મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 14

ઇતિ નિર્વિકલ્પેન ધર્મનૈરાત્મ્યજ્ઞાનેન પ્રતિપત્તુઃ પ્રતિપત્તવ્યસ્ય પ્રતિપત્તેશ્ ચાવિકલ્પના ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિર્ વેદિતવ્યા । દ્વયપરિપાચનશોધનેષુ યુક્ત ઇતિ સત્વાનામ્ આત્મનશ્ ચ ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે પ્રતિપત્ત્યધિકારસ્ ત્રયોદશઃ
છપિત્રે xઇવ્
ચતુર્દશો ઽધિકારઃ
અવવાદાનુશાસનીવિભાગે શ્લોકા એકપઞ્ચાશત્ ।
કલ્પાસંખ્યેયનિર્યાતો હ્ય્ અધિમુક્તિં વિવર્ધયન્ ।
સંપૂર્ણઃ કુશલૈર્ ધર્મૈઃ સાગરો વારિભિર્યથા

અધિમુક્તિં વિવર્ધયન્ન્ ઇત્ય્ અધિમાત્રાવસ્થાનયનાત્ । શેષં ગતાર્થઃ ।
તથા સંભૃતસંભારો હ્ય્ આદિશુદ્ધૌ જિનાત્મજઃ ।
સુવિજ્ઞઃ કલ્પચિત્તશ્ ચ ભાવનાયાં પ્રયુજ્યતે

આદિશુદ્ધો બોધિસત્વસંવરપરિશોધનાન્ મહાયાને દૃષ્ટિઋજ્જુકરણાચ્ ચાવિપરીતાર્થગ્રહણતઃ । સુવિજ્ઞો બહુશ્રુતત્વાત્ । કલ્પચિત્તો વિનિવરણત્વાત્ ।
ધર્મસ્રોતસિ બુદ્ધેભ્યો ઽવવાદં લભતે તદા ।
વિપુલં શમથજ્ઞાનવૈપુલ્યગમનાય હિ

શ્લોકો ગતાર્થઃ ।
તતઃ સૂત્રાદિકે ધર્મે સો ઽદ્વયાર્થવિભાવકે ।
સૂત્રાદિનામ્નિ બન્ધીયાચ્ ચિત્તં પ્રથમતો યતિઃ

તતઃ પદપ્રભેદેષુ વિચરેદ્ અનુપૂર્વશઃ ।
વિચારયેત્ તદર્થાંશ્ ચ પ્રત્યાત્મયોનિશશ્ ચ સઃ

અવધૃત્ય ચ તાન્ અર્થાન્ ધર્મે સંકલયેત્ પુનઃ ।
તતઃ કુર્યાત્ સમાશસ્તિં તદર્થાધિગમાય સઃ

સૂત્રગેયાદિકે ધર્મે યત્સૂત્રાદિનામ દશભૂમિકમ્ ઇત્ય્ એવમાદિ તત્ર ચિત્તં પ્રથમતો બધ્નીયાત્ । એભિસ્ ત્રિભિઃ શ્લોકૈઃ ષટ્ ચિત્તાન્ય્ ઉપદિષ્ટાનિ । મૂલચિત્તમ્ અનુચરચિત્તં વિચારણાચિત્તમ્ અવધારણાચિત્તં સંકલનચિત્તમ્ આશાસ્તિચિત્તં ચ । તત્ર મૂલચિત્તં યત્સૂત્રાદીનાં ધર્માણાં નામાલમ્બનં । અવવાદં શ્રુત્વા સ્વયં વા કલ્પયિત્વા । તદ્યથા ઽનિત્યં દુઃખં શૂન્યમ્ અનાત્મ્યં ચ યોનિશો ન ચેત્ય્ આદિ । અનુચરચિત્તં યેન સૂત્રાદીનાં નામત આલમ્બિતાનાં પદપ્રભેદમ્ અનુગચ્છતિ । વિચારણાચિત્તં યેનાર્થં વ્યઞ્જનં ચ વિચારયતિ । તત્રાર્થં ચતુર્ભિર્ આકારૈર્ વિચારયતિ ગણનયા તુલનયા મીમાંસયા પ્રત્યવેક્ષણયા ચ । તત્ર ગણના સંગ્રહણં તદ્યથા રૂપં દશાયતનાન્ય્ એકસ્ય ચ પ્રદેશો વેદના ષડ્ વેદનાકાયા ઇત્ય્ એવમ્ આદિ । તુલના સંખ્યાવતો ધર્મસ્ય શમલક્ષગ્રહણમ્ અનાધ્યારોપાન્ અપવાદતઃ । મીમાંસા પ્રમાણપરીક્ષા । પ્રત્યવેક્ષણા । ગણિતતુલિતમીમાંસિતસ્યાર્થસ્યાવલોકનં । વ્યઞ્જનં દ્વાભ્યામ્ આકારાભ્યાં વિચારયતિ । સાર્થતથા ચ સમસ્તાનાં વ્યઞ્જનાનાં નિરર્થતયા ચ વ્યસ્તાનાં । અવધારણાચિત્તં યેન યથાનુચરિતં વિચારિતં વા તન્નિમિત્તમ્ અવધારયતિ । સંકલનચિત્તં તદ્યથા વિચારિતમ્ અર્થં મૂલચિત્તે સંક્ષિપ્ય પરિપિણ્ડિતાકારં વર્તતે । આશાસ્તિચિત્તં યદર્થં પ્રયુક્તો ભવતિ સમા તત્પરિપૂર્યર્થં વા શ્રામણ્યફલાર્થં વા ભૂમિપ્રવેશાર્થં વા વિશેષગમનાર્થં વા તચ્છન્દસહગતં વર્તતે । ચિત્તમ્ એવ હ્ય્ આલમ્બનપ્રતિભાસં વર્તતે ન ચિત્તાદ્ અન્યદ્ આલમ્બનમ્ અસ્તીતિ જાનતો વા ચિત્તમાત્રમ્ અજાનતો વા ચિત્તમ્ એવાલમ્બનં નાન્યત્ । ઇતિ ષડ્વિધં ચિત્તમ્ આલમ્બનં વ્યવસ્થાપ્યતે ।
એષેત પ્રત્યવેક્ષેત મનોજલ્પૈઃ પ્રબન્ધતઃ ।
નિર્જલ્પૈકરસૈશ્ ચાપિ મનસ્કારૈર્ વિચારયેત્

જ્ઞેયઃ શમથમાર્ગો ઽસ્ય ધર્મનામ ચ પિણ્ડિતં ।
જ્ઞેયો વિપશ્યનામાર્ગસ્ તદર્થાનાં વિચારણા

યુગનદ્ધશ્ ચ વિજ્ઞેયો માર્ગસ્ તત્પિણ્ડિતં પુનઃ ।
લીનં ચિત્તસ્ય ગૃહ્ણીયાદ્ ઉદ્ધતં શમયેત્ પુનઃ

શમપ્રાપ્તમ્ ઉપેક્ષેત તસ્મિન્ન્ આલમ્બને પુનઃ ।
સાતત્યેનાથ સત્કૃત્ય સર્વસ્મિન્ યોજયેત્ પુનઃ

એભિશ્ ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈર્ એકાદશ મનસ્કારા ઉપદિષ્ટાઃ । સવિતર્કઃ સવિચારઃ । અવિતર્કો વિચારમાત્રઃ । અવિતર્કો ઽવિચારઃ । શમથમનસ્કારઃ । વિપશ્યનામનસ્કારઃ । ( મ્સ 92 ) યુગનદ્ધમનસ્કારઃ । શમથનિમિત્તમનસ્કારઃ । ઉપેક્ષાનિમિત્તમનસ્કારઃ । સાતત્યમનસ્કારઃ । સત્કૃત્યમનસ્કારશ્ ચ ।
નિબધ્યાલમ્બને ચિત્તં તત્પ્રવેધં ન વિક્ષિપેત્ ।
અવગમ્યાશુ વિક્ષેપં તસ્મિન્ પ્રતિહરેત્ પુનઃ

પ્રત્યાત્મં સંક્ષિપેચ્ ચિત્તમ્ ઉપર્ય્ ઉપરિ બુદ્ધિમાન્ ।
તતશ્ ચ રમયેચ્ ચિત્તં સમાધૌ ગુણદર્શનાત્

અરતિં શમયેત્ તસ્મિન્ વિક્ષેપદોષદર્શનાત્ ।
અભિધ્યા દૌર્મનસ્યાદીન્ વ્યુત્થિતાન્ શમયેત્ તથા

તતશ્ ચ સાભિસંસ્કારાં ચિત્તે સ્વરસવાહિતાં ।
લભેતાનભિસંસ્કારાન્રાં તદભ્યાસાત્ પુનર્ યતિઃ

એભિશ્ ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈર્ નવાકારયા ચિત્તસ્થિત્યા સ્થિત્યુપાય ઉપદિષ્ટઃ । ચિત્તં સ્થાપયતિ સંસ્થાપયતિ અવસ્થાપયતિ ઉપસ્થાપયતિ દમયતિ શમયતિ વ્યુપશમયત્ય્ એકોતીકરોતિ ચિત્તં સમાદધાતીતિ નવાકારાઃ ।
તતઃ સ તનુકાં લબ્ધ્વા પ્રશ્રબ્ધિં કાયચેતસોઃ ।
વિજ્ઞેયઃ સમનસ્કારઃ પુનસ્ તાન્સ્ તાં સ વિવર્ધયન્

વૃદ્ધિદૂરંગમત્વેન મૌલી સ લભતે સ્થિતિં ।
તાં શોધયન્ન્ અભિજ્ઞાર્થમ્ એતિ કર્મણ્યતાં પરાં

ધ્યાને ઽભિજ્ઞાભિનિર્હારાલ્ લોકધાતૂન્ સ ગચ્છતિ ।
પૂજાર્થમ્ અપ્રમેયાણાં બુદ્ધાયાં શ્રવણાય ચ

અપ્રમેયાન્ ઉપાસ્યાસૌ બુદ્ધાન્ કલ્પૈર્ અમેયગૈઃ ।
કર્મણ્યતાં પરામ્ એતિ ચેતસસ્ તદુપાસનાત્

એતિ કર્મણ્યતાં પરાં ધ્યાને ઇતિ સંબન્ધનીયં । કલ્પૈર્ અમેયગૈર્ ઇત્ય્ અપ્રમેયસંખ્યાગતૈઃ । શેષમ્ એષાં શ્લોકાનાં ગતાર્થં ।
તતો ઽનુશંસાન્ લભતે પઞ્ચ શુદ્ધૈઃ સ પૂર્વગાન્ ।
વિશુદ્ધિભાજનત્વં ચ તતો યાતિ નિરુત્તરં

કૃત્સ્નાદૌ સ્વલ્પદૌષ્ઠુલ્ય કાયો હિ દ્રવતે ઽસ્ય પ્રતિક્ષણં ।
આપૂર્યતે ચ પ્રશ્રબ્ધ્યા કાયચિત્તં સમન્તતઃ

અપરિચ્છિન્નમ્ આભાસં ધર્માણાં વેત્તિ સર્વતઃ ।
અકલ્પિતાનિ સંશુદ્ધૌ નિમિત્તાનિ પ્રપશ્યતિ

પ્રપૂરૌ ચ વિશુદ્ધૌ ચ ધર્મકાયસ્ય સર્વથા ।
કરોતિ સતતં ધીમાન્ એવં હેતુપરિગ્રહં

તતઃ શુદ્ધેઃ પૂર્વંગમાન્ પઞ્ચાનુશંસાન્ લભતે । શુદ્ધેર્ ઇતિ શુદ્ધ્યાશયભૂમેઃ । તેષાં ચ લાભાદ્વિશુદ્ધિભાજનત્વં પ્રાપ્નોતિ । નિરુત્તરં યાનાનન્તર્યાત્ । પ્રપૂરૌ ચ વિશુદ્ધૌ ચ ધર્મકાયસ્યેતિ દશમ્યાં ભૂમૌ પરિપૂરિ ર્બુદ્ધભૂમૌ વિશુદ્ધિઃ । એતેષાં પઞ્ચાનામ્ અનુશંસાનાં ત્રયઃ શમથપક્ષા દ્વૌ વિપશ્યનાપક્ષૌ વેદિતવ્યૌ । અતો યાવલ્ લૌકિકઃ સમુદાગમઃ ।
તતશ્ ચાસૌ તથાભૂતો બોધિસત્વઃ સમાહિતઃ ।
મનોજલ્પાદ્ વિનિર્મુક્તાન્ સર્વાર્થાન્ ન પ્રપશ્યતિ

ધર્મલોકસ્ય વૃદ્ધ્યર્થં વીર્યમ્ આરભતે દૃઢં ।
ધર્માલોકવિવૃધ્દ્યા ચ ચિત્તમાત્રે ઽવતિષ્ઠતે

સર્વાર્થપ્રતિભાસત્વં તતશ્ ચિત્તે પ્રપશ્યતિ ।
પ્રહીનો ગ્રાહ્યનિવિક્ષેપસ્ તદા તસ્ય ભવત્ય્ અસૌ

તતો ગ્રાહકવિક્ષેપઃ કેવલો ઽસ્યાવશિષ્યતે ।
આનન્તર્યસમાધિં ચ સ્પૃશત્ય્ આશુ તદા પુનઃ

અત ઊર્ધ્વં નિર્વેધભાગીયાનિ । તથાભૂતો બોધિસત્વઃ સમાહિતચિત્તો મનોજલ્પાદ્ વિનિર્મુક્તાન્ સર્વધર્માન્ ન પશ્યતિ સ્વલક્ષણસામાન્યલક્ષણાખ્યાન્ મનોજલ્પમાત્રમ્ એવ ખ્યાતિ । સાસ્યોષ્મગતાવસ્થા । અયં સ આલોકો યમ્ અધિકૃત્યોક્તં ક્ષારનદ્યામ્ । આલોક ઇતિ ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તેર્ એતદ્ અધિવચનમ્ ઇતિ । સ તસ્યૈવ ધર્માલોકસ્ય વિવૃદ્ધ્યર્થમ્ આસ્થિતક્રિયયા દૃઢં વીર્યમ્ આરભતે । સાસ્ય મૂર્ધાવસ્થા ધર્માલોકવિવૃદ્ધ્યા ચ ચિત્તમાત્રે ઽવતિષ્ઠતે । ચિત્તમ્ એતદ્ ઇતિ પ્રતિવેધાત્ । તતશ્ ચિત્ત એવ સર્વાર્થપ્રતિભાસત્વં પશ્યતિ । ન ચિત્તાદ્ અન્યમ્ અર્થં । તદા ચાસ્ય ગ્રાહ્યવિક્ષેપઃ પ્રહીનો ભવતિ । ગ્રાહકવિક્ષેપઃ કેવલો ઽવશિષ્યતે । સાસ્ય ક્ષાન્ત્યવસ્થા । તદા ચ ક્ષિપ્રમ્ આનન્તર્યસમાધિં સ્પૃશતિ । સાસ્ય લૌકિકાગ્રધર્માવસ્થા । કેન કારણેન સ આનન્તર્ય ઉચ્યતે ।
યતો ગ્રાહકવિક્ષેપો હીયતે તદનન્તરં ।
જ્ઞેયાન્ય્ ઉષ્મગતાદીનિ એતાનિ હિ યથાક્રમં

ઇત્ય્ એતાન્ય્ ઉષ્મગતાદીનિ નિર્વેધભાગીયાનિ ।
દ્વયગ્રાહવિસંયુક્તં લોકોત્તરમ્ અનુત્તરં ।
નિર્વિકલ્પં મલાપેતં જ્ઞાનં સ લભતે પુનઃ

અતઃ પરેણ દર્શનમાર્ગાવસ્થા । દ્વયગ્રાહવિસંયુક્તં ગ્રાહ્યગ્રાહગ્રાહકગ્રાહવિસંયોગાત્ । અનુત્તરં યાનાનન્તર્યેણ । નિર્વિકલ્પં ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પવિસંયોગાત્ । મલાપેતં દર્શનજ્ઞેયક્લેશપ્રહાણાત્ । એતેન વિરજો વિગતમલમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ ।
સાસ્યાશ્રયપરાવૃત્તિઃ પ્રથમા ભૂમિર્ ઇષ્યતે ।
અમેયૈશ્ ચાસ્ય સા કલ્પૈઃ સુવિશુદ્ધિં નિગચ્છતિ

શ્લોકો ગતાર્થઃ ।
ધર્મધાતોશ્ ચ સમતાં પ્રતિવિધ્ય પુનસ્ તદા ।
સર્વસત્વેષુ લભતે સદાત્મસમચિત્તતાં

નિરાત્મતાયાં દુઃખાર્થે કૃત્યે નિઃપ્રતિકર્મણિ ।
સત્વેષુ સમચિત્તો ઽસૌ યથાન્યે ઽપિ જિનાત્મજાઃ

ધર્મનૈરાત્મ્યેન ચ ધર્મસમતાં પ્રતિવિધ્ય સર્વસત્વેષુ સદા આત્મસમચિત્તતાં પ્રતિલભતે । પઞ્ચવિધયા સમતયા । નૈરાત્મ્યસમતયા દુઃખસમતયા સ્વપરસંતાનેષુ નૈરાત્મ્યદુઃખતયોર્ અવિશેષાત્ । કૃત્યસમતયા સ્વપરદુઃખપ્રહાણકામતાસામાન્યાત્ । નિષ્પ્રતિકારસમતયા । આત્મન ઇવ પરતઃ પ્રતિકારાનભિનન્દનાત્ । તદન્યબોધિસત્વસમતયા ચ યથા તૈર્ અભિસમિતં તથાભિસમયાત્ ।
ત્રૈધાતુકાત્મસંસ્કારાનભૂતપરિકલ્પતઃ ।
જ્ઞાનેન સુવિશુદ્ધેન અદ્વયાર્થેન પશ્યતિ

સ ત્રૈધાતુકાત્મસંસ્કારાન્ અભૂતપરિકલ્પનામાત્રાન્ પશ્યતિ । સુવિશુદ્ધેન જ્ઞાનેન લોકોત્તરત્વાત્ ।
તદભાવસ્ય ભાવં ચ વિમુક્તં દૃષ્ટિહાયિભિઃ ।
લબ્ધ્વા દર્શનમાર્ગો હિ તદા તેન નિરૂચ્યતે

તસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકાભાવસ્ય ભાવં ધર્મધાતૂન્ દર્શનપ્રહાતવ્યૈઃ ક્લેશૈર્ વિમુક્તં પશ્યતિ ।
અભાવશૂન્યતાં જ્ઞાત્વા તથા ભાવસ્ય શૂન્યતાં ।
પ્રકૃત્યા શૂન્યતાં જ્ઞાત્વા શૂન્યજ્ઞ ઇતિ કથ્યતે

સ ચ બોધિસત્વઃ શૂન્યજ્ઞ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ત્રિવિધિશૂન્યતાજ્ઞાનાત્ । અભાવશૂન્યતા પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવઃ સ્વેન લક્ષણેનાભાવાત્ । તથા ભાવસ્ય શૂન્યતા પરતન્ત્રસ્ય સ હિ ન તથાભાવો યથા કલ્પ્યતે સ્વેન લક્ષણેન ભાવઃ । પ્રકૃતિશૂન્યતા પરિનિષ્પન્નઃ સ્વભાવઃ શૂન્યતાસ્વભાવત્વાત્ ।
અનિમિત્તપદં જ્ઞેયં વિકલ્પાનાં ચ સંક્ષયઃ ।
અભૂતપરિકલ્પશ્ ચ તદપ્રણિહિતસ્ય હિ

અનિમિત્તપદં જ્ઞેયં વિકલ્પાનાં ચ સંક્ષયઃ । અભૂતપરિકલ્પસ્ તદપ્રણિધાનસ્ય પદમ્ આલમ્બનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તેન દર્શનમાર્ગેણ સહ લાભઃ સદા મતઃ ।
સર્વેષાં બોધિપક્ષાણાં વિચિત્રાણાં જિનાત્મજે

તેન દર્શનમાર્ગેણ સહ બોધિસત્વસ્ય સર્વેષાં બોધિપક્ષાણાં ધર્માણાં લાભો વેદિતવ્યઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનાં ।
સંસ્કારમાત્રં જગદ્ એત્ય બુદ્ધ્યા નિરાત્મકં દુઃખિવિરૂઢિમાત્રં ।
વિહાય યાનર્થમયાત્મદૃષ્ટિઃ મહાત્મદૃષ્ટિં શ્રયતે મહાર્થાં

વિનાત્મદૃષ્ટ્યા ય ઇહાત્મદૃષ્ટિર્ વિનાપિ દુઃખેન સુદુઃખિતશ્ ચ ।
સર્વાર્થકર્તા ન ચ કારકાઙ્ક્ષી યથાત્મનઃ સ્વાત્મહિતાનિ કૃત્વા

યો મુક્તચિત્તઃ પરયા વિમુક્ત્યા બદ્ધશ્ ચ ગાઢાયતબન્ધનેન ।
દુઃખસ્ય પર્યન્તમ્ અપશ્યમાનઃ પ્રયુજ્યતે ચૈવ કરોતિ ચૈવ

સ્વં દુઃખમ્ ઉદ્વોઢુમ્ ઇહાસમર્થો લોકઃ કુતઃ પિણ્ડિતમ્ અન્યદુઃખં ।
જન્મૈકમ્ આલોકયતે ગતં ત્વચિન્તો વિપર્યયાત્ તસ્ય તુ બોધિસત્વઃ

યત્પ્રેમ યા વત્સલતા પ્રયોગઃ સત્વેષ્વ્ અખેદશ્ ચ જિનાત્મજાનાં ।
આશ્ચર્યમ્ એતત્ પરમં ભવેષુ ન ચૈવ સત્વાત્મસમાન્ અભાવાત્

એભિઃ પઞ્ચભિઃ શ્લોકૈર્ દર્શનમાર્ગલાભિનો બોધિસત્વસ્ય માહાત્મ્યોદ્ભાવનં । અનર્થમયાત્મદૃષ્ટિર્ યા ક્લિષ્ટા સત્કાયદૃષ્ટિઃ । મહાત્મદૃષ્ટિર્ ઇતિ મહાર્થા યા સર્વસત્વેષ્વ્ આત્મસમચિત્તલાભાત્મદૃષ્ટિઃ । સા હિ સર્વસત્વાર્થક્રિયાહેતુત્વાત્ મહાર્થા । વિનાત્મદૃષ્ટ્યા અનર્થમય્યાત્મદૃષ્ટિર્ મહાર્થા યા વિનાપિ દુઃખેન સ્વસંતાનજેન સુદુઃખિતા સર્વસત્વસંતાનજેન । યો વિમુક્તચિત્તો દર્શનપ્રહાતવ્યેભ્યઃ પરયા વિમુક્ત્યાનુત્તરેણ યાનેન । બદ્ધશ્ ચ ગાઢાયતબન્ધનેન સર્વસત્વસાંન્તાનિંકેન ( મ્સ 96 ) દુઃખસ્ય પર્યન્તં ન પશ્યતિ સ્વધાતોર્ અનન્તત્વાદ્ આકાશવત્ પ્રયુજ્યતે ચ દુઃખસ્યાન્તક્રિયાયૈ સત્વાનાં કરોતિ ચૈવ તામ્ અપ્રમેયાણાં સત્વાનાં । વિપર્યયાત્ તસ્ય તુ બોધિસત્વઃ સ હિ સંપિણ્ડિતસર્વસત્વદુઃખં યાવલ્ લોકગતમ્ ઉદ્વોઢું સમર્થઃ । યા સત્વેષુ બોધિસત્વસ્ય પ્રિયતા યા ચ હિતસુખૈષિતા યશ્ ચ તદર્થં પ્રયોગો યશ્ ચિત્તપ્રયુક્તસ્યાખેદ એતત્ સર્વમ્ આશ્ચર્યં પરમં લોકેષુ । ન ચૈવાશ્ચર્યં સત્વાનામ્ આત્મસમાનત્વાત્ ।
તતો ઽસૌ ભાવનામાર્ગે પરિશિષ્ટાસુ ભૂમિષુ ।
જ્ઞાનસ્ય દ્વિવિધસ્યેહ ભાવનાયૈ પ્રયુજ્યતે

નિવિર્કલ્પં ચ તજ્જ્ઞાનં બુદ્ધધર્મવિશોધકં ।
અન્યદ્ યથાવ્યવસ્થાનં સત્વાનાં પરિપાચકં

ભાવનાયાશ્ ચ નિર્યાણં દ્વયસંખ્યેયસમાપ્તિતઃ ।
પશ્ચિમાં ભાવનામ્ એત્ય બોધિસત્વૌ ઽભિષિક્તકઃ

વજ્રોપમં સમાધાનં વિકલ્પાભેદ્યમ્ એત્ય ચ ।
નિષ્ઠાશ્રયપરાવૃત્તિં સર્વાવરણનિર્મલાં

સર્વાકારજ્ઞતાં ચૈવ લભતે ઽનુત્તરં પદં ।
યત્ર સ્થઃ સર્વસત્વાનાં હિતાય પ્રતિપદ્યતે

એભિર્ ભાવનામાર્ગઃ પરિદીપિતઃ । દ્વિવિધં જ્ઞાનં । નિર્વિકલ્પં ચ યેનાત્મનો બુદ્ધધર્માણ્ વિશોધયતિ । યથાવ્યવસ્થાનં ચ લોકોત્તરપૃષ્ઠલબ્ધં લૌકિકં યેન સત્વાન્ પરિપાચયતિ । અસંખ્યેયદ્વયસ્ય સમાપ્તૌ પશ્ચિમાં ભાવનામ્ આગમ્યાવસાનગતામ્ અભિષિક્તો વજ્રોપમં સમાધિં લભતે । વિકલ્પાનુશયાભેદ્યાર્થેન વજ્રોપમઃ । તતો નિષ્ઠાગતામ્ આશ્રયપરાવૃત્તિં લભતે સર્વક્લેશજ્ઞેયાવરણનિર્મલાં । સર્વાકારજ્ઞતાં ચાનુત્તરપદં યત્રસ્થો યાવત્ સંસારમ્ અભિસંબોધિનિર્વાણસંદર્શનાદિભિઃ સત્વાનાં હિતાય પ્રતિપદ્યતે ।
કથં તથા દુર્લભદર્શને મુનૌ ભવેન્ મહાર્થં ન હિ નિત્યદર્શનં ।
ભૃશં સમાપ્યાયિતચેતસઃ સદા પ્રસાદવેગૈર્ અસમશ્રવોદ્ભવૈઃ

અપ્રચોદ્યમાનઃ સતતં ચ સંમુખં તથાગતૈર્ ધર્મસુમુખે વ્યવસ્થિતઃ ।
નિગૃહ્ય કેશેષ્વ્ ઇવ દોષગહ્વરાત્ નિકૃષ્ય બોધૌ સ બલાન્ નિવેશ્યતે

સ સર્વલોકં સુવિશુદ્ધદર્શનૈર્ અકલ્પબોધૈર્ અભિભૂય સર્વથા ।
મહાન્ધકારં વિધમય્ય ભાસતે જગન્મહાદિત્ય ઇવાત્યુદારતઃ

એભિસ્ ત્રિભિઃ શ્લોકૈર્ અવવાદમાહાત્મ્યં દર્શયતિ । યો હિ ધર્મમુખશ્રોતસ્ય્ અવવાદં લભતે તસ્ય નિત્યં બુદ્ધદર્શનં ભવતિ । તતશ્ ચાસમં ધર્મશ્રવણં । યતો ઽસ્યાત્યર્થં પ્રસાદઃ પ્રસાદવેગૈર્ આપ્યાયિતચેતસસ્ તન્નિત્યદર્શનં બુદ્ધાનાં મહાર્થં ભવતિ । શેષં ગતાર્થં ।
બુદ્ધાઃ સમ્યક્પ્રશંસાં વિદધતિ સતતં સ્વાર્થસમ્યક્પ્રયુક્તે નિન્દામ્ ઈર્ષ્યાપ્રયુક્તે સ્થિતિવિચયપરે ચાન્તરાયાનુકૂલાન્ ।
ધર્માન્ સર્વપ્રકારાન્ વિધિવદ્ ઇહ જિના દર્શયન્ત્ય્ અગ્રસત્વે યાન્ વર્જ્યાસેવ્ય યોગે ભવતિ વિપુલતા સૌગતે શાસને ઽસ્મિમ્

ચતુર્વિધામ્ અનુશાસનીમ્ એતેન શ્લોકેન દર્શયતિ । અધિશીલમ્ અધિકૃત્ય સમ્યક્સ્વાર્થપ્રયુક્તે બોધિસત્વે પ્રશંસાવિધાનતઃ । અધિચિત્તમ્ અધિપ્રજ્ઞં ચાધિકૃત્ય સ્થિતિવિચયપરે તદન્તરાયાણાં તદનુકૂલાનાં ચ સર્વપ્રકારાણાં ધર્માણાં દેશનતઃ । યાન્ વર્જ્યાસેવ્યેત્ય્ અન્તરાયાન્ અનુકૂલાંશ્ ચ યથાક્રમં । યોગ ઇતિ શમથવિપશ્યનાભાવનાયાં ।
ઇતિ સતતશુભાચયપ્રપૂર્ણઃ સુવિપુલમ્ એત્ય સ ચેતસઃ સમાધિં ।
મુનિસતતમહાવવાદલબ્ધો ભવતિ ગુણાર્ણવપારગો ઽગ્રસત્વઃ