Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (with commentary) · Chapter 14
iti nirvikalpena dharmanairātmyajñānena pratipattuḥ pratipattavyasya pratipatteś cāvikalpanā trimaṇḍalapariśuddhir veditavyā | dvayaparipācanaśodhaneṣu yukta iti satvānām ātmanaś ca |
mahāyānasūtrālaṃkāre pratipattyadhikāras trayodaśaḥ
CHAPITRE XIV
caturdaśo 'dhikāraḥ
avavādānuśāsanīvibhāge ślokā ekapañcāśat |
kalpāsaṃkhyeyaniryāto hy adhimuktiṃ vivardhayan |
saṃpūrṇaḥ kuśalair dharmaiḥ sāgaro vāribhiryathā
adhimuktiṃ vivardhayann ity adhimātrāvasthānayanāt | śeṣaṃ gatārthaḥ |
tathā saṃbhṛtasaṃbhāro hy ādiśuddhau jinātmajaḥ |
suvijñaḥ kalpacittaś ca bhāvanāyāṃ prayujyate
ādiśuddho bodhisatvasaṃvarapariśodhanān mahāyāne dṛṣṭiṛjjukaraṇāc cāviparītārthagrahaṇataḥ | suvijño bahuśrutatvāt | kalpacitto vinivaraṇatvāt |
dharmasrotasi buddhebhyo 'vavādaṃ labhate tadā |
vipulaṃ śamathajñānavaipulyagamanāya hi
śloko gatārthaḥ |
tataḥ sūtrādike dharme so 'dvayārthavibhāvake |
sūtrādināmni bandhīyāc cittaṃ prathamato yatiḥ
tataḥ padaprabhedeṣu vicared anupūrvaśaḥ |
vicārayet tadarthāṃś ca pratyātmayoniśaś ca saḥ
avadhṛtya ca tān arthān dharme saṃkalayet punaḥ |
tataḥ kuryāt samāśastiṃ tadarthādhigamāya saḥ
sūtrageyādike dharme yatsūtrādināma daśabhūmikam ity evamādi tatra cittaṃ prathamato badhnīyāt | ebhis tribhiḥ ślokaiḥ ṣaṭ cittāny upadiṣṭāni | mūlacittam anucaracittaṃ vicāraṇācittam avadhāraṇācittaṃ saṃkalanacittam āśāsticittaṃ ca | tatra mūlacittaṃ yatsūtrādīnāṃ dharmāṇāṃ nāmālambanaṃ | avavādaṃ śrutvā svayaṃ vā kalpayitvā | tadyathā 'nityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmyaṃ ca yoniśo na cety ādi | anucaracittaṃ yena sūtrādīnāṃ nāmata ālambitānāṃ padaprabhedam anugacchati | vicāraṇācittaṃ yenārthaṃ vyañjanaṃ ca vicārayati | tatrārthaṃ caturbhir ākārair vicārayati gaṇanayā tulanayā mīmāṃsayā pratyavekṣaṇayā ca | tatra gaṇanā saṃgrahaṇaṃ tadyathā rūpaṃ daśāyatanāny ekasya ca pradeśo vedanā ṣaḍ vedanākāyā ity evam ādi | tulanā saṃkhyāvato dharmasya śamalakṣagrahaṇam anādhyāropān apavādataḥ | mīmāṃsā pramāṇaparīkṣā | pratyavekṣaṇā | gaṇitatulitamīmāṃsitasyārthasyāvalokanaṃ | vyañjanaṃ dvābhyām ākārābhyāṃ vicārayati | sārthatathā ca samastānāṃ vyañjanānāṃ nirarthatayā ca vyastānāṃ | avadhāraṇācittaṃ yena yathānucaritaṃ vicāritaṃ vā tannimittam avadhārayati | saṃkalanacittaṃ tadyathā vicāritam arthaṃ mūlacitte saṃkṣipya paripiṇḍitākāraṃ vartate | āśāsticittaṃ yadarthaṃ prayukto bhavati samā tatparipūryarthaṃ vā śrāmaṇyaphalārthaṃ vā bhūmipraveśārthaṃ vā viśeṣagamanārthaṃ vā tacchandasahagataṃ vartate | cittam eva hy ālambanapratibhāsaṃ vartate na cittād anyad ālambanam astīti jānato vā cittamātram ajānato vā cittam evālambanaṃ nānyat | iti ṣaḍvidhaṃ cittam ālambanaṃ vyavasthāpyate |
eṣeta pratyavekṣeta manojalpaiḥ prabandhataḥ |
nirjalpaikarasaiś cāpi manaskārair vicārayet
jñeyaḥ śamathamārgo 'sya dharmanāma ca piṇḍitaṃ |
jñeyo vipaśyanāmārgas tadarthānāṃ vicāraṇā
yuganaddhaś ca vijñeyo mārgas tatpiṇḍitaṃ punaḥ |
līnaṃ cittasya gṛhṇīyād uddhataṃ śamayet punaḥ
śamaprāptam upekṣeta tasminn ālambane punaḥ |
sātatyenātha satkṛtya sarvasmin yojayet punaḥ
ebhiś caturbhiḥ ślokair ekādaśa manaskārā upadiṣṭāḥ | savitarkaḥ savicāraḥ | avitarko vicāramātraḥ | avitarko 'vicāraḥ | śamathamanaskāraḥ | vipaśyanāmanaskāraḥ | ( Msa 92 ) yuganaddhamanaskāraḥ | śamathanimittamanaskāraḥ | upekṣānimittamanaskāraḥ | sātatyamanaskāraḥ | satkṛtyamanaskāraś ca |
nibadhyālambane cittaṃ tatpravedhaṃ na vikṣipet |
avagamyāśu vikṣepaṃ tasmin pratiharet punaḥ
pratyātmaṃ saṃkṣipec cittam upary upari buddhimān |
tataś ca ramayec cittaṃ samādhau guṇadarśanāt
aratiṃ śamayet tasmin vikṣepadoṣadarśanāt |
abhidhyā daurmanasyādīn vyutthitān śamayet tathā
tataś ca sābhisaṃskārāṃ citte svarasavāhitāṃ |
labhetānabhisaṃskārānrāṃ tadabhyāsāt punar yatiḥ
ebhiś caturbhiḥ ślokair navākārayā cittasthityā sthityupāya upadiṣṭaḥ | cittaṃ sthāpayati saṃsthāpayati avasthāpayati upasthāpayati damayati śamayati vyupaśamayaty ekotīkaroti cittaṃ samādadhātīti navākārāḥ |
tataḥ sa tanukāṃ labdhvā praśrabdhiṃ kāyacetasoḥ |
vijñeyaḥ samanaskāraḥ punas tāns tāṃ sa vivardhayan
vṛddhidūraṃgamatvena maulī sa labhate sthitiṃ |
tāṃ śodhayann abhijñārtham eti karmaṇyatāṃ parāṃ
dhyāne 'bhijñābhinirhārāl lokadhātūn sa gacchati |
pūjārtham aprameyāṇāṃ buddhāyāṃ śravaṇāya ca
aprameyān upāsyāsau buddhān kalpair ameyagaiḥ |
karmaṇyatāṃ parām eti cetasas tadupāsanāt
eti karmaṇyatāṃ parāṃ dhyāne iti saṃbandhanīyaṃ | kalpair ameyagair ity aprameyasaṃkhyāgataiḥ | śeṣam eṣāṃ ślokānāṃ gatārthaṃ |
tato 'nuśaṃsān labhate pañca śuddhaiḥ sa pūrvagān |
viśuddhibhājanatvaṃ ca tato yāti niruttaraṃ
kṛtsnādau svalpadauṣṭhulya kāyo hi dravate 'sya pratikṣaṇaṃ |
āpūryate ca praśrabdhyā kāyacittaṃ samantataḥ
aparicchinnam ābhāsaṃ dharmāṇāṃ vetti sarvataḥ |
akalpitāni saṃśuddhau nimittāni prapaśyati
prapūrau ca viśuddhau ca dharmakāyasya sarvathā |
karoti satataṃ dhīmān evaṃ hetuparigrahaṃ
tataḥ śuddheḥ pūrvaṃgamān pañcānuśaṃsān labhate | śuddher iti śuddhyāśayabhūmeḥ | teṣāṃ ca lābhādviśuddhibhājanatvaṃ prāpnoti | niruttaraṃ yānānantaryāt | prapūrau ca viśuddhau ca dharmakāyasyeti daśamyāṃ bhūmau paripūri rbuddhabhūmau viśuddhiḥ | eteṣāṃ pañcānām anuśaṃsānāṃ trayaḥ śamathapakṣā dvau vipaśyanāpakṣau veditavyau | ato yāval laukikaḥ samudāgamaḥ |
tataś cāsau tathābhūto bodhisatvaḥ samāhitaḥ |
manojalpād vinirmuktān sarvārthān na prapaśyati
dharmalokasya vṛddhyarthaṃ vīryam ārabhate dṛḍhaṃ |
dharmālokavivṛdhdyā ca cittamātre 'vatiṣṭhate
sarvārthapratibhāsatvaṃ tataś citte prapaśyati |
prahīno grāhyanivikṣepas tadā tasya bhavaty asau
tato grāhakavikṣepaḥ kevalo 'syāvaśiṣyate |
ānantaryasamādhiṃ ca spṛśaty āśu tadā punaḥ
ata ūrdhvaṃ nirvedhabhāgīyāni | tathābhūto bodhisatvaḥ samāhitacitto manojalpād vinirmuktān sarvadharmān na paśyati svalakṣaṇasāmānyalakṣaṇākhyān manojalpamātram eva khyāti | sāsyoṣmagatāvasthā | ayaṃ sa āloko yam adhikṛtyoktaṃ kṣāranadyām | āloka iti dharmanidhyānakṣānter etad adhivacanam iti | sa tasyaiva dharmālokasya vivṛddhyartham āsthitakriyayā dṛḍhaṃ vīryam ārabhate | sāsya mūrdhāvasthā dharmālokavivṛddhyā ca cittamātre 'vatiṣṭhate | cittam etad iti prativedhāt | tataś citta eva sarvārthapratibhāsatvaṃ paśyati | na cittād anyam arthaṃ | tadā cāsya grāhyavikṣepaḥ prahīno bhavati | grāhakavikṣepaḥ kevalo 'vaśiṣyate | sāsya kṣāntyavasthā | tadā ca kṣipram ānantaryasamādhiṃ spṛśati | sāsya laukikāgradharmāvasthā | kena kāraṇena sa ānantarya ucyate |
yato grāhakavikṣepo hīyate tadanantaraṃ |
jñeyāny uṣmagatādīni etāni hi yathākramaṃ
ity etāny uṣmagatādīni nirvedhabhāgīyāni |
dvayagrāhavisaṃyuktaṃ lokottaram anuttaraṃ |
nirvikalpaṃ malāpetaṃ jñānaṃ sa labhate punaḥ
ataḥ pareṇa darśanamārgāvasthā | dvayagrāhavisaṃyuktaṃ grāhyagrāhagrāhakagrāhavisaṃyogāt | anuttaraṃ yānānantaryeṇa | nirvikalpaṃ grāhyagrāhakavikalpavisaṃyogāt | malāpetaṃ darśanajñeyakleśaprahāṇāt | etena virajo vigatamalam ity uktaṃ bhavati |
sāsyāśrayaparāvṛttiḥ prathamā bhūmir iṣyate |
ameyaiś cāsya sā kalpaiḥ suviśuddhiṃ nigacchati
śloko gatārthaḥ |
dharmadhātoś ca samatāṃ pratividhya punas tadā |
sarvasatveṣu labhate sadātmasamacittatāṃ
nirātmatāyāṃ duḥkhārthe kṛtye niḥpratikarmaṇi |
satveṣu samacitto 'sau yathānye 'pi jinātmajāḥ
dharmanairātmyena ca dharmasamatāṃ pratividhya sarvasatveṣu sadā ātmasamacittatāṃ pratilabhate | pañcavidhayā samatayā | nairātmyasamatayā duḥkhasamatayā svaparasaṃtāneṣu nairātmyaduḥkhatayor aviśeṣāt | kṛtyasamatayā svaparaduḥkhaprahāṇakāmatāsāmānyāt | niṣpratikārasamatayā | ātmana iva parataḥ pratikārānabhinandanāt | tadanyabodhisatvasamatayā ca yathā tair abhisamitaṃ tathābhisamayāt |
traidhātukātmasaṃskārānabhūtaparikalpataḥ |
jñānena suviśuddhena advayārthena paśyati
sa traidhātukātmasaṃskārān abhūtaparikalpanāmātrān paśyati | suviśuddhena jñānena lokottaratvāt |
tadabhāvasya bhāvaṃ ca vimuktaṃ dṛṣṭihāyibhiḥ |
labdhvā darśanamārgo hi tadā tena nirūcyate
tasya grāhyagrāhakābhāvasya bhāvaṃ dharmadhātūn darśanaprahātavyaiḥ kleśair vimuktaṃ paśyati |
abhāvaśūnyatāṃ jñātvā tathā bhāvasya śūnyatāṃ |
prakṛtyā śūnyatāṃ jñātvā śūnyajña iti kathyate
sa ca bodhisatvaḥ śūnyajña ity ucyate | trividhiśūnyatājñānāt | abhāvaśūnyatā parikalpitaḥ svabhāvaḥ svena lakṣaṇenābhāvāt | tathā bhāvasya śūnyatā paratantrasya sa hi na tathābhāvo yathā kalpyate svena lakṣaṇena bhāvaḥ | prakṛtiśūnyatā pariniṣpannaḥ svabhāvaḥ śūnyatāsvabhāvatvāt |
animittapadaṃ jñeyaṃ vikalpānāṃ ca saṃkṣayaḥ |
abhūtaparikalpaś ca tadapraṇihitasya hi
animittapadaṃ jñeyaṃ vikalpānāṃ ca saṃkṣayaḥ | abhūtaparikalpas tadapraṇidhānasya padam ālambanam ity arthaḥ |
tena darśanamārgeṇa saha lābhaḥ sadā mataḥ |
sarveṣāṃ bodhipakṣāṇāṃ vicitrāṇāṃ jinātmaje
tena darśanamārgeṇa saha bodhisatvasya sarveṣāṃ bodhipakṣāṇāṃ dharmāṇāṃ lābho veditavyaḥ smṛtyupasthānādīnāṃ |
saṃskāramātraṃ jagad etya buddhyā nirātmakaṃ duḥkhivirūḍhimātraṃ |
vihāya yānarthamayātmadṛṣṭiḥ mahātmadṛṣṭiṃ śrayate mahārthāṃ
vinātmadṛṣṭyā ya ihātmadṛṣṭir vināpi duḥkhena suduḥkhitaś ca |
sarvārthakartā na ca kārakāṅkṣī yathātmanaḥ svātmahitāni kṛtvā
yo muktacittaḥ parayā vimuktyā baddhaś ca gāḍhāyatabandhanena |
duḥkhasya paryantam apaśyamānaḥ prayujyate caiva karoti caiva
svaṃ duḥkham udvoḍhum ihāsamartho lokaḥ kutaḥ piṇḍitam anyaduḥkhaṃ |
janmaikam ālokayate gataṃ tvacinto viparyayāt tasya tu bodhisatvaḥ
yatprema yā vatsalatā prayogaḥ satveṣv akhedaś ca jinātmajānāṃ |
āścaryam etat paramaṃ bhaveṣu na caiva satvātmasamān abhāvāt
ebhiḥ pañcabhiḥ ślokair darśanamārgalābhino bodhisatvasya māhātmyodbhāvanaṃ | anarthamayātmadṛṣṭir yā kliṣṭā satkāyadṛṣṭiḥ | mahātmadṛṣṭir iti mahārthā yā sarvasatveṣv ātmasamacittalābhātmadṛṣṭiḥ | sā hi sarvasatvārthakriyāhetutvāt mahārthā | vinātmadṛṣṭyā anarthamayyātmadṛṣṭir mahārthā yā vināpi duḥkhena svasaṃtānajena suduḥkhitā sarvasatvasaṃtānajena | yo vimuktacitto darśanaprahātavyebhyaḥ parayā vimuktyānuttareṇa yānena | baddhaś ca gāḍhāyatabandhanena sarvasatvasāṃntāniṃkena ( Msa 96 ) duḥkhasya paryantaṃ na paśyati svadhātor anantatvād ākāśavat prayujyate ca duḥkhasyāntakriyāyai satvānāṃ karoti caiva tām aprameyāṇāṃ satvānāṃ | viparyayāt tasya tu bodhisatvaḥ sa hi saṃpiṇḍitasarvasatvaduḥkhaṃ yāval lokagatam udvoḍhuṃ samarthaḥ | yā satveṣu bodhisatvasya priyatā yā ca hitasukhaiṣitā yaś ca tadarthaṃ prayogo yaś cittaprayuktasyākheda etat sarvam āścaryaṃ paramaṃ lokeṣu | na caivāścaryaṃ satvānām ātmasamānatvāt |
tato 'sau bhāvanāmārge pariśiṣṭāsu bhūmiṣu |
jñānasya dvividhasyeha bhāvanāyai prayujyate
nivirkalpaṃ ca tajjñānaṃ buddhadharmaviśodhakaṃ |
anyad yathāvyavasthānaṃ satvānāṃ paripācakaṃ
bhāvanāyāś ca niryāṇaṃ dvayasaṃkhyeyasamāptitaḥ |
paścimāṃ bhāvanām etya bodhisatvau 'bhiṣiktakaḥ
vajropamaṃ samādhānaṃ vikalpābhedyam etya ca |
niṣṭhāśrayaparāvṛttiṃ sarvāvaraṇanirmalāṃ
sarvākārajñatāṃ caiva labhate 'nuttaraṃ padaṃ |
yatra sthaḥ sarvasatvānāṃ hitāya pratipadyate
ebhir bhāvanāmārgaḥ paridīpitaḥ | dvividhaṃ jñānaṃ | nirvikalpaṃ ca yenātmano buddhadharmāṇ viśodhayati | yathāvyavasthānaṃ ca lokottarapṛṣṭhalabdhaṃ laukikaṃ yena satvān paripācayati | asaṃkhyeyadvayasya samāptau paścimāṃ bhāvanām āgamyāvasānagatām abhiṣikto vajropamaṃ samādhiṃ labhate | vikalpānuśayābhedyārthena vajropamaḥ | tato niṣṭhāgatām āśrayaparāvṛttiṃ labhate sarvakleśajñeyāvaraṇanirmalāṃ | sarvākārajñatāṃ cānuttarapadaṃ yatrastho yāvat saṃsāram abhisaṃbodhinirvāṇasaṃdarśanādibhiḥ satvānāṃ hitāya pratipadyate |
kathaṃ tathā durlabhadarśane munau bhaven mahārthaṃ na hi nityadarśanaṃ |
bhṛśaṃ samāpyāyitacetasaḥ sadā prasādavegair asamaśravodbhavaiḥ
apracodyamānaḥ satataṃ ca saṃmukhaṃ tathāgatair dharmasumukhe vyavasthitaḥ |
nigṛhya keśeṣv iva doṣagahvarāt nikṛṣya bodhau sa balān niveśyate
sa sarvalokaṃ suviśuddhadarśanair akalpabodhair abhibhūya sarvathā |
mahāndhakāraṃ vidhamayya bhāsate jaganmahāditya ivātyudārataḥ
ebhis tribhiḥ ślokair avavādamāhātmyaṃ darśayati | yo hi dharmamukhaśrotasy avavādaṃ labhate tasya nityaṃ buddhadarśanaṃ bhavati | tataś cāsamaṃ dharmaśravaṇaṃ | yato 'syātyarthaṃ prasādaḥ prasādavegair āpyāyitacetasas tannityadarśanaṃ buddhānāṃ mahārthaṃ bhavati | śeṣaṃ gatārthaṃ |
buddhāḥ samyakpraśaṃsāṃ vidadhati satataṃ svārthasamyakprayukte nindām īrṣyāprayukte sthitivicayapare cāntarāyānukūlān |
dharmān sarvaprakārān vidhivad iha jinā darśayanty agrasatve yān varjyāsevya yoge bhavati vipulatā saugate śāsane 'smim
caturvidhām anuśāsanīm etena ślokena darśayati | adhiśīlam adhikṛtya samyaksvārthaprayukte bodhisatve praśaṃsāvidhānataḥ | adhicittam adhiprajñaṃ cādhikṛtya sthitivicayapare tadantarāyāṇāṃ tadanukūlānāṃ ca sarvaprakārāṇāṃ dharmāṇāṃ deśanataḥ | yān varjyāsevyety antarāyān anukūlāṃś ca yathākramaṃ | yoga iti śamathavipaśyanābhāvanāyāṃ |
iti satataśubhācayaprapūrṇaḥ suvipulam etya sa cetasaḥ samādhiṃ |
munisatatamahāvavādalabdho bhavati guṇārṇavapārago 'grasatvaḥ
Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (Bhāṣya) = Msa · Edition: Sylvain Lévi: Mahāyānasūtrālaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule, vol. I, Paris 1907. · Data entry Jens Braarvig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0