશિક્ષાત્રયે કાયિકં ચેતસિકં ચ સાતત્યેન સત્કૃત્ય ચ યદ્ વીર્યં । ધ્યાનપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
સ્થિતિશ્ ચેતસ અધ્યાત્મં સ્મૃતિવીર્યપ્રતિષ્ઠિતં ।
સુખોપપત્તયે ઽભિજ્ઞાવિહારવશવર્તકમ્

ધર્માણાં પ્રમુખં તેષુ વિદ્યતે ત્રિવિધશ્ ચ સઃ ।
ધ્યાનમ્ એવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

સ્થિતિશ્ ચેતસ અધ્યાત્મમ્ ઇતિ સ્વભાવઃ । સ્મૃતિવીર્યપ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇતિ હેતુઃ । આલમ્બનાસંપ્રમોષે સતિ વીર્યં નિશ્રિત્ય સમાપત્ત્યભિનિર્હારાત્ । સુખોપપત્તયે ઇતિ ફલં ધ્યાનસ્યાવ્યાબાધોપપત્તિફલત્વાત્ । અભિજ્ઞાવિહારવશવર્તકમ્ ઇતિ કર્મ । ધ્યાનેનાભિજ્ઞાવશવર્તનાત્ । આર્યદિવ્યબ્રાહ્મવિહારવશવર્તનાચ્ ચ । ધર્માણાં પ્રમુખમ્ ઇતિ પ્રામુખ્યેન યોગઃ । યથોક્તં । સમાધિપ્રમુખાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । તેષુ વિદ્યત ઇતિ ધ્યાયિષ્વ્ ઇયમ્ આધારવૃત્તિઃ । ત્રિવિધશ્ ચ સ ઇતિ સવિતર્કઃ સવિચારઃ અવિતર્કો વિચારમાત્રઃ । અવિતર્કો અવિચારઃ । પુનઃ પ્રીતિસહગતઃ । સાતસહગતઃ । ઉપેક્ષાસહગતશ્ ચ । ઇયં પ્રભેદવૃત્તિઃ । પ્રજ્ઞાપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
સમ્યક્પ્રવિચયો જ્ઞેયઃ શસમાધાનપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સુવિમોક્ષાય સંક્લેશાત્ પ્રજ્ઞાજીવસુદેશનઃ

ધર્માણામ્ ઉત્તરસ્ તેષુ વિદ્યતે ત્રિવિધશ્ ચ સઃ ।
પ્રજ્ઞામ્ એવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

સમ્યક્ પ્રવિચયો જ્ઞેય ઇતિ સ્વભાવઃ । સમ્યગ્ ઇતિ ન મિથ્યા જ્ઞેય ઇતિ લૌકિકકૃત્યસમ્યક્પ્રવિચયવ્યુદાસાર્થં । સમાધાનપ્રતિષ્ઠિત ઇતિ હેતુઃ । સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । યસ્માત્ સુવિમોક્ષાય સંક્લેશાદ્ ઇતિ ફલં । તેન હિ સંક્લેશાત્ સુવિમોક્ષો ભવતિ । લૌકિકહીનલોકોત્તરમહાલોકોત્તરેણ પ્રવિચયેન । પ્રજ્ઞાજીવસુદેશન ઇતિ પ્રજ્ઞાજીવઃ સુદેશના ચાસ્ય કર્મ । તેન હ્ય્ અનુત્તરપ્રજ્ઞા જીવકાનાં જીવતિ । સમ્યગ્ ધર્મ દેશયતીતિ । ધર્માણામ્ ઉત્તર ઇત્ય્ ઉત્તરત્વેન યોગઃ । યથોક્તં । પ્રજ્ઞોત્તરાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । તેષુ વિદ્યતે ત્રિવિધશ્ ચ સ ઇતિ વૃત્તિઃ । પ્રાજ્ઞેષુ વર્તનાત્ ત્રિવિધેન ચ પ્રભેદેન । લૌકિકો હીનલોકોત્તરો ( મ્સ 107 ) મહાલોકોત્તરશ્ ચ । ઉક્તઃ પ્રત્યેકં દાનાદીનાં ષડર્થપ્રભેદેન પ્રભેદઃ । સંગ્રહવિભાગે શ્લોકઃ ।
સર્વે શુક્લા ધર્મા વિક્ષિપ્તસમાહિતોભયા જ્ઞેયાઃ ।
દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં પારમિતાભ્યાં પરિગૃહીતાઃ

સર્વે શુક્લા ધર્મા દાનાદિધર્માઃ । તત્ર વિક્ષિપ્તા દ્વાભ્યાં પારમિતાભ્યાં સંગૃહીતાઃ પ્રથમાભ્યાં દાનસમાદાનશીલયોર્ અસમાહિતત્વાત્ । સમાહિતા દ્વાભ્યાં પશ્ચિમાભ્યાં ધ્યાનયથાભૂતપ્રજ્ઞયોઃ સમાહિતત્વાત્ । ઉભયે દ્વાભ્યાં ક્ષાન્તિવીર્યાભ્યાં । તયોઃ સમાહિતાસમાહિતત્વાત્ । વિપક્ષવિભાગે શ્લોકાઃ ષટ્ ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં સક્તમ્ એવ ન ચ દાનં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં બોધિસત્વાનામ્

સપ્તવિધા સક્તિર્ દાનસ્ય વિપક્ષઃ । ભોગસક્તિઃ વિલમ્બનશક્તિઃ તન્માત્રસંતુષ્ટિસક્તિઃ પક્ષપાતસક્તિઃ પ્રતિકારસક્તિઃ વિપાકસક્તિઃ । વિપક્ષસક્તિસ્તુ તદ્વિપક્ષલાભાનુશયાસમુદ્ઘાતાત્ । વિક્ષેપસક્તિશ્ ચ । સ પુનર્ વિક્ષેપો દ્વિવિધઃ । મનસિકારવિક્ષેપશ્ ચ હીનયાનસ્પૃહણાત્ । વિકલ્પવિક્ષેપશ્ ચ દાયકપ્રતિગ્રાહકદાનવિકલ્પનાત્ । અતઃ સપ્તવિધસક્તિમુક્તત્વાત્ સપ્તકૃત્વો દાનસ્યાસક્તત્વમ્ ઉક્તં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં સક્તમ્ એવ ન ચ શીલં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં બોધિસત્વાનામ્

ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા સક્તિકા ન ક્ષાન્તિઃ ।
ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા બોધિસત્વાનામ્

ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં સક્તમ્ એવ ચ ન વીર્યં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં બોધિસત્વાનામ્

ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં સક્તમ્ એવ ન ચ ધ્યાનં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં બોધિસત્વાનામ્

ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા સક્તિકા ન ચ પ્રજ્ઞા ।
ન ચ સક્તા ન ચ સક્ત ન ચ સક્તા બોધિસત્વાનામ્

યથા દાનાસક્તિર્ ઉક્તા એવં શીલે યાવત્ પ્રજ્ઞાયાં વેદિતવ્યા । અત્ર તુ વિશેષભોગસક્તિપરિવર્તેન દૌઃશીલ્યાદ્યાસક્તિર્ વેદિતવ્યા વિપક્ષસક્તિસ્ તદ્વિપક્ષાનુશયાસમુદ્ઘાતનાત્ । વિકલ્પવિક્ષેપશ્ ચ યથાયોગં ત્રિમણ્ડલપરિકલ્પનાત્ । ગુણવિભાગે ત્રયોવિંશતિઃ શ્લોકાઃ ।
ત્યક્તં બુદ્ધસુતૈઃ સ્વજીવિતમ્ અપિ પ્રાપ્યાર્થિનં સર્વદા કારુણ્યાત્ પરતો ન ચ પ્રતિકૃતિર્ નેષ્ટં ફલં પ્રાર્થિતં ।
દાનેનૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા દાનં જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્ લોકે ઽજ્ઞયં સ્થાપિતમ્

ઇતિ સુબોધઃ પદાર્થઃ ।
આત્તં બુદ્ધસુતૈર્ યમોદ્યમમયં શીલત્રયં સર્વદા સ્વર્ગો નાભિમતઃ સમેત્ય ચ પુનઃ સક્તિર્ન તત્રાહિતા ।
શીલેનૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા શીલં જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્ લોકે ઽક્ષયં સ્થાપિતમ્

ત્રિવિધં શીલં । સંવરશીલં । કુશલધર્મસંગ્રાહકશીલં । સત્વાર્થક્રિયાશીલં ચ । એકાત્મકં યમસ્વભાવં । દ્વે ઉદ્યમસ્વભાવે ।
ક્ષાન્તં બુદ્ધસુતૈઃ સુદુષ્કરમથો સર્વાપકારં નૃણાં ન સ્વર્ગાર્થમ્ અસશક્તિમતો ન ચ ભયાન્ નૈવોપકારેક્ષણાત્ ।
ક્ષાન્ત્યાનુત્તરયા ચ સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા ક્ષાન્તિર્ જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્ લોકે ઽક્ષયા સ્થાપિતા

ઇતિ । ક્ષાન્ત્યાનુત્તરયા ચૈતિ દુઃખાધિવાસનક્ષાન્ત્યા ચ પરાપકારમર્ષણક્ષાન્ત્યા ચ યથાક્રમં ।
વીર્યં બુદ્ધસુતૈઃ કૃતં નિરૂપમં સંનાહયોગાત્મકં હન્તું ક્લેશગણં સ્વતો ઽપિ પરતઃ પ્રાપ્તું ચ બોધિં પરાં ।
વીર્યેણૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા વીર્યં જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્ લોકે ઽક્ષયં સ્થાપિતમ્

ઇતિ । સંનાહવીર્યં પ્રયોગવીર્યં ચ ।
ધ્યાનં બુદ્ધસુતૈઃ સમાધિબહુલં સંપાદિતં સર્વથા શ્રેષ્ઠૈર્ ધ્યાનસુખૈર્ વિહૃત્ય કૃપયા હીનાપપત્તિઃ શ્રિતા ।
ધ્યાનેનૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા ધ્યાનં જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્ લોકે ઽક્ષયં સ્થાપિતમ્

ઇતિ । સમાધિંબહુલમ્ ઇતિ અનન્તબોધિસત્વસમાધિસંગૃહીતં ।
જ્ઞાતં બુદ્ધસુતૈઃ સતત્વમ્ અખિલં જ્ઞેયં ચ યત્ સર્વથા સક્તિર્ નૈવ ચ નિર્વૃતૌ પ્રજનિતા બુદ્ધૈઃ કુતઃ સંવૃતૌ ।
જ્ઞાનેનૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા જ્ઞાનં સત્વપરિગ્રહેણ પુનર્ લોકે ઽક્ષયં સ્થાપિતમ્

ઇતિ । સતત્વં પરમાર્થસંગૃહીતં સામાન્યલક્ષણં પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યં । જ્ઞેયં ચ યત્ સર્વથેત્ય્ અનન્તસ્વસંકેતાદિલક્ષણભેદભિન્નં યદ્ અજ્ઞેયં । દાનાદીનાં નિર્વિકલ્પજ્ઞાનપરિગ્રહેણાક્ષયત્વં નિરુપધિશેષનિર્વાણે ઽપિ તદક્ષયાત્ । જ્ઞાનસ્ય પુનઃ સત્વપરિગ્રહેણ કરુણયા સત્વાનામ્ અપરિત્યાગાત્ । એષાં પુનઃ ષણાં શ્લોકાનાં પિણ્ડાર્થઃ સપ્તમેન શ્લોકેન નિર્દિષ્ટઃ ।
ઔદાર્યાનામિષત્વં ચ મહાર્થાક્ષયતાપિ ચ ।
દાનાદીનાં સમસ્ તં હિ જ્ઞેયં ગુણચતુષ્ટયમ્

ઇતિ । તત્ર દાનાદીનાં પ્રથમેન પાદેનોદારતા પરિદીપિતા । દ્વિતીયેન નિરામિષતા । તૃતીયેન મહાર્થતાઃ મહતઃ સત્વાર્થસ્ય સંપાદનાત્ । ચતુર્થેનાક્ષયતા ઇત્ય્ એષાં ગુણચતુષ્ટયમ્ એભિઃ શ્લોકૈર્ વેદિતવ્યં ।
દર્શનપૂરણતુષ્ટિં યાચનકે ઽતુષ્ટિમ્ અપિ સમાશસ્તિં ।
અભિભવતિ સ તાં દાતા કૃપાલુરાધિક્યયોગેન

યાચનકે હિ જને દાયકદર્શનાત્ તતશ્ ચ યથા-ઈપ્સિતં લબ્ધ્વા મનોરથપરિપૂરણાદ્યા તુષ્ટિર્ ઉત્પદ્યતે । અતુષ્ટિશ્ ચાદર્શનાદ્ અપરિપૂરણાચ્ ચ । આશાસ્તિશ્ ચ યા તદ્દર્શને મનોરથપરિપૂરણે ચ । સા બોધિસત્વસ્યાધિકોત્પદ્યતે ( મ્સ 110 ) સર્વકાલં યાચનકદર્શનાત્ તન્મનોરથપરિપૂરણાચ્ ચ । અદર્શનાદ્ અપરિપૂરણાચ્ ચાતુષ્ટિઃ । અતો દાતા કૃપાલુસ્ તાં સર્વમ્ અભિભવત્ય્ આધિક્યયોગાત્ ।
પ્રાણાન્ ભોગાન્ દારાન્ સત્વેષુ સદાન્યત્યજનકૃપાલુત્વાત્ ।
આમોદતે નિકામં તદ્વિરતિં પાલયાત્ર કથમ્

તેભ્યો વિરતિં તદ્વિરતિં પરકીયેભ્યઃ પ્રાણભોગદારેભ્યઃ । એતેન ત્રિવિધાત્ કાયદુશ્ચરિતાદ્ વિરતિશીલગુણં દર્શયતિ ।
નિરપેક્ષઃ સમચિત્તો નિર્ભીઃ સર્વપ્રદઃ કૃપાહેતોઃ ।
મિથ્યાવાદં બ્રૂયાત્ પરોપઘાતાય કથમ્ આર્યઃ

એતેન મૃષાવાદાદ્ વિરતિગુણં દર્શયતિ । આત્મહેતોર્ મૃષાવાદ ઉચ્યેત કાયજીવિતાપેક્ષયા । પરહેતોર્ વા પ્રિયજનપ્રેમ્ના । ભયેન વા રાજાદિભયાત્ । આમિષકિંચિત્કહેતોર્ વા લાભાર્થં । બોધિસત્વશ્ ચ સ્વકાયજીવિતનિરપેક્ષઃ । સમચિત્તશ્ ચ સર્વસત્વેષ્વ્ આત્મસમચિત્તતયા । નિર્ભયશ્ ચ પઞ્ચભયસમતિક્રાન્તત્વાત્ । સર્વપ્રદશ્ ચાર્થિભ્યઃ સર્વસ્વપરિત્યાગાત્ । સ કેન હેતુના મૃષાવાદં બ્રૂયાત્ ।
સમહિતકામઃ સકૃપઃ પરદુઃખોત્પાદને ઽતિભીરૂશ્ ચ ।
સત્વવિનયે સુયુક્તેઃ સુવિદૂરે ત્રિવિધવાગ્દોષાત્

બોધિસત્વઃ સર્વસત્વેષુ સમં હિતકામઃ સ કથં પરેષાં મિત્રભેદાર્થં પૈશુન્યં કરિષ્યતીતિ । સકૃપશ્ ચ પરદુઃખાપનયાભિપ્રાયાત્ । પરદુઃખોત્પાદને ચાત્યર્થં ભીરુઃ સ કથં પરેષાં દુઃખોત્પાદનાર્થં પરુષં વક્ષ્યતિ । સત્વાનાં વિનયે સમ્યક્પ્રયુક્તઃ સ કથં સંભિન્નપ્રલાપં કરિષ્યતિ તસ્માદ્ અસૌ સુવિદૂરે ત્રિવિધવાગ્દોષાત્ પૈશુન્યાત્ પારુષ્યાત્ સંભિન્નપ્રલાપાચ્ ચ ।
સર્વપ્રદઃ કૃપાલુઃ પ્રતીત્યધર્મોદયે સુકુશલશ્ ચ ।
અધિવાસયેત્ કથમ્ અસૌ સર્વાકારં મનઃ ક્લેશમ્

અભિધ્યા વ્યાપાદો મિથ્યાદૃષ્ટિર્ વા યથાક્રમં । એષ દૌઃશીલ્યપ્રતિપક્ષધર્મવિશેષયોગાચ્ છીલવિશુદ્ધિગૂણો બોધિસત્વાનાં વેદિતવ્યઃ ।
ઉપકરસંજ્ઞામોદં હ્ય્ અપકારિણિપરહિત સંજ્ઞાંપરહિતે સદા દુઃખે ।
લભતે યદા કૃપાલુઃ ક્ષમિતવ્યં તસ્ય કિં ન સ્યાત્

યસ્ય નાપકારિસંજ્ઞા પ્રવર્તતે ન દુઃખસંજ્ઞા ।
પરપરસંજ્ઞાપગમાત્ સ્વતો ઽધિકતરાત્ સદા પરસ્નેહાત્ ।
દુષ્કરચરણાત્ સકૃપે હ્ય્ અદુષ્કરં વીર્યં

સકૃપો બોધિસત્વઃ । તત્ર સકૃપે યત્ પરાર્થં દુષ્કરચરણાદ્ વીર્થં તદદુષ્કરં ચ સુદુષ્કરં ચ ।
કથમ્ અદુષ્કરં । પરત્ર પરસંજ્ઞાપગમાત્ । સ્વતોઽધિકતરાચ્ ચ સર્વદા પરેષુ સ્નેહાત્ । કથં સુદુષ્કરં । યદ્ એવં પરસંજ્ઞાપગતં ચ સ્વતોધિકતરસ્નેહં ચ તદ્વીર્યં ।
અલ્પસુખં હ્ય્ આત્મસુખં લીનં પરિહાણિકં ક્ષયિ સમોહં ।
ધ્યાનં મતં ત્રયાણાં વિપર્યયાદ્ બોધિસત્વાનામ્

અલ્પસુખં ધ્યાનં લૌકિકાનામ્ આત્મસુખં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં । લીનં લૌકિકાનાં સત્કાયે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચ નિર્વાણે । પરિહાણિકં લૌકિકાનાં ક્ષયિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં નિરુપધિશેષનિર્વાણે તત્ક્ષયાત્ । સમોહં સર્વેષાં યથાયોગક્લિષ્ટાક્લિષ્ટેન મોહેન । બોધિસત્વાનાં પુનર્ ધ્યાનં બહુસુખમ્ આત્મપરસુખમ્ અલીનમપરિહાણિકમ્ અક્ષય્યસમોહં ચ ।
આમોષૈસ્ તમસિ યથા દીપૈર્ નુન્નં તથા ત્રયજ્ઞાનં ।
દિનકરકિરણૌરિવ તુ જ્ઞાનમતુલ્યં કૃપાલુનામ્

યથા હસ્તામોષૈસ્ તમસિ જ્ઞાનં પરીત્તવિષયમપ્રત્યક્ષમ્ અવ્યક્તં ચ તથા પૃથગ્જનાનાં । યથાવચરકે દીપૈર્જ્ઞાનં પ્રાદેશિકં પ્રત્યક્ષં નાતિનિર્મલં તથા શ્રાવકાણાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચ । યથા દિનકરકિરણૈર્ જ્ઞાનં સમન્તાત્ પ્રત્યક્ષં સુનિર્મલં ચ તથા બોધિસત્વાનાં । અત એવ તદ્ અતુલ્યં ।
આશ્રયાદ્ વસ્તુતો દાનં નિમિત્તાત્ પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્ નિશ્રયાચ્ ચ પરં મતમ્

તત્રાશ્રયો બોધિસત્વઃ । વસ્તુ આમિષદાનસ્યાધ્યાત્મિકં વસ્તુ પરમં । અભ્યદાનસ્યાપાયસંસારભીતેભ્યસ્ તુ ( મ્સ 112 ) તદભયં ।
ધર્મદાનસ્ય મહાયાનં । નિમિત્તં કરુણા । પરિણામના તેન મહાબોધિફલપ્રાર્થના । હેતુઃ પૂર્વદાનપારમિતાભ્યાસવાસના । જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પં યેન ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધં દાનં દદાતિ દાતૃદેયપ્રતિગ્રાહકાવિકલ્પનાત્ । ક્ષેત્રં પઞ્ચવિધં । અર્થી દુઃખિતો નિઃપ્રતિસરણો દુશ્ચરિતચારી ગુણવાંશ્ ચ । ચતુર્ણામ્ ઉત્તરં ક્ષેત્રં પરં । તદભાવે પઞ્ચમં । નિશ્રયસ્ ત્રિવિધો યં નિશ્રિત્ય દદાતિ । અધિમુક્તિર્ મનસિકારઃ સમાધિશ્ ચ । અધિમુક્તિર્ યથા ભાવનાવિભાગે ઽધિમુક્તિમનસ્કાર ઉક્તઃ । મનસ્કારો યથા તત્રૈવાસ્વાદનાભિનન્દનમનસ્કાર ઉક્તઃ । સમાધિર્ આદિર્ યથા તત્રૈવ વિભુત્વમ્ ઉક્તં । એવમ્ આશ્રયાદિપરસમયો દાનં પરમં । સોઽયં ચાપદેશો વેદિતવ્યઃ । યશ્ ચ દદાતિ યચ્ ચ યેન ચ યસ્મૈ ચ યતશ્ ચ યસ્ય ચ પરિગ્રહેણ યત્ર ચ યાવત્ પ્રકારં તદ્ દાનં ।
આશ્રયાદ્ વસ્તુતઃ શીલં નિમિત્તાત્ પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્ નિશ્રયાચ્ ચ પરં મતમ્

આશ્રયાદ્ વસ્તુતો વીર્યં નિમિત્તાત્ પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્ નિશ્રયાચ્ ચ પરં મતમ્

આશ્રયાદ્ વસ્તુતો ધ્યાનં નિમિત્તાત્ પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્ નિશ્રયાચ્ ચ પરં મતમ્

આશ્રયાદ્ વસ્તુતઃ પ્રજ્ઞા નિમિત્તાત્ પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્ નિશ્રયાચ્ ચ પરા મતા

શીલસ્ય પરમં વસ્તુ બોધિસત્વસંવરઃ । ક્ષાન્તેઃ પ્રાણાપહારિણૌ હીનદુર્બલૌ । વીર્યસ્ય પારમિતાભાવના તદ્વિપક્ષપ્રહાણં ચ । ધાનસ્ય બોધિસત્વસમાધયઃ । પ્રજ્ઞાયાસ્ તથતા । સર્વેષાં શીલાદીનાં ક્ષેત્રં મહાયાનં । શેષં પૂર્વવદ્ વેદિતવ્યં ।
એકસત્વસુખં દાનં બહુકલ્પવિઘાતકૃત્ ।
પ્રિયં સ્યાદ્ બોધિસત્વાનાં પ્રાગ્ એવ તદ્વિપર્યયાત્

યદિ બોધિસત્વાનાં દાનમ્ એકસ્યૈવ સત્વસ્ય સુખદં સ્યાદ્ આત્મનશ્ ચ બહુકલ્પવિઘાતકૃત્ । તથાપિ તત્ તેષાં પ્રિયં સ્યાત્ કરુણાવિશેષાત્ કિં પુનર્ યદ્ અનેકસત્વસુખં ચ ભવત્યા ત્મનશ્ ચ બહુકલ્પાનુગ્રહકૃત્ ।
યદ્ અર્થમ્ ઇચ્છન્તિ ધનાનિ દેહિનસ્ તદેવ ધીરા વિસૃજન્તિ દેહિષુ ।
શરીરહેતોર્ ધનમ્ ઇષ્યતે જનૈસ્ તદ્ એવ ધીરૈઃ શતશો વિસૃજ્યતે

અત્ર પૂર્વાર્ધમ્ ઉત્તરાર્ધે વ્યાખ્યાતં ।
શરીરમ્ એવોત્સૃજતો ન દુઃખ્યતે યદા મનઃ કા દ્રવિણે ઽવરે કથા ।
તદસ્ય લોકોત્તરમ્ ઇતિ યન્ મુદં સ તેન તત્ તસ્ય તદ્ ઉત્તરં પુનઃ

અત્ર શરીરમ્ એવાઉત્સૃજતો યદા મનો ન દુઃખ્યતે તદસ્ય લોકોત્તરમ્ ઇતિ સંદર્શિતં । એતિ યન્ મુદં સ તેન દુઃખેન તત્ તસ્ય તદુત્તરમ્ ઇતિ તસ્માલ્ લોકોત્તરાદ્ ઉત્તરં ।
પ્રતિગ્રહૈર્ ઇષ્ટનિકામલબ્ધર્ન તુષ્ટિમ્ આયાતિ તથાર્થિકો ઽપિ ।
સર્વસ્તિદાનેન યથેહ ધીમાન્ તુષ્ટિં વ્રજત્ય્ અર્થિજનસ્ય તુષ્ટ્યા

ઇષ્ટનિકામ્ અલબ્ધૈર્ ઇત્ય્ અભિપ્રેતપર્યાપ્તલબ્ધૈઃ । સર્વાસ્તિદાનેનેતિ યાવત્ સ્વજીવિતદાનેન ।
સંપૂર્ણભોગો ન તથાસ્તિમન્તમ્ આત્માનમ્ અન્વીક્ષતિ યાચકો ઽપિ ।
સર્વસ્તિદાનાદ્ અધનો ઽપિ ધીમાન્ આત્માનમ્ અન્વેતિ યથાસ્તિમન્તં

સુવિપુલમ્ અપિ વિત્તં પ્રાપ્ય નૈવોપકારં વિગણયતિ તથાર્થી દાયકાલ્ લાભહેતોઃ ।
વિધિવદ્ ઇહ સુદાનૈર્ અર્થિનસ્ તર્પયિત્વા મહદુપકરસંજ્ઞાં તેષુ ધીમાન્ યથૈતિ

કરુણાવિશેષાદ્ । ગતાર્થો શ્લોકૌ ।
સ્વયમ્ અપગતશોકા દેહિનઃ સ્વસ્થરૂપા વિપુલમ્ અપિ ગૃહીત્વા ભુઞ્જતે યસ્ય વિત્તં ।
પથિ પરમફલાઢ્યાદ્ ભોગવૃક્ષાદ્ યથૈવ પ્રવિસૃતિર્ અતિભોગી બોધિસત્વાન્ ન સો ઽન્યઃ

પ્રવિસૃતિર્ અતિભોગશ્ ચાસ્યેતિ પ્રવિસૃતિર્ અતિભોગી સ ચ નાન્યો બોધિસત્વાદ્ વેદિતવ્યઃ । શેષં ગતાર્થં ।
પ્રાધાન્યતત્કારણકર્મભેદાત્ પ્રકારભેદાશ્રયભેદતશ્ ચ ।
ચતુર્વિબન્ધપ્રતિપક્ષભેદાત્ વીર્યં પરિજ્ઞેયમ્ ઇતિ પ્રદિષ્ટમ્

ષડ્વિધેન પ્રભેદેન વીર્યં પરિજ્ઞેયં । પ્રાધાન્યભેદેન । તત્કારણભેદેન । પ્રકારભેદેન । આશ્રયભેદેન । ચતુર્વિબન્ધપ્રતિપક્ષભેદેન ચ । અસ્યાદ્ દેશસ્યોત્તરૈઃ શ્લોકૈર્ નિર્દેશઃ ।
વીર્યં પરં શુક્લગણસ્ય મધ્યે તન્નિશ્રિતસ્ તસ્ય યતો ઽનુલાભઃ ।
વીર્યેણ સદ્યઃ સુસુખો વિહારો લોકોત્તરા લોકગતાં ચ સિદ્ધિઃ

વીર્યં પરં શુક્લગણસ્ય મધ્યે ઇતિ સર્વશુક્લગણસ્ય મધ્યે ઇતિ સર્વકુશલધર્મપ્રાધાન્યં વીર્યસ્ય નિર્દિષ્ટં । તન્નિશ્રિતસ્તસ્ય યતો ઽનુલાભ ઇતિ પ્રાધાન્યકારણં નિર્દિષ્ટં । યસ્માદ્ વીર્યાશ્રિતઃ સર્વકુશલધર્મલાભઃ । વીર્યેણ સદ્યઃ સુસુખો વિહારો લોકોત્તરા લોકગતા ચ સિદ્ધિર્ ઇતિ કર્મ નિર્દિષ્ટં । વીર્યેણ હિ દૃષ્ટધર્મે પરમઃ સુખવિહારઃ । સર્વા ચ લોકોત્તરા સિદ્ધિર્ લૌકિકી ચ ક્રિયતે ।
વીર્યાવદ્ અવાપ્તં ભવભોગમ્ ઇષ્ટં વીર્યેણ શુદ્ધિં પ્રબલામ્ ઉપેતાઃ ।
વીર્યેણ સત્કાયમ્ અતીત્ય મુક્તા વીર્યેણ બોધિં પરમાં વિબુદ્ધાઃ

ઇતિ । પર્યાયદ્વારેણ વીર્યસ્ય કર્મ નિર્દિષ્ટં । લૌકિકલોકોત્તરસિદ્ધિભેદાત્ । તત્ર પ્રબલા લૌકિકી સિદ્ધિર્ અનાત્યન્તિકત્વાત્ ।
પુનર્ મતં હાનિવિવૃદ્ધિવીર્યં મોક્ષાધિપં પક્ષવિપક્ષમ્ અન્યત્ ।
તત્ત્વે પ્રવિષ્ટં પરિવર્તકં ચ વીર્યં મહાર્થં ચ નિરુક્તમ્ અન્યત્

સંનાહવીર્યં પ્રથમં તતશ્ ચ પ્રયોગવીર્યં વિધિવત્પ્રહિતં ।
અલીનમ્ અક્ષોભ્યમ્ અતુષ્ટિવીર્યં સર્વપ્રકારં પ્રવદન્તિ બુદ્ધાઃ

ઇત્ય્ એષ પ્રકારભેદઃ । તત્ર હાનિવિવૃદ્ધિવીર્યં સમ્યક્પ્રહાણેષુ ચ દ્વયોઃ કુશલધર્માભિવૃદ્ધયે । મોક્ષાધિપં વીર્યમ્ ઇન્દ્રિયેષુ । મોક્ષાધિપત્યાર્થેન યસ્માદ્ ઇન્દ્રિયાણિ । પક્ષવિપક્ષં બલેષુ વિપક્ષાનવમૃદ્યાર્થેન યસ્માદ્ બલાનિ । તત્વે પ્રવિષ્ટં બોધ્યઙ્ગેષુ દર્શનમાર્ગે તદ્વ્યવસ્થાપનાત્ । પરિવર્તકં માર્ગાઙ્ગેષુ ભાવનામાર્ગે ઽન્તસ્યાશ્રયપરિવૃત્તિહેતુત્વાત્ । મહાર્થં વીર્યં પારમિતાસ્વભાવં સ્વપરાર્થાધિકારાત્ । સંનાહવીર્યં પ્રયોગાય સંનહ્યતઃ । પ્રયોગવીર્યં તથા પ્રયોગતઃ । અલીનવીર્યમ્ ઉદારે ઽપ્યધિગન્તવ્યે લયાભાવતઃ । અક્ષોભ્યવીર્યં શીતલોષ્ણાદિભિર્ દુઃખૈર્ અવિકોપનતઃ । અસંતુષ્ટિવીર્યમ્ અલ્પેનાધિગમેનાસંતુષ્ટિતઃ । એભિર્ એવ ( મ્સ 115 ) સંનાહવીર્યાદિભિઃ સૂત્રે । સ્થામવાન્ વીર્યવાનુત્સાહી દૃઢપરાક્રમો અનિક્ષિપ્તધુરઃ કુશલેષુ ધર્મેષ્વ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે યથાક્રમં ।
નિકૃષ્ટમધ્યોત્તમવીર્યમ્ અન્યત્ યાનત્રયે યુક્તજનાશ્રયેણ ।
લીનાત્યુદારાશયબુદ્ધિયોગાત્ વીર્યં તદ્ અલ્પાર્થમહાર્થમ્ ઇષ્ટમ્

અત્રાશ્રયપ્રભેદેન વીર્યભેદો નિર્દિષ્ટઃ । યાનત્રયે પ્રયુક્તો યો જનસ્ તદાશ્રયેણ યથાક્રમં નિકૃષ્ટમધ્યોત્તમં વીર્યં વેદિતવ્યં । કિં કારણં । લીનાત્યુદારાશયબુદ્ધિયોગાત્ । લીનો હિ બુદ્ધ્યાશયો યાનદ્વયે પ્રયુક્તાનાં કેવલાત્માર્થાધિકારાત્ । અત્યુદારો મહાયાને પ્રયુક્તાનાં પરાર્થાધિકારાત્ । અત એવ યથાક્રમં વીર્યં ત દલ્પાર્થં મહાર્થમ્ ઇવ સ્વાર્થાધિકારાચ્ ચ ।
ન વીર્યવાન્ ભોગપરાજિતો ઽસ્તિ નો વીર્યવાન્ ક્લેશપરાજિતો ઽસ્તિ ।
ન વીર્યવાન્ ખેદપરાજિતો ઽસ્તિ નો વીર્યવાન્ પ્રાપ્તિપરાજિતો ઽસ્તિ

ઇત્ય્ અયં ચતુર્વિબન્ધપ્રતિપક્ષભેદઃ । ચતુર્વિધો દાનાદીનાં વિબન્ધો યેન દાનાદિષુ ન પ્રવર્તતે । ભોગસક્તિસ્ તદાગ્રહતઃ । ક્લેશસક્તિસ્ તત્પરિભોગાધ્યવસાનતઃ । ખેદો દાનાદિષુ પ્રયોગાભિયોગપરિખેદતઃ । પ્રાપ્તિર્ અલ્પમાત્રદાનાદિસંતુષ્ટિતઃ । તત્પ્રતિપક્ષભેદેનૈતચ્ ચતુર્વિધં વીર્યમ્ ઉક્તં । અન્યોન્યવિનિશ્ચયવિભાગે શ્લોકઃ ।
અન્યોન્યં સંગ્રહતઃ પ્રભેદતો ધર્મતો નિમિત્તાચ્ ચ ।
ષણ્ણાં પારમિતાનાં વિનિશ્ચયઃ સર્વથા જ્ઞેયઃ

અન્યોન્યસંગ્રહતો વિનિશ્ચયઃ । અભયપ્રદાનેન શીલક્ષાન્તિસંગ્રહો યસ્માત્ તાભ્યામ્ અભયં દદાતિ । ધર્મદાનેન ધ્યાનપ્રજ્ઞયોર્ યસ્માત્ તાભ્યાં ધર્મં દદાતિ । ઉભાભ્યાં વીર્યસ્ય યસ્માત્ તેનાભયં દદાતિ । કુશલધર્મસંગ્રાહકેણ શીલેન સર્વેષાં દાનાદીનાં સંગ્રહઃ । એવં ક્ષાન્ત્યાદિભિર્ અન્યોન્યસંગ્રહો યથાયોગં યોજ્યઃ । પ્રભેદતો વિનિશ્ચયઃ । દાનં ષડ્વિધં દાનદાનં શીલદાનં યાવત્ પ્રજ્ઞાદાનં । પરસંતાનેષુ શીલાદિનિવેશનાત્ । ધર્મતો વિનિશ્ચયઃ । યે સૂત્રાદયો યેષુ દાનાદિષ્વ્ અર્થેષુ સંદૃશ્યન્તે । યે ચ દાનાદયો યેષુ સૂત્રાદિષુ ધર્મેષુ સંદૃશ્યન્તે । તેષાં પરસ્પરં સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । નિમિત્તતો વિનિશ્ચયઃ । દાનં શીલાદીનાં નિમિત્તં ભવતિ । ભોગનિરપેક્ષસ્ય શીલાદિષુ પ્રવૃત્તેઃ । શીલમ્ અપિ દાનાદીનાં ભિક્ષુસંવરસમાદાનં સર્વસ્વપરિગ્રહત્યાગાચ્ છીલપ્રતિષ્ઠિતસ્ય ચ ક્ષાન્ત્યાદિયોગાત્ । કુશલધર્મસંગ્રાહકશીલસમાદાનં ચ સર્વેષાં દાનાદીનાં નિમિત્તં । એવં ( મ્સ 116 ) ક્ષાન્ત્યાદીનામ્ અન્યોન્યનિમિત્તભાવો યથા યોજ્યઃ । સંગ્રહવસ્તુવિભાગે સપ્ત શ્લોકાઃ । ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ । દાનં પ્રિયવાદિતા અર્થચર્યા સમાનાર્થતા । તત્ર ।
દાનં સમં પ્રિયાખ્યાનમ્ અર્થચર્યા સમાર્થતા ।
તદ્દેશના સમાદાય સ્વાનુવૃત્તિભિર્ ઇષ્યતે

દાનં સમમ્ ઇષ્યતે યથા પારમિતાસુ પ્રિયાખ્યાનં તદ્દેશના । અર્થચર્યા તત્સમાદાપના । તચ્ છબ્દેન પારમિતાનાં ગ્રહણાત્ પારમિતાદેશના પારમિતાસમાદાપનેત્ય્ અર્થઃ । સમાનાર્થતા યત્ર પરં સમાદાપયતિ તત્ર સ્વયમ્ અનુવૃત્તિઃ । કિમ્ અર્થં પુનર્ એતાનિ ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનીષ્યન્તે । એષ હિ પરેષાં ।
ઉપાયો ઽનુગ્રહકરો ગ્રાહકો ઽથ પ્રવર્તકઃ ।
તથાનુવર્તકો જ્ઞેયશ્ ચતુઃસંગ્રહવસ્તુતઃ

દાનમ્ અનુગ્રાહક ઉપાયઃ । આમિષદાનેન કાયિકાનુગ્રહોત્પાદનાત્ । પ્રિયવાદિતા ગ્રાહકઃ । અવ્યુત્પન્નસંદિગ્ધાર્થગ્રાહણાત્ । અર્થચર્યા પ્રવર્તકઃ । કુશલે પ્રવર્તનાત્ । સમાનાર્થતા ઽનુવર્તકઃ । યથાવાદિતથાકારિણં હિ સમાદાપકં વિદિત્વા યત્ર કુશલે તેન પ્રવર્તિતાઃ પરે ભવન્તિ તદ્ અનુવર્તન્તે ।
આદ્યેન ભાજનીભાવો દ્વિતીયેનાધિમુચ્યના ।
પ્રતિપત્તિસ્ તૃતીયેન ચતુર્થેન વિશોધના

આમિષદાનેન ભાજનીભવતિ ધર્મસ્ય વિધેયતાપત્તેઃ । પ્રિયવાદિતયા તં ધર્મમ્ અધિમુચ્યતે તદર્થવ્યુત્પાદનસંશયચ્છેદનતઃ । અર્થચર્યયા પ્રતિપદ્યતે યથાધર્મ । સમાનાર્થતયા તાં પ્રતિપત્તિં વિશોધયતિ દીર્ઘકાલાનુષ્ઠાનાદ્ । ઇદં સંગ્રહવસ્તૂનાં કર્મ ।
ચતુઃ સંગ્રહવસ્તુત્વં સંગ્રહદ્વયતો મતં ।
આમિષેણાપિ ધર્મેણ ધર્મેણાલમ્બનાદ્ અપિ

યદ્ અપ્ય્ અન્યત્ સંગ્રહવસ્તુદ્વયમ્ ઉક્તં ભગવતા આમિષસંગ્રહો ધર્મસંગ્રહશ્ ચ । તાભ્યામ્ એતાન્ય્ એવ ( મ્સ 117 ) ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ સંગૃહીતાનિ । આમિષસંગ્રહેણ પ્રથમે । ધર્મસંગ્રહેણાવશિષ્ટાનિ । તાનિ પુનસ્ ત્રિવિધેન ધર્મેણ । આલમ્બનધર્મેણ પ્રતિપત્તિધર્મેણ તદ્વિશુદ્ધિધર્મેણ ચ યથાક્રમં ।
હીનમધ્યોત્તમઃ પ્રાયો વન્ધ્યો ઽવન્ધ્યશ્ ચ સંગ્રહઃ ।
અબન્ધ્યઃ સર્વથા ચૈવ જ્ઞેયો હ્ય્ આકારભેદતઃ

એષ સંગ્રહસ્ય પ્રકારભેદઃ । તત્ર હીનમધ્યોત્તમઃ સંગ્રહો બોધિસત્વાનાં યાનત્રયપ્રયુક્તેષુ વેદિતવ્યો યથાક્રમં । પ્રાયેણ વન્ધ્યો ઽધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ । પ્રાયેણાબન્ધ્યો ભૂમિપ્રવિષ્ટાનાં । અવન્ધ્યઃ સર્વથા અષ્ટમ્યાદિષુ ભૂભિષુ સત્વાર્થસ્યાવશ્યં સંપાદનાત્ ।
પર્ષત્કર્ષણપ્રયુક્તૈર્ વિધિર્ એષ સમાશ્રિતઃ ।
સર્વાર્થસિદ્ધૌ સર્વેષાં સુખોપાયશ્ ચ શસ્યતે

યે કેચિત્ પર્ષત્કર્ષણે પ્રયુક્તાઃ સર્વૈસ્ તૈર્ અયમ્ એવોપાયઃ સમાશ્રિતો યદુત ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ । તથા હિ સર્વાર્થસિદ્ધયે સર્વેષાં સુખશ્ ચૈષ ઉપાયઃ પ્રશસ્યતે બુદ્ધૈઃ ।
સંગૃહીતા ગ્રહીષ્યન્તે સંગૃહ્યન્તે ચ યે ઽધુના ।
સર્વે ત એવં તસ્માચ્ ચ વર્ત્મ તત્ સત્વપાચને

એતેન લોકત્રયે ઽપિ સર્વસત્વાનાં પરિપાચને ચતુર્ણાં સંગ્રહવસ્તૂનામ્ એકાયનમાર્ગત્વં દર્શયતિ । અન્યમાર્ગાભાવાત્ ।
ઇતિ સતતમ્ અસક્તભોગબુદ્ધિઃ શમયમનોદ્યમપારગઃ સ્થિતાત્મા ।
ભવવિષયનિમિત્તનિર્વિકલ્પો ભવતિ સ સત્વગણસ્ય સંગૃહીતા