Mahāvastu-avādana · Part 301320

[_Mvu_3.284_] kathaṃdhyāyī bahulī kāmasaṃjñā
paribāhito bhavati alabdhagāḍhā //
atha khalu bhagavāṃ tantrīṃ māradhītarāṃ gāthāye pratyabhāṣati //
aññāya dharmaṃ avitarkadhyāyī
no rajyate no saratīha thīnaṃ /
evaṃvihārī bahulīha bhikṣu
paṃcoghatīrṇo taratīha ṣaṣṭaṃ //
praśrabdhakāyo suvimuktacitto
smṛtimānakopyo apanītamāno /
avaṃdhyāyī bahulī kāmasaṃjñā
paribāhito bhavati alabdhagāḍhā //
atha khalu aratī māradhītā bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣati //
sokābhitunno va vanasmiṃ dhyāyasi
citāya jīvaṃ abhiprārthayanto /
āsādya grāmyā na karoṣi sākhyaṃ
kasmāj jane na karoṣi sākhyaṃ //
atha khalu bhagavāṃ aratīṃ māradhītāraṃ gāthāye adhyabhāṣe //
śokasya mūlaṃ parikhanya sarvaṃ
sarvaṃ prahāya bhavalobham āpsye /
[_Mvu_3.285_] arthasya prāptiṃ hṛdayasya śāntiṃ
dhyānānuyukto sukhasārabuddhiḥ /
tasmāj jane na karomi sākhyaṃ
sākhyaṃ na saṃvidyate tena asme //
atha khalu aratī māradevī bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣe //
ācchetva tṛṣṇāṃ guṇasaṃpracārī
bahv atra raktā kariṣyanti cchandaṃ /
bahuṃ vatāyaṃ janatāṃ suvedha
ācchetva . . . . . . mṛtyurājño
nayiṣyati acyutapadam aśokaṃ //
atha khalu bhagavāṃ tāṃ māradhītaro gāthāye pratyabhāṣati //
giriṃ nakhehi khanatha ayo dantehi khādatha /
parvataṃ śirasā hanatha agāḍhe gāḍham eṣatha /
kimu anvetha pāpīyo api buddhāsūyā sadā //
atha khalu tā māradhītaro jānāti māṃ śramaṇo gautamo ti duḥkhī durmanā vipratisārī yena pitā māras tenopasaṃkramitvā pitaraṃ māraṃ gāthāye adhyabhāṣe //
adya me vadhaṃ pi tāta na rāgeṇa sa āniye /
viṣayaṃ me atikrāntaḥ tasmāc chocāmy ahaṃ bhṛśaṃ //
anyo va tāta puruṣo avītasaṃgo asmākaṃ tena rūpeṇa samanvāgatānāṃ paśyitva
[_Mvu_3.286_] so jitaṃ mūrchitvā prapatiṣyad vā uṣṇaṃ vāsya śoṇitaṃ mukhato āgacche tenaiva ca ābādhena kālaṃ akariṣyat* cittakṣayaṃ vā prāpuṇe śramaṇo punar* tāta gautamo araho vigatarāgo vigatadoṣo vigatamoho abhibhūya bhūto //
___atha māro pāpīmāṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā ekānte asthāsi / ekāntasthito māro pāpīmāṃ bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣe //
ihāgatā harṣayantī tantrī ca aratī ratī /

tā praṇude mahāvīro tūlaṃ bhrāntaṃ va mārutaṃ //
ittham uktvā ca māro pāpīmāṃ duḥkhī durmanā vipratisārī tatraivāntarahāye //
___yadā bhagavāṃ pravṛttapravaradharmacakro bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // kathaṃ bhagavaṃ māradhītaro bhagavantam upasaṃkrāntā avatārārthī avatāraṃ gaveṣī alabhaṃtā ca avatāraṃ nirvidya pratyavakrāntā // bhagavān āha // na bhikṣavaḥ etarahim eva etā māradhītaro mama upasaṃkrāntā avatārārthī avatāraṃ gaveṣī alabhaṃtā ca avatāraṃ nirvidya pratyavakrāntā / anyadāpi ete upasaṃkrāntā mama avatārārthī avatāraṃ gaveṣī alabhaṃtā ca avatāraṃ nirvidya pratyavakrāntā // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavo //
___bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ atītam adhvānaṃ nagare vārāṇasī kāśijanapade dharmalabdho nāma vāṇijo abhūṣi // sa samudrajātiko sārthavāho mahāsamudram avatarati siddhayānapātro ca āgacchati // tasya tato vārāṇasīto paṃcamātrā vāṇijaśatā upasaṃkrāntā
[_Mvu_3.287_] vayaṃ pi tvayaiva sārdhaṃ mahāsamudram avatariṣyāmaḥ // dharmalabdho āha // na yūyaṃ śaktās tena mārgeṇa gantuṃ yenāhaṃ gacchāmi // ahaṃ rākṣasīdvīpasya madhyena gacchāmi / tāyo ca rākṣasīyo vāṇijāni upāyaśatehi lobhenti / tatra bahūni vāṇijaśatāni rākṣasīhi lobhitā anayavyasanam āpadyanti / na śakyaṃ yuṣmābhiḥ mayā samānaṃ gantuṃ // so dāni dharmalabdho sārthavāho teṣāṃ paṃcānāṃ vāṇijaśatānāṃ na karoty avakāśaṃ / mā tatra rākṣasīhi lobhitā anayavyasanam āpadyatha // te dāni paṃca vāṇijaśatāni saṃnipatitvā āhansuḥ // ayaṃ dharmalabdho vāṇijako śobhanena mārgeṇa mahāsamudraṃ gacchati kṣemena gacchati kṣemenāgacchati laghuṃ cāgacchati siddhapātro ca āgacchati / asmākaṃ ca na kiṃcid avakāśaṃ karoti gamanāya / bhavanto yādṛśako eṣo dharmalabdho vāṇijako puṇyavanto puṇyaṃ saṃgṛhṇāti tādṛśakaṃ yūyaṃ pi saṃgṛhṇatha yaṃ velaṃ eṣa ito vārāṇasīto pratiṣṭhati taṃ velaṃ vayaṃ pi prasthāsyāmaḥ // tehi sarvehi yādṛśaṃ dharmalabdho puṇyaṃ saṃgṛhṇāti tādṛśaṃ tehi pi paṃcahi vāṇijaśatehi puṇyaṃ saṃgṛhītaṃ yatra kāle ca dharmalabdho vāṇijako samudraṃ prasthito tatra kāle te pi paṃca vāṇijaśatā saṃprasthitā dharmalabdhena sārthavāhena sārdhaṃ gacchanti // yaṃ kālaṃ tatra deśaṃ prāptā yatra tāyo rākṣasīyo tato dharmalabdhena sārthavāhena sarve te paṃca vāṇijaśatā śabdāviyāna budhyanti // bhavanto ime sarve paṃca vāṇijakaśatā mayā sārdhaṃ vārāṇasīto saṃprasthitā imaṃ ca taṃ rākṣasībhavanaṃ asmābhir anuprāpuṇitavyaṃ / tāyo ca yuṣmākaṃ rākṣasīyo bahuprakāraṃ pralobhayiṣyanti anyā rūpehi pralobhayiṣyanti
[_Mvu_3.288_] anyā śabdehi anyā gandhehi anyā rasehi anyā sparśehi tatra mārge vividhāni nānāprakārāṇi kāmakalyāṇāni abhinirmiṇiṣyanti āpaṇaṃ ca mārgeṣu prasāritaṃ abhinirmiṇiṣyanti / yatra tu so kocit kāmakalyāṇaṃ tatra na paśyiṣyatha / tatra yuṣmābir na kenacil lobhaṃ kartavyaṃ na kenacit kiṃcid gṛhītavyaṃ na kenacit kiṃcit prāśitavyaṃ / vṛkṣasahasrāṇi nānāprakārāṇi puṣpaphalopetāni abhinirmiṇiṣyanti madanapuṣpehi ca madanaphalehi ca bharitāni mūlato upādāya yāvat puṣpaṃ patralabhārabharitāni puṣpaṃ vā phalaṃ vā na ānayitavyaṃ / puṣkiriṇīyo ca nānāprakārāṇi acchāni śubhāni śītalajalāni suvarṇavālikāsaṃstṛtāni utpalapadumakumudapuṇḍarīkasaugandhikasaṃchannāni sukhopatīrthāni abhinirmiṇiṣyanti / tatra bhavantehi na kenacid allīpitavyaṃ na ca tato kenacit puṣkiriṇīhi udakaṃ vā padmaṃ vā utpalaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā bisamṛṇālaṃ vā svādayitavyaṃ // anyāni ca nānāprakārāṇi ratnaratanāni abhinirmiṇiṣyanti / tatra ca yuṣmābhir na kenacit kahiṃcil lobho utpādayitavyaḥ / yo yuṣmākaṃ tatra lobham utpādayiṣyati so na bhūyo jaṃbudvīpaṃ gamiṣyati / tatraiva anayāto vyasanam āpadyiṣyati / yo ca tato rākṣasībhavanāto sarvato nirapekṣo abhiniṣkramiṣyati so siddhapātro svastinā punaḥ āgato svadeśaṃ gamiṣyati //
puṇyaṃ samudānetvāna jambudvīpāto vāṇijā /
mahāsamudraṃ prasthihensuḥ yaṃ dhanaratanākaraṃ //
[_Mvu_3.289_] tena cābhiruhitvāna ogāhetvāna sāgaraṃ /
dvīpeṣu ratanaṃ gṛhya svastinā punar āgatā //
teṣām āsi sārthavāho paṇḍito arthacintako /
dharmalabdho ti nāmena so teṣāṃ anuśāsati //
imasmiṃ vāṇijā mārge rākṣasīyo bhayānikā /
ṛddhīye vaśitāṃ prāptā māyācāre ca śikṣitā //
yas tāsu kāhiti cchandaṃ bālo duṣprajñajātiko /
na so punar jambudvīpaṃ gamiṣyati ātmano gharaṃ //
yo ca khu tāsu anapekṣo bhaviṣyati iha vāṇijo /
svastinā so jaṃbudvīpaṃ gamiṣyati ātmano gharaṃ //
te mārgaṃ pratipadyensuḥ yatra rākṣasiyo abhū /
tā ca tān upalabhensuḥ yathādhimuktavāṇijāṃ //
rūpehi atha śabdehi sparśagandharasehi ca /
suvicitreṣu kāmeṣu upalabhensu vāṇijāṃ //
tatra ye rūpādhimuktā vāṇijā te rūpehi lobhitā ye śabdādhimuktā vāṇijā te manojñagītavāditaśabdehi lobhitā ye gandhādhimuktā vāṇijā te nānāprakārehi sumanojñagandhehi lobhitā ye rasādhimuktā vāṇijā te pi nānāprakārehi rasāgrehi lobhitā ye sparśādhimuktā vāṇijā te nānāprakārehi sparśehi lobhitā // sarve paṃca vāṇijaśatā āhansuḥ // yasyārthāya vayaṃ rātriṃ vā divā vā
[_Mvu_3.290_] parikliśyamānā nānāprakārāṃ karmāntāṃ anutiṣṭhiyema tāny asmābhir ihānuprāptā rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyaṃ / imahim eva vayaṃ krīḍiṣyāma abhiramiṣyāmaḥ na bhūyo jaṃbudvīpaṃ gamiṣyāmaḥ // dharmalabdhaṃ sārthavāhaṃ saṃdiśanti // asmākaṃ vacanena jambudvīpe mitrajñātisālohitānāṃ [ārogyaṃ] pṛcchasi ete imahim eva vayaṃ abhiramiṣyāmaḥ // sārthavāho tān āha // bhavanto na etā mānuṣikā rākṣasīyo etā / taṃ mayā yuṣmākaṃ ādita evoktaṃ / ete vayaṃ śuve taṃ rākṣasībhavanam atikramiṣyāmaḥ te ca yuṣmākaṃ rākṣasīyo bahuprakāraṃ lobhayiṣyanti / tatra bhavantehi lobhaṃ na kartavyaṃ / yadi icchatha kṣemena svadeśaṃ gantuṃ mā bhavanto rākṣasīhi mānuṣikā ti cittaṃ utpādetha mā sarve anayāto vyasanam āpadyiṣyatha // te dāni dharmalabdhena sārthavāhena bahuprakāraṃ vuccaṃtā na śṛṇonti mohena mohitā //

___tataḥ dharmalabdho sārthavāhaḥ svakena parivāreṇātikrānto ca taṃ sarvaṃ rākṣasīnirmitāni bhavanāni antarahitāni svapnaṃ va pratibhāyensuḥ // tato paṃca vāṇijaśatāni paṃcahi rākṣasīśatehi sarve khāditā asthīny avaśeṣitāni // paṃca vāṇijakaśatāni bhakṣayitvā sarvaṃ taṃ rākṣasīgaṇaṃ sannipatitaṃ / saṃnipatitvā āhansuḥ // ayaṃ dharmalabdho sārthavāho punarpunaḥ imena mārgeṇa mahāsamudram avatarati labdhalābho ca punaḥpunar kṣemeṇa svadeśaṃ gacchati anyān api vāṇijakāṃ vigrāheti mā etena mārgeṇāgacchatha mā rākṣasīhi khajjiṣyatha / kā utsahati etaṃ dharmalabdhaṃ lobhetvā bhakṣayituṃ // tatra ekā rākṣasī bahumāyā praviṣṭā yāye bahūni vāṇijaśatāni
[_Mvu_3.291_] upalobhitvā bhakṣitā / sā tāhi rākṣasīhi utsāhitā / dharmalabdhaṃ lobhehi tava bhakṣo bhaviṣyati // sā taruṇābhirūpāṃ strīm ātmānaṃ abhinirmiṇitvā dharmalabdhasya gacchaṃtasya pṛṣṭhato anubaddhā tasya sārthavāhasya darśanapathena punaḥpuno abhikrāmati na ca sārthavāhasya tatra strīyaṃ manaṃ gacchati // sārthavāhaḥ taṃ puṇyaṃ samudrapattanam avataritvā nānāprakārāṇi ratanāni gṛhya samudrāto kṣemeṇa jaṃbudvīpaṃ pratyuttīrṇo / sā rākṣasī tena strīrūpeṇa taruṇābhirūpeṇa sārthavāhasya dharmalabdhasya bahuprakāraṃ pralobhentī pṛṣṭhimena pṛṣṭhimaṃ anugacchati //
___yaṃ velaṃ dharmalabdho kṣemena vārāṇasyāṃ jānapadaṃ prāptaḥ tatra rākṣasī dharmalabdhasya sārthavāhasya sadṛśaṃ dārakaṃ abhinirmiṇitvā sārthavāhasya upanāmeti / yadi tvaṃ mama ujjhitvā gacchasi imaṃ putrakaṃ gṛhṇāhi ko etaṃ tvayā gatena unneṣyati // sārthavāho āha // na eṣo mama putro nāpi me tvaṃ bhāryā ahaṃ ca mānuṣo tvaṃ ca rākṣasī bahūni vāṇijakaśatāni ye yuṣmābhiḥ lobhitā anayāto vyasanam āpādi // sā grāmehi ca nagarehi ca nigamehi ca jānapadehi ca mahājanasya garhati // eṣo me dharmalabdho amukāto pattanāto priyaśabdehi ānetvā iha me chaḍḍeti / imaṃ pi putraṃ na gṛhṇāti mamāpi na unneti // so dāni sārthavāho mahājanena striyāhi ca puruṣehi ca upalabhyati / mā sārthavāha etāṃ striyaṃ samudrapattanāto ānetvā imahiṃ mellehi eṣo te putro tava sadṛśo // sārthavāha āha // na eṣo mama putro nāpy eṣā bhāryā mama rākṣasī eṣā bahūni vāṇijakaśatāni etāhi rākṣasīhi lobhetvā khāditā // sāpi rākṣasī tasya janasyāha // edṛśā ete arthalabdhā puruṣā yaṃ velaṃ striya anuraktā bhavanti tato guṇaśatāni bhāṣanti yaṃ
[_Mvu_3.292_] velaṃ viraktā bhavanti taṃ velaṃ piśācanīyo ca kriyāmo rākṣasī ca avarṇaśatena cākruṣyāmaḥ // evaṃ rākṣasī taṃ janakāyaṃ pattīpayati // evaṃ sārthavāho dharmalabdho kṣemeṇa vārāṇasī svagṛham anuprāpto //
tato ca vāṇijā āhuḥ sārthavāhaṃ nirantaraṃ /
yasyārthāya vayaṃ ghaṭṭāma rātriṃdivam atandritāḥ /
kathaṃ rūpān adhigacchema te no dyādhigatā iha //
ārogyaṃ vārya vadesi jambudvīpasmi jñātayo /
iha evaṃ ramiṣyāma nāsti āgamanaṃ tahiṃ //
sārthavāha āha //
na khalu smṛtir vo asti viparyastāho māriṣa /
rākṣasīnāṃ tatha bhakṣā nacireṇa bhaviṣyatha //
tvacaṃ vasāṃ ca māṃsaṃ ca pītvāna rudhiraṃ ca vo /
tuṣṭā rākṣasī bhaviṣyanti āhāreṇa samarpitā //
yo me na kāhiti vacanaṃ paścāttāpī bhaviṣyati /
apare vāṇijā āhuḥ sārthavāhaṃ tad anantaraṃ //

yasyārthāya vayaṃ ghaṭṭāma rātriṃdivam ataṃdritāḥ /
kathaṃ śabdān adhigacchema te no py adhigatā iha //
ārogyaṃ vārya vadesi jambudvīpasmi jñātayo /
ihaiva vayaṃ ramiṣyāmo nāsti āgamanaṃ tahiṃ //
[_Mvu_3.293_] apare khu vāṇijā āhuḥ sārthavāhaṃ tad anantaraṃ /
yasyārthāya vayaṃ ghaṭṭāma rātriṃdivam ataṃdritāḥ /
kathaṃ gandhān adhigacchema te maṃ adhigatā iha //
ārogyaṃ vārya vadesi jaṃbudvīpasmi jñātayo /
ihaiva vayaṃ ramiṣyāma nāsti āgamanaṃ tahiṃ //
apare khalu vāṇijāhuḥ sārthavāhaṃ tad anantaraṃ /
yasyārthāya vayaṃ ghaṭṭāma rātriṃdivam ataṃdritāḥ /
kathaṃ rasān adhigacchema te no py adhigatā iha //
ārogyaṃ vāryaṃ vadesi jaṃbudvīpasmi jñātayo /
iha eva ramiṣyāmo nāsti āgamanaṃ tahiṃ //
sārthavāha āha //
taṃ khalu vo na smaratha viparyastāho māriṣa /
rākṣasīnāṃ tatha bhakṣā nacireṇa bhaviṣyatha //
tvacaṃ ca vasāṃ ca māṃsaṃ ca pītvāna rudhiraṃ ca vo /
tuṣṭā rākṣasī bhaviṣyanti āhāreṇa samarpitāḥ //
yaṃ me na kurvatha vacanaṃ paścāttāpī bhaviṣyatha /
apare khu vāṇijā āhuḥ sārthavāhaṃ tad anantaraṃ //
yasyārthāya vayaṃ ghaṭṭāma rātriṃdivam atandritāḥ /
kathaṃ sparśān adhigacchema te maṃ adhigatā iha //
[_Mvu_3.294_] ārogyaṃ vārya vadesi jaṃbudvīpasmi jñātayo /
iham eva ramiṣyāmo nāsti no gamanaṃ tahiṃ //
sārthavāha āha //
taṃ khu na smṛtir vo asti viparyastāho māriṣa /
rākṣasīnāṃ tatha bhakṣā nacireṇa bhaviṣyatha //
tvacaṃ ca vasāṃ ca mānsaṃ ca pītvāna rudhivaṃ ca vo /
tuṣṭā rākṣasī bheṣyanti āhāreṇa samarpitāḥ /
yaṃ me na kurvatha vacanaṃ paścāttāpī bhaviṣyatha //
tato ca vāṇijakā sarvāṃ rākṣasīyo bhayānikā /
āyase nagare ghore pratitiṣṭhe tad anantaraṃ //
tā rākṣasīyo samāgatvā matiṃ kurvansu tāvatā /
ayaṃ vāṇijako eko āgatvāna punarpunaḥ /
svastinā tarata pāraṃ na taṃ śakyati khādituṃ //
tato ca rākṣasī ekā paṇḍitā arthacintikā /
bahavo vāṇijā tāya upalobhetvāna khāditā //
sā ca tāṃ avaca sarvāṃ māṃsabhakṣā sudāruṇāṃ /
ahaṃ taṃ lobhayiṣyāmi mama bhakṣo bhaviṣyati //

vāṇijako sāgaraṃ tīrṇo sāpi uttīrṇa rākṣasī /
pṛṣṭhato anubandheti anubaddhā padaṃpadaṃ //
ayaṃ te daharo putro tava śokena mariṣyati /
gṛhṇa tvaṃ kisya ujjhyati oraso ātmano tava //
[_Mvu_3.295_] dharmalabdho āha //
appehi yasya se bhāryā aputre putraṃ bhāṣasi /
mānuṣā na tuvaṃ rakṣī na māṃ śakṣyasi khādituṃ //
sā ca grāmeṣu nigameṣu rāṣṭre janapadeṣu ca /
janajanasya ākhyāti ayaṃ ujjhati me pati //
mahājano samāgamya striyaś ca puruṣā pi ca /
puruṣaṃ paribhāṣanti kasmād ujjhesi bhāryarāṃ //
kṣatriyā brāhmaṇā vaiśyā śūdrā cātra samāgatā /
paruṣaṃ paribhāṣanti kasya ujjhesi bhāryarāṃ //
dharmalabdho āha //
na me eṣā māriṣa bhāryā rākṣasy eṣā bhayānikā /
manuṣyakhādikā raudrā evaṃ jānethanattave //
yatra kālaṃ mahājanena upalabhyamāno dharmalabdho na icchati naiva me eṣa putro naiva me eṣā bhāryā rākṣasī eṣā niśācarā rākṣasī taṃ janakāyaṃ saṃjñāpayati / edṛśā ete arthalabdhā puruṣā tatraiva sārajyanti tatraiva virajyanti / yatra kālaṃ arthikā bhavanti strībhiḥ satataṃ priyaśatāni mantrenti yatra kālaṃ viraktā bhavanti tataḥ rākṣasīyo ca kriyāma piśācinīyo ca duḥkulīnā ca kriyāma apriyaśatena ākruṣyāmaḥ // sā dāni strī dharmalabdhena anicchiyati // amātyehi rājño brahmadattasya
[_Mvu_3.296_] niveditaṃ // mahārāja dharmalabdhena mahāsārthavāhena samudrapattanāto strī ānītā prāsādikā darśanīyā parameṇa rūpeṇa samanvāgatā samānarūpā na jñāyati // dharmalabdho kenaci kāraṇena naiva bhāryāṃ icchati naiva taṃ putraṃ // rājñā amātyā āṇattā // śabdāpayatha dharmalabdhaṃ sārthavāhaṃ // so dāni amātyai rājño sakāśaṃ śabdāpito śabdāpitā api sā strī // rājño brahmadattasya tāṃ striyaṃ paśyitvā abhirūpāṃ darśanīyāṃ uttamena rūpeṇa samanvāgatāṃ rājño tatra striyaṃ atyarthaṃ anurāgo utpanno // so dāni taṃ sārthavāhaṃ āha // yadi tava etāye striye nārtho mama tāṃ dehi // mā mahārāja pramādaṃ karohi na eṣā mama bhāryā na mamaiṣa putro / eṣā samudrāto upalobhentī mama pṛṣṭhena pṛṣṭhimaṃ samanubaddhā pralobhanārthaṃ / na eṣā strī rākṣasī eṣā mā mahārāja atra manaṃ karohi // so dāni rājā tatra striyaṃ anurakto tāruṇyena rūpeṇa ca dharmalabdhasya na śṛṇoti / yathoktaṃ bhagavatā //
rakto hy arthaṃ na jānāti rakto dharmaṃ na paśyati /
andhatamas tadā bhavati yaṃ rāgo sahate naraḥ //
tena rākṣasī antaḥpuraṃ praveśitā // tāye sārdhaṃ rājā brahmadatto krīḍitvā ramitvā pravicārayitvā śayito // tāye rākṣasīye sarvasya rājakulasya osvāpanaṃ kṛtaṃ / saputrikāye rājā khādito // rājānaṃ bhakṣayitvā so putraḥ tatra rākṣasīnāṃ mūlaṃ preṣito / āgacchatha śīghraṃ imaṃ rājakulaṃ bhakṣayitavyaṃ // āmuhūrtasya so taṃ rākṣasīgaṇaṃ gṛhyāgato // tāhi tāye rātriye sarvaṃ taṃ rājakulaṃ sābhyantarabāhiraṃ
[_Mvu_3.297_] sastrīpuruṣaṃ sakumārīkaṃ sahasti sāśvaṃ tāye rātriye sarvaṃ khāditaṃ asthikaraṃkāni avaśeṣīkṛtāni //
___prabhātāye rātrīye amātyā rājakulaṃ gatā paśyanti dvārāṇi baddhakāni / purohitā pi āgatā bhaṭabalāgrā āgatā śreṣṭhinaigamā dharmalabdhasārthavāhapramukho vāṇijagrāmo āgato sarve sukharātrīpṛcchikā yathā anyadāpi / paśyanti tāni rājakuladvārāṇi baddhakāni // te amātyā parasparaṃ pṛcchanti // kim evādya rājakuladvārā na muṃcanti / anyakālaṃ rājakuladvārāṇi muktāni bhavanti rājakulaṃ siktasaṃmṛṣṭaṃ bhavati āsanaprajñptī ca kṛtā bhavati / na kasyacic chabdaṃ śruṇīyati strīśabdaṃ vā puruṣaśabdaṃ vā hastiśabdaṃ vāśvaśabdaṃ vā evaṃ vistīrṇe rājakule evaṃ mahājanakāye na kasyacic chabdo śrūyati // dharmalabdho sārthavāho āha // bhavanto yūyaṃ na rājakulāto śabdaṃ śruṇiṣyatha / sā rākṣasī atra dāruṇā mānsaśoṇitabhojanā praveśitā / tāye atra mahādīnavaṃ utpāditaṃ / muṃcāpetha etāni dvārāṇi yāvaj jānāma rājakulasya vartamānaṃ // amātyehi niśreṇiṃ ānayitvā puruṣā āropitā gacchatha dvārāṇi muṃcatha tti // puruṣā rājakulaṃ cārūḍhā paśyanti ca atra hastikaraṃkāni cāśvakaraṃkāni ca / ete ca nivedayanti janakāyasya // sarvaṃ imaṃ rājakulaṃ khāditaṃ karaṃkāny evāvaśeṣitāni // te dāni vucyanti otaritvā muñcatha etāni dvārāṇi // tato otaritvā dvārāṇi muktāni amātyā ca bhaṭabalāgrā ca naigamā
[_Mvu_3.298_] ca bāhirarājakuladvāraṃ praviṣṭāḥ paśyanti ca hastibāhirīye asthikaraṃkāni aśvabāhirīye pi karaṃkāny avaśeṣitāni teṣāṃ hastimeṇṭhānāṃ aśvameṇṭhānāṃ pi asthīny avaśeṣitāni / yathā śmaśānaṃ evan taṃ bāhyato rājakulaṃ bhayabhairavadurgandhaṃ // abhyantarato pi rājakuladvārāṇi muṃcitvā dvāraṃ praviṣṭā tatraiva rājño pi devīnāṃ pi asthīny avaśeṣitāni / evan taṃ rājakulaṃ abhyantarabāhyato śmaśānabhūtaṃ bhayabhairavadurgandhaṃ //
___tato tehi amātyehi ca naigamehi ca mahājanakāyaṃ saṃnipātetvā taṃ rājakulaṃ sābhyantarabāhiraṃ śodhāpitaṃ siktasaṃmṛṣṭaṃ kārāpitaṃ dhūpanadhūpitaṃ tasya rājño devīnāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pūjā kṛtā samantato nagarasya gulmā sthāpitā caturaṃgabalakāyaṃ niveśitaṃ hastikāyaṃ aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ // evan taṃ nagaraṃ sajanapadaṃ rakṣīyati mā koci rājā aparādhyeyāti // te dāni amātyā ca naigamā ca jānapadā ca saṃnipatitvā mantraṃ dhārenti parasparaṃ saṃmantrenti // bhavanto ko iha asmākaṃ vārāṇasīye rājā bhaviṣyati yo śakyeya imaṃ rājyaṃ dharmeṇa paripālayituṃ // teṣāṃ sarveṣāṃ rājāmātyānāṃ naigamajanapadānāṃ ca etad abhūṣi // nānyo rājā yogyo vārāṇasyāṃ sthāpayitvā dharmalabdhaṃ sārthavāhaṃ / eṣo puṇyavanto cāpramatto ca / yakṣarākṣasā api na śaknuvanti avatāram adhigantuṃ / tatra triṣkuttaṃ mahāsamudraṃ avatīrṇaḥ siddhapātro ca sarvakālaṃ kṣemeṇa pratyāgato // tehi so dharmalabdho sārthavāho sarvasauvarṇamahāsiṃhāsane niṣīdāpetvā rājye bhiṣikto //
___bhagavān āha // syāt khalu punaḥ bhikṣavaḥ yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena
[_Mvu_3.299_] tena samayena dharmalabdho nāma sārthavāha abhūṣi / na etad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / ahaṃ sa bhikṣavaḥ tena kālena tena samayena dharmalabdho nāma sārthavāha abhūṣi // yā sā rākṣīmahattarikā etā sā māradhītā / (tadā rākṣasīnāṃ mahattarikā abhūnsuḥ) tadāpi etā mamāvatārārthī avatāraṃgaveṣī upasaṃkrāntā na ca mama śaktā avatāram adhigantuṃ etarahiṃ py etā mamāvatārārthī avatāraṃgaveṣī upasaṃkrāntā no tatra nāma me śaktā avatāram adhigantuṃ //
aśroṣīt khalu yadā rājā mahāmātrāṇam antike /
mahāsamudrapārāṃ strīṃ dharmalabdho na icchati //

āṇapesi tadā rājā mahāmātyāṃ tad anantaraṃ /
sace eṣa necchati strīṃ praveśethāntaḥpuraṃ mama //
antarāyaṃ vijānitvā na sānaṃ khāyi rākṣasī /
sā tatra putraṃ preṣeti rākṣasīṇāṃ nivedakaṃ /
bhakṣito khu mayā rājā kṣipraṃ āgacchathattave //
rākṣasīnāṃ gatā paṃca raudrā rudhirabhojanā /
sarve rājakulaṃ gatvā parākramensu yathāgataṃ //
pūrve nivāsaṃ bhagavān pūrvejātim anusmaraṃ /
jātakam idam ākhyāsi śāstā bhikṣūṇam antike /
te skandhā te ca dhātavaḥ tāni āyatanāni ca //
[_Mvu_3.300_] ātmānam adhikṛtya bhagavāṃ etam arthaṃ viyākaret* /

anavarāgrasmiṃ saṃsāre yatra me uṣitaṃ purā //
dharmalabdho ahaṃ āsi vāṇijako arthacintako /
māradhītaro rākṣasī evaṃ dhāretha jātakaṃ //
evam aparimitaṃ bahuduḥkhaṃ
uccanīcaṃ caritaṃ purāṇaṃ /
vigatajvaro vigataśoko
bhagavāṃ bhāṣati bhikṣusaṃghamadhye //
_____dharmalabdhasya sārthavāhasya jātakaṃ samāptaṃ //
___kālo nāgarājā tahiṃ khu mahācaṃkrame bhagavantaṃ upasaṃkrānto // so dāni bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekāṃśīkṛto prāṃjalīkṛto bhagavantam etad uvāca // mama bhagavaṃ bhavano purimakehi samyaksaṃbuddhehi paribhukto krakucchandena bhagavatā konākamuninā kāśyapena sādhu bhagavān api mama bhavanaṃ paribhuṃjatu anukaṃpām upādāya // tatrāpi bhagavāṃ kālasya nāgarājasya bhavane caturthaṃ saptāhaṃ prītisukhena vītināmeti / tato pi bhagavāṃ kālasya nāgarājasya bhavanāto caturthasya saptāhasyātyayena utthito //
___mucilido nāgarājaḥ purimabuddhadarśāvī bhagavataḥ upasaṃkrānto // so pi bhagavataḥ pādau śirasā vaṃditvā ekānte prāṃjalīkṛto bhagavantaṃ yācati // mama bhagavaṃ bhavano purimakehi samyaksaṃbuddhehi paribhukto bhagavatā krakucchandena konākamuninā kāśyapena sādhu bhagavāṃ pi mama bhavanaṃ paribhuṃjatu anukaṃpām upādāya // bhagavāṃ muciliṃdasyāpi nāgarājasya bhavane paṃcamaṃ saptāhaṃ sunirāhāraḥ prītisukhena
[_Mvu_3.301_] vītināmesi // tato pi tahiṃ saptāhikaṃ akālavārdalaṃ utpannaṃ saptāhaṃ rātriṃdivaṃ devena varṣitaṃ muciliṃdenāpi nāgarājñā bhagavatar ardhayojanakaparikṣepena saptakuttaṃ bhagavantaṃ bhogena parikṣipitvā upari vipuri vipulena phaṇenācchādesi / yathā ca bhagavantaṃ viṣagaṃdhena kilviṣagandhena vā na vyābādheya tti mucilindo nāma nāgarājā svakāto bhavanāto uttaritvāna bhogena āchāyesi śirighanasukṛtena phaṇena saptāhaṃ vipulapuṇyaṃ prasūtaṃ / vinipātena nāgarājena ca puṇyaṃ prasūtaṃ parikṣipi hi mahatā paribhogena saptāhaṃ //
___yadā bhagavān samyaksaṃbuddhaḥ duṣkaraṃ carati nadīye nairaṃjanāye tīre tatra bhagavāṃ duṣkaraṃ caranto ajapālakena dṛṣṭo // tasya bhagavantaṃ ugratapaṃ tapyantaṃ dṛṣṭvā prasādam utpannaṃ // tena dāni prasannacittena bhagavantam uddiśya nyagrodhapoto ropito // so taṃ nyagrodhapotaṃ ropitvā bhagavantam upasaṃkramya prāṃjalīkṛto āha // bhagavaṃ imo mayā nyagrodhapoto bhagavantam uddiśya ropito yadā eṣo nyagrodhapoto saṃvṛddho bhaveyā bhagavāṃ saṃpūrṇakalpo bhaveyā ti / tato me etaṃ nyagrodhaṃ anugrahārthaṃ paribhuṃjasi // bhagavatā tasyājapālasya tūṣṇībhāvenādhivāsitaṃ / so dāni tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā tuṣṭo āttamanā pramudito prītisaumanasyajāto saṃvṛtto // so dāni taṃ nyagrodhapotaṃ kālena kālaṃ anukhaneti parikhaneti parikīleti parikuḍḍāleti kālena ca kālaṃ śītalena vāriṇā abhiṣyaṃdeti pariṣyaṃdeti paryārdreti parighāreti // so dāni ajapālena nyagrodhapoto kṣipraṃ praśākho saṃvṛtto prāsādiko darśanīyo bhagavato
[_Mvu_3.302_] tejānubhāvena // tasya dāni ajapālasya nyagrodhapotaṃ ośākhapraśākhaṃ prāsādikaṃ prasādanīyaṃ dṛṣṭvā atiriva cittaṃ prasīdati // so dāni tena cittaprasādena ca kuśalamūlena ca kāyasya bhedāt trayastriṃśadevanikāye upapanno nyagrodho nāma devaputro maharddhiko mahānubhāvo / so paścād upapaṃno samāno anyāṃ pūrvotpannāṃs trayastriṃśakāyikā devaputrāṃ divyehi paṃcahi sthānehi abhibhavati divyenāyuṣā divyena varṇena divyena sukhena divyenaiśvaryeṇa divyena parivāreṇa // tasya samanantaropapannasya etad abhūṣi / kiṃ mayā manuṣyabhūtena kuśalaṃ karma kṛtaṃ upacitaṃ kasya karmasya vipākena iha trāyastriṃśabhavane upapanno haṃ // so dāni nyagrodho devaputro kuśalamūlaṃ samanvāharanto paśyati bhagavantam uddiśya nyagrodhaṃ nadīye nairaṃjanāye tīre ropitaṃ // so dāni nyagrodho devaputro anekadevaputrasahasrehi parivṛtaḥ abhikrāntavarṇo abhikrāntavarṇena kevalakalpaṃ muciliṃdasya nāgarājño bhavanaṃ udāreṇa varṇena obhāsetvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte asthāsi // ekāṃśīkṛto prāṃjalīkṛto bhagavantam etad uvāca // mayā bhagavan manuṣyabhūtena ajapālenājāni pālentena eṣo nyagrodho ropitaḥ bhagavantam uddiśya tenāhaṃ kuśalamūlena manuṣyeṣu cyavitvā bhagavan trāyastriṃśe devanikāye upapanno / sādhu bhagavān etaṃ nyagrodhaṃ paribhuṃjatu anukaṃpām upādāya yathā me mahāphalataraṃ bhaveyā // adhivāsate bhagavāṃ tasya devaputrasya tūṣṇībhāvena // atha khalu so devaputro tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā tuṣṭo hṛṣṭo āttamano prītisaumanasyajāto bhagavataḥ pādau śirasā vanditvāna tṛṣkṛtyo pradakṣiṇaṃ kṛtvā tatraiva antarahāye //
___bhagavān muciliṃdasya nāgarājño bhavanāto utthihitvā ṣaṣṭhaṃ saptāhaṃ nirāhāro prītisukhenājapālanyagrodhamūle vītināmesi // tato ajapālasya nyagrodhamūlāto
[_Mvu_3.303_] ṣaṣṭhasya saptāhasyātyayena kṣīrikāvanaṣaṇḍe bahudevatake cetiye nirāhāro prītisukhena saptamaṃ saptāhaṃ vītināmesi // evaṃ bhagavāṃ saptasaptāhaṃ ekūnapaṃcāśad divasāṃ nirāhāro //
___uttarāpathe ukkalaṃ nāmādhiṣṭhānaṃ / tato ukkalāto adhiṣṭhānāto trapuso ca bhalliko ca nāma sārthavāhā āḍhyā mahādhanā mahābhogā puṇyavanto mahāparivārā dakṣiṇāpathāto paṃcahi dhuraśatehi tena mārgeṇa āgacchanti // teṣāṃ maṅgalīyānāṃ balīvardānāṃ puṃgavā eko sujātāye nakṣatre jātako aparo kīrtike / teṣāṃ evaṃ nakṣatrāṇāṃ nāmena sujātakīrtikanāmena jñāyanti // sarvasya sārthavāhasya purato sārthavāhasya yānakaṃ vahanti / yatra mārge kiṃcid bhayo bhavati siṃhabhayo vyāghrabhayo dvīpibhayaṃ vā gaṇḍakabhayaṃ vā hastibhayaṃ vā vanadevabhayaṃ vā udakavāhabhayaṃ vā caurabhayaṃ vā tatra te na gacchanti tataḥ te vāṇijakā jānanti bhayaṃ bhaviṣyatīti tathā saṃharitvā caturdiśaṃ pradhāvanti samantena avaloketvā // te dāni balīvardā sujātakīrtikā tahiṃ kṣīrikāvanakhaṇḍaṃ cānuprāptā / atra trapuṣabhalliyānāṃ ca vāṇijānāṃ pūrvajñātisālohitehi devabhūtehi tahiṃ kṣīrikāvanakhaṇḍe ṛddhiye nigṛhītā na śaknonti gantuṃ // tehi sthitehi sarve te puruṣā sārthāto bhītā tatra saṃnaddhā // teṣān te devatā pūrvajñātisālohitā antarīkṣagatā ghoṣam udīrayensuḥ śabdam anuśrāvayensuḥ // mā bhāyatha vāṇijā tti na bhavati vo upadravaṃ / eṣa buddho bhagavān iha vanaṣaṇḍe prativasati saptahi asaṃkhyeyakalpehi prādurbhūtaḥ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāya mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca

[_Mvu_3.304_] manuṣyāṇāṃ ca tasyādya saptasaptāhaṃ ekūnapaṃcāśad divasā anāhārasya / tam āhāreṇa pratimānetha tato vaḥ aprameyaṃ kuśalamūlaṃ bhaviṣyati // tehi dāni trapuṣabhallikehi vāṇijehi tānaṃ devatānāṃ vacanaṃ śrutvā madhusarpisaṃyuktaṃ tarpaṇaṃ gṛhītaṃ / te devatā teṣāṃ vāṇijakānāṃ purato gacchanti / ito āgacchatha // te dāni vāṇijā tehi devatehi bhagavato sakāśam upanītā // te taṃ madhutarpaṇaṃ gṛhya bhagavantam upasaṃkrāntā / imaṃ bhagavan madhutarpaṇaṃ paribhuṃjatu asmākam anugrahārthaṃ // atha khalu bhagavato etad abhūṣi // kiṃ nu khalu purimakā samyaksaṃbuddhā bhājanapratigrāhakā utāho pāṇipratigrāhakā bhājanapratigrāhakā samyaksaṃbuddhā ti // saha cittotpādenaiva bhagavataḥ catvāri mahālokapālā catvāri suvarṇapātrāṇy ādāya bhagavantam upasaṃkrāntā ratanapātrā ti kṛtvā na pravrajitasārūpyāni bhagavāṃ na pratigṛhṇāti // te dāni rūpyāmayāni pātrāṇy ādāya bhagavantam upasaṃkrāntā / tān api bhagavāṃ ratanapātrāṇīti kṛtvā na pratigṛhṇāti // evaṃ muktāmayāni vaiḍūryāmayāni sphaṭikamayāni musāragalvamayāni lohitikāmayāni tān api bhagavāṃ ratnapātrāṇīti kṛtvā na pravrajitasārūpyāṇīti kṛtvā na pratigṛhṇāti // te dāni catvāro śailapātrāṇi ādāya bhagavantam upasaṃkrāntā // atha khalu bhagavataḥ etad abhūṣi / yad aham ekasya lokapālasya pātraṃ pratigṛhṇīṣyāmi trayāṇāṃ bhaviṣyati cittasyānyathātvaṃ // bhagavatā sarveṣāṃ caturṇāṃ lokapālānāṃ catvāri pātrāṇi pratigṛhṇitvā aṃguṣṭhena ākrāntā ekapātro ca adhiṣṭhito / te dāni catvāro pātrā ekaṃ pātraṃ saṃjātā sarveṣāṃ caturṇāṃ pātrāṇāṃ catvāri pātrakoṭīni dṛśyanti / tatra bhagavatā trapusabhallikānāṃ vāṇijānāṃ madhutarpaṇaṃ paribhuktaṃ //
[_Mvu_3.305_]___bhagavāṃ dāni trapusamallikānāṃ vāṇijānāṃ madhutarpaṇaṃ pītvā pratyagrapraṇītavarṇagandharasopetaṃ dakṣiṇām ādiśati //
anekākārasaṃpannaṃ tarpaṇanti pravuccati /
varṇena caiva saṃpannaṃ gandhena ca rasena ca //
pratyagraṃ ca praṇītaṃ ca eṣaṇīyaṃ ca kalpiyaṃ /
tarpaṇaṃ prathamaṃ śāstu adensuḥ trapusabhalliyā //
madhusarpisaṃyuktaṃ taṃ pibe ca puruṣottamaḥ /
tehi saṃtarpito vīro pratisaṃlāna-utthito /
tarpaye dharmavṛṣṭīye devagandharvamānuṣāṃ //
diśe sovatthikaṃ divyaṃ maṃgalyaṃ cārthasādhakaṃ /
yaṃ śrutvā sumanā sarve sarvārthāṃ sādhayiṣyati //
svasti vo dvipade bhotu svasti vo stu catuṣpade /
svasty astu vrajatāṃ mārge svasti pratyāgateṣu ca //
svasti rātrau divā svasti svasti madhyaṃdine sthite /
sarvatra svasti vo bhotu mā ca pāpaṃ samāgamat* //
śirī vo dakṣiṇe skandhe śirī vāme pratiṣṭhitā /
śirī vo aṃgamaṃgeṣu māleva supratiṣṭhitā //
bhadraṃ vo bhadraśirī vo vāṇijā bhadram astu vo /
yena kenacit kāryeṇa gacchatha purimāṃ diśāṃ //
nakṣatrāṇi vo pālentu ye tāṃ diśam adhiṣṭhitā /
kṛttikā rohiṇī caiva mṛgārdrā ca punarvasu //
puṣyaṃ ca varanakṣatraṃ aśleṣā bhoti saptamā //
[_Mvu_3.306_] ity ete sapta nakṣatrā lokapālā yaśasvinaḥ /
ādiṣṭā purime bhāge eteṣāṃ purimā diśā //

ete vo adhipālentu bhūmīye bhavanena ca /
kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgame /
labdhārthā ca nivartetha tehi nakṣatrehi rakṣitā //
purastime diśobhāge aṣṭa devakumārikā /
nandottarā nandisenā nandinī nandirakṣitā //
jayantī vijayantī ca siddhārthā aparājitā /
teṣām adhipatī rājā dhṛtarāṣṭro ti nāmataḥ //
gaṃdharvādhipatī rājā devehi sa ca rakṣitaḥ /
so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca //
kṣemā ca vo diśo bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthā ca nivartetha sarvadevehi rakṣitā //
purimasmiṃ diśobhāge cāpalaṃ va nāma cetiyaṃ /
nityaṃ jvalati tejena nityaṃ satyopayācanaṃ /
so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca //
kṣemā ca vo diśo bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthā ca nivartetha sarvacetiyasurakṣitā //
yena kenacid arthena gacchatha dakṣiṇāṃ diśaṃ /
nakṣatrāṇy abhipālentu ye tāṃ diśām adhiṣṭhitā //
maghā cobhe ca phālguṇyau hastā citrā ca paṃcamā /
[_Mvu_3.307_] svātī caiva viśākhā ca eteṣāṃ dakṣiṇā diśā //
ity ete sapta nakṣatrā lokapālā yaśasvinaḥ /
ādiṣṭā dakṣiṇe bhāge eteṣāṃ dakṣiṇā diśā //
te pi vo abhipālentu bhūmīye bhavanena ca /
kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthā ca nivartetha tehi nakṣatrehi rakṣitā //
dakṣiṇasmiṃ diśobhāge aṣṭa devakumāriyo /
lakṣmīmatī śirīmatī yaśomatī yaśodharā //
śubheṣṭhitā suprabhātā suviśuddhā suvyākṛtā /
tā pi vo abhipālentu bhūmīye bhavanena ca //
kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthā ca nivartetha devakanyāhi rakṣitā //
tāsām adhipatī rājā virūḍhako ti nāmataḥ /
kumbhāṇḍādhipatī rājā yamena saha rakṣatu //
kṣemā ca vo diśo bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthā ca nivartetha kumbhāṇḍehi surakṣitā //
dakṣiṇasmiṃ diśobhāge abhipaśyaṃ nāma cetiyaṃ /
nityaṃ jvalati tejena nityaṃ satyopayācanaṃ //
so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca /
kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthā ca nivartetha cetiyena surakṣitā //

yena kenacid arthena gacchatha paścimāṃ diśaṃ /
[_Mvu_3.308_] nakṣatrā vo bhipālentu ye tāṃ diśam adhiṣṭhitā //
anurādhā ca jyeṣṭhā ca mūlaś ca dṛḍhavīryavān* /
ubhe āṣāḍhe bhijic ca śravaṇā bhavati saptamī //
te pi vo abhipālentu bhūmīye bhavanena ca /
kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthā ca nivartetha tehi nakṣatrehi rakṣitā //
paścimasmiṃ diśobhāge aṣṭau devakumāriyo /
alaṃbuṣā miśrakeśī ariṣṭā suprabhāyakā //
. . . . . . . kṛṣṇā śukrā ca draupadī /
tā pi vo abhipālentu ārogyena śivena ca //
kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthā ca nivartetha devakanyāhi rakṣitā //
tāsām adhipatī rājā virūpākṣo ti nāmataḥ /
sa vo nāgādhipo rājā varuṇena saha rakṣatu //
so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca /
kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthā ca nivartetha sarvanāgehi rakṣitā //
paścimasmiṃ diśobhāge asto nāmena parvato /
āvarto candrasūryāṇāṃ asto arthaṃ dadātu vo //
so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca //
kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthā ca nivartetha sarve astena rakṣitā //
yena kenacid arthena gacchatha uttarāṃ diśāṃ /
[_Mvu_3.309_] nakṣatrā vo bhipālentu ye tāṃ diśam adhiṣṭhitā //
dhaniṣṭhā śatabhiṣā caiva ubhau proṣṭhapadā pi ca /
revaty athāśvinī caiva bharaṇī bhavati saptamī //
tā pi vo anupālentu bhūmīye bhavanena ca /
kṣemā ca vo diśo bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthāś ca nivartetha tehi nakṣatrehi rakṣitā //
uttarasmiṃ diśobhāge aṣṭau devakumāriyo /
ilā devī surā devī pṛthivī padumāvatī //
āśā śraddhā hirī ca śrī . . . . . samāgatā /
tā pi vo abhipālentu bhūmīye bhavanena ca //
kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthaś ca nivartetha devakaṃnyāhi rakṣitā //
tāsām adhipatī rājā kuvera iti nāmataḥ /
sarvayakṣādhipo rājā rākṣasīhi saha rakṣatu //
so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca /
kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī /

labdhārthāś ca nivartetha yakṣarākṣasarakṣitā //
uttarasmiṃ diśobhāge kailāso nāma parvataḥ /
āvāso yakṣasaṃghānāṃ rākṣasānāṃ niveśanaṃ //
so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca /
kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī /
labdhārthāś ca nivartetha yakṣarākṣasarakṣitāḥ //
aṣṭāviṃśati nakṣatrā saptasapta caturdiśaṃ /
[_Mvu_3.310_] saha candramasūryehi triṃśad bhonti anūnakaṃ //
dvātriṃśad devakanyāvo aṣṭa aṣṭa caturdiśaṃ /
catvāraś ca mahārājā lokapālā yaśasvinaḥ /
prajvalamānavarṇena rakṣanti caturdiśaṃ //
aṣṭa śramaṇā brāhmaṇā aṣṭa janapadeṣu kṣatriyā /
aṣṭa sa-indrakā devā sadā rakṣāṃ karontu vaḥ //
teṣāṃ dāni bhagavatā trīṇi śaraṇagamanāni dinnāni / gacchatha buddhaśaraṇaṃ gacchatha dharmaśaraṇaṃ gacchatha anāgataṃ ca bhagavato śrāvakasaṃghaśaraṇaṃ // te dāni buddhaśaraṇaṃ gatā dharmaśaraṇaṃ gatā saṃghaśaraṇaṃ gatā // te dāni āhansuḥ // vayaṃ bhagavaṃ vāṇijakā deśadeśāni ca rājyāni ca aṇvāma / sādhu maṃ bhagavāṃ kaṃcid dadeya dhātuṃ yaṃ vayaṃ pūjayema // bhagavatā dāni teṣāṃ śīrṣāto pāṇinā keśāni otāritvā dinnāni imaṃ keśastūpaṃ kārayetha nakhāni ca otāritvā dinnāni imaṃ nakhastūpaṃ kārāpetha śilā ca āgamiṣyanti tāṃ ca śilāṃ pratiṣṭhāpetha // tehi dāni yatra keśasthālī nāma adhisthāno tahiṃ keśastūpaṃ kārāpitaṃ / vālukṣo nāma nagaraṃ tahiṃ nakhastūpaṃ kārāpitaṃ / śilukṣaṃ nāmādhiṣṭhānaṃ tatrāpi śilā pratiṣṭhāpitā sā bhagavatā ṛddhīye pāṇinā kṣiptā //
___bhagavatā dāni saptasaptāhehi ekūnapaṃcāśad divasāni nirāhāreṇa traṣubhallikānāṃ
[_Mvu_3.311_] vāṇijakānāṃ madhutarpaṇaṃ pītaṃ pītena bhagavato te ca abhiṣyanditā // tato śakreṇa devānām indreṇa bhagavato harītakī upanāmitā / dhātūnāṃ mukhaṃ bhaviṣyati // bhagavatā dāni sā harītakī paribhūktā taṃ ca harītakīvṛntakaṃ bhagavatā tatraivoddeśe ropitaṃ sā ca taṃ divasam eva jātāvaśākhapraśākhā mahāntaṃ harītakīvṛkṣaṃ puṣpaphalopetaṃ saṃvṛttaṃ / imaṃ bhagavato prathamaṃ ṛddhīvṛkṣaṃ / yā ca tato vṛkṣāto harītakīyo tāni adya cetakīyā harītakīprabālā ti budhyanti //
___tato bhagavatā uruvilvāyāṃ ṣaḍvarṣāṇi duṣkaraṃ tapaṃ cīrṇaṃ // tadā uruvilvāyāṃ senāpatigrāmāto nagarāvalaṃbikāye śāṇapāṃsukūlaṃ bhagavato duṣkaracārikāṃ carantasya prasannacittāya upanāmitaṃ / yadā bhagavaṃ paripūrṇasaṃkalpo bhavesi tadā imaṃ śāṇapāṃsukūlam anugrahārthāya paribhuṃjesi // bhagavato tūṣṇīṃbhāvenādhivāsanāṃ viditvā tuṣṭā āttamavā pāṃsukūlaṃ vṛkṣaśākhāye olaṃbitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā triṣkuttaṃ pradakṣiṇīkṛtvā prakrami // sā dāni nacirasyaiva kālagatā bhagavato santikā prasannacittā taṃ pāṃsukūladānaṃ samanusmarantī samanantarakālagatā trayastriṃśe devanikāye upapannā anyatarasya maharddhikasya mahānubhāvasya devaputrasya vimāna apsarasāṃ śatasahasrapravarā // sā dāni apsarā samanvāharati / kiṃ mayā manuṣyabhūtāye kuśalamūlaṃ kṛtaṃ kevarūpā ca dakṣiṇā pratiṣṭhāpitā yenāhaṃ trayastriṃśe devanikāye upapannā // sā dāni samanvāharatī paśyati uruvilvāyāṃ senāpatigrāmake gavā nāma nagarāvalaṃbikā āsi duḥkhitā / taṃ mayā maraṇakāle bodhisatvasya duṣkaraṃ carantasya prasannacittāye śāṇapāṃsukūlaṃ dinnaṃ tenāhaṃ kuśalamūlena
[_Mvu_3.312_] manuṣyeṣu cyavitvā iha trayastriṃśe devanikāye upapannā / na ca me taṃ deyadharmaṃ bhagavatām adyāpi paribhuktaṃ / yad imam eva deyadharmaṃ bhagavān anugrahārthā paribhuṃjeyā tat* mama mahatphalataraṃ bhaveyā // sā dāni apsaraśatasahasraparivṛtā mahatā devānubhāvena mahatā deva-ṛddhīye trayastriṃśabhavanāto vṛkṣaśākhāto taṃ śāṇapāṃsukūlaṃ gṛhya bhagavantam upasaṃkrāntā // imaṃ mayā bhagavantaṃ śāṇapāṃsukūlaṃ manuṣyabhūtāye bhagavato duṣkaraṃ carantasya prasannacittāye dinnaṃ yadā bhagavaṃ paripūrṇasaṃkalpo bhavesi tato bhagavan mamānugrahārthaṃ paribhuṃjesi tenāhaṃ kuśalamūlena manuṣyeṣu cyāvitvā trayastriṃśeṣu devanikāyeṣu upapannā / sādhu maṃ bhagavāṃ imaṃ śāṇapāṃsukūlaṃ paribhuṃjatu anukaṃpām upādāya yathā me mahatphalataro bhaveyā // devā antarīkṣagatā bhagavantam āhansuḥ // mā bhagavān imaṃ śāṇapāṃśukūlaṃ parigṛhṇātu / vayaṃ bhagavato divyāṃ vikalpadūṣyāṇi dāsyāmaḥ // bhagavān teṣāṃ devatānāṃ vikalpadūṣyapradānāni nādhivāsayati / taṃ gavāye nagarāvalaṃbikāye śāṇapāṃśukūlaṃ pratigṛhītaṃ devatāśatasahasrehi ca antarīkṣāto celakṣepāṇi ca bhagavataḥ kṛtāni hakkārakilikilāni ca akarensuḥ // cakravartirājyaṃ parityaktaṃ kiṃ no pāṃśukūleṣu cittaṃ ramati //
___bhagavāṃ dāni śāṇapāṃśukūlaṃ dhovitukāmo / udakena kāryaṃ // atha khalu śakreṇa devānām indreṇa pāṇīhi nadī khatā adyāpi ca pāṇikhātā nāma nadī vuccati // śilāpaṭṭena kāryaṃ yatra taṃ śāṇapāṃśukūlaṃ dhoviṣyati // caturhi mahārājehi catvāri śilāpaṭṭā upanāmitā / bhagavatā ekatra śilāpaṭṭe taṃ śāṇapāṃśukūlaṃ dhautaṃ //
[_Mvu_3.313_] dvitīye śilāpaṭṭe taṃ pāśukūlaṃ śoṣitaṃ // tṛtīyaṃ śilāpaṭṭaṃ bhagavatā trapusabhallikānāṃ śilukṣanāmanigama āvāsitānāṃ tatra ṛddhīye purato utkṣiptaṃ // tehi taṃ śilāpaṭṭaṃ tatraiva cetiye pratiṣṭhāpitaṃ / adyāpi gandhārarājye adhiṣṭhānaṃ śilānāmena jñāyati // caturthe śilāpaṭṭe bhagavatā niṣīditvā taṃ śāṇapāṃśukūlaṃ sīvitaṃ / yad api tatra śilāpaṭṭaṃ bhagavato anusīvananāmāpadye // sarve catvāro śilāpaṭṭā bhagavatā paribhuktā tāni ca jambudvīpe sadevamānuṣasya lokasya cetiyabhūtā //
___bhagavāṃ dāni taṃ śāṇapāṃśukūlaṃ dhovitvā sīvitvā ca pāṇikhātanadīsnāyako okasto / snāyitvā bhagavāṃ pāṇikhātāto nadīto uttariṣyatīti akilantakāyā buddhā bhagavanto akilantacittā tahiṃ tīre kakubho nāma vṛkṣo ośākhapraśākho prāsādiko darśanīyo yaṃnāmo ca vṛkṣo taṃnāmā ca vṛkṣasya devatā kakubho nāma devaputro prativasati / so devaputro bhagavatā tato nadīto uttarantena ābhāṣṭo // āhara kakubha hastaṃ // varavimalakuṇḍaladhareṇa kakubhena devaputreṇa bhagavato bāhā praṇāmitā / bhagavāṃ kakubhasya devaputrasya bāhāṃ gṛhya pāṇikhātāto nadīto uttīrṇo samaṃ ca bhagavatā tato kakubhasya devaputrasya bāhāto hastaṃ svakaṃ apanītaṃ tatra ca vṛkṣaśākhāyāṃ bhagavato paṃcāṃgulasya karatalasya padmaṃ dṛśyati // (yaṃ dāni ahaṃ bodhiṃ āhatahasto ca suṃdaro kakubho nadīkā ca pāṇikhātā śilā ca devehi nikṣiptā // )
___tato bhagavāṃ ajapālanyagrodhaṃ gato // bhagavān ajapālasya nyagrodhamūle viharanto

[_Mvu_3.314_] lokaṃ mīmāṃseti // gaṃbhīro ayaṃ mama dharmaḥ abhisaṃbuddho nipuṇo sukhumo duranubodho atarkāvacaro paṇḍitavedanīyo sarvalokavipratyanīko / ālayārāmo khalu punar ayaṃ ālayarato ālayasamudito ālayārāmāyāṃ ca prajāyāṃ ālayaratāyāṃ ālayasamuditāyāṃ durdṛśam imaṃ sthānaṃ yad idaṃhetu idaṃpratyayaḥ pratītyasamutpādaḥ sarvopadhipratiniḥsargo pūrvasaṃskārasamathadharmopacchedaḥ tṛṣṇākṣayo vigatarāgo nirodho nirvāṇaṃ ahaṃ ca na pareṣāṃ deśayeyaṃ pare khu me na vibhāvayensuḥ so me syā vighātaḥ // yaṃ nūnāhaṃ eko araṇyaparvate tūṣṇībhūto vihareyaṃ / imā ca gāthāvo bhagavato tāye velāye pratibhāyensuḥ //
pratiśrotagāminaṃ mārgaṃ gambhīraṃ durdṛśaṃ [mama] /
na rāgaraktā drakṣyanti alaṃ dāni prakāśituṃ //
kṛcchreṇa me adhigato alaṃ dāni prakāśituṃ /
anuśrotaṃ hi vahyanti kāmeṣu grasitā narāḥ //
bhagavāṃ uruvilvāyāṃ vihare nairaṃjanāyās tīre ajapālanyagrodhamūle acirābhisaṃbuddho // atha khalu bhagavato ekasya rahogatasya pratisaṃlīnasya ayam evarūpaś cetasaḥ parivitarko udapādi // adhigato yad ayaṃ mayā dharmo gambhīro nipuṇo sūkṣmo duranubodho atarkito atarkāvacaro paṇḍitavedanīyo sarvalokavipratyanīko ahaṃ ce pareṣāṃ deśayeyaṃ pare khu ca ājānensu so me syā paramaṃ vighātaṃ / yaṃ nūnāhaṃ
[_Mvu_3.315_] eko araṇyāyatane tūṣṇīṃ vihareyaṃ // atha khalu mahābrahmā bhagavata idam evarūpaṃ cetaso parivitarkam ājñāya yena śakro devānām indro tenopasaṃkramitvā śakraṃ devānām indram etad avocat* // etan māriṣa kauśika bhagavatā alpotsukatāye cittaṃ nameti na dharmacakrapravartane / kiṃ punar vayaṃ māriṣa kauśika yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ yācema dharmacakrapravartanāya // sādhu māriṣeti śakro devānām indro mahābrahmaṇo pratyaśroṣīt* // atha khalu mahābrahmā śakro devānām indro suyāmo devaputro sunirmito ca devaputro vasavartī ca devaputro catvāraś ca mahārājāno ity ete daśa yakṣādhipatayo daśa yakṣamahattarakā anekayakṣaśataparivārā atikrāntāye rātrīye kevalakalpaṃ nyagrodhamūlaṃ varṇenobhāsayitvā yena bhagavāns tenopasaṃkrāntā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekamante asthānsuḥ // ekānte sthito mahābrahmā śakraṃ devānām indram etad avocat* // yāca māriṣa kauśika bhagavantaṃ dharmacakrapravartanāya //
___atha khalu śakro devānām indro ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣe //
utthehi vijitasaṃgrāma pūrṇabharo tvaṃ anṛṇa vicara loke /
cittaṃ hi te viśuddhaṃ yatha candro paṃcadaśarātre //
atha khalu bhagavāṃ tūṣṇī abhūṣi nādhivāseti śakrasya devānām indrasya dharmacakrapravartane // atha khalu mahābrahmā śakraṃ devānām indram etad avocat* // na khalu māriṣa kauśika bhagavato arhantaḥ samyaksaṃbuddhā evaṃ yācīyanti dharmakrapravartanāye na ca punas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā evaṃ yācitā dharmacakraṃ pravartayante // evam ukte śakro devānām indro mahābrahmam etad avocat* // tvaṃ māriṣa mahābrahma teṣāṃ purimakānāṃ
[_Mvu_3.316_] samyaksaṃbuddhānāṃ darśāvī tena hi māriṣa mahābrahma yāca bhagavantaṃ svayam eva dharmacakrapravartanāye // atha khalu mahābrahmā ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃ tenāṃjaliṃ praṇāmayitvā bhagavantaṃ gāthāye dhyabhāṣe //
utthehi vijitasaṃgrāma pūrṇabharo tvaṃ anṛṇa vicara loke /
deśehi sugata dharmaṃ ājñātāro bhaviṣyanti //
atha bhagavāṃ tūṣṇī abhūṣi // atha khalu mahābrahmā śakro devānām indro suyāmo ca devaputro saṃtuṣito ca devaputro nirmito ca devaputro vaśavartī ca devaputro catvāro mahārājā anekayakṣaśatā anekayakṣaśataparivārā bhagavato anadhivāsanāṃ viditvā dharmacakrapravartanāya duḥkhadaurmanasyajātā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavaṃtaṃ pradakṣiṇīkṛtvā tatraivāntarahāyensuḥ //
___ettham etaṃ śrūyati //
___bhagavāṃ uruvilvāyāṃ viharati tadyā nairaṃjanāya tīre ajapālanyagrodhamūle acirābhisaṃbuddho // atha khalu mahābrahmā atikrāntavarṇo atikrāntāyāṃ rātryāṃ kevalakalpaṃ ajapālanyagrodhamūlaṃ varṇenobhāsayitvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ pradakṣiṇīkṛtvā ekāntasthito mahābrahmā bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣe //
utthehi vijitasaṃgrāma pūrṇabharo tvaṃ anṛṇa vicara loke /

deśehi sugata dharmaṃ ājñātāro bhaviṣyanti //
atha khalu bhagavān mahābrahmaṃ gāthāye pratyabhāṣe //
pratiśrotagāmiko mārgo gambhīro durdṛśo [mama] /
rāgaraktā na drakṣyanti alaṃ brahme prakāśituṃ //
[_Mvu_3.317_] atha khalu mahābrahmā bhagavatar ajapālasya nyagrodhamūle pratikṣepaṃ viditvā dharmacakrapravartanāye duḥkhadaurmanasyajāto bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ pradakṣiṇīkṛtvā tatraivāntarahāye //
___ettham etaṃ śrūyati //
___bhagavāṃ uruvilvāyāṃ viharati nadyā nairaṃjanāyas tīre ajapālasya nyagrodhamūle acirābhisaṃbuddho // tena khalu punaḥ samayena māgadhakānāṃ brāhmaṇagṛhapatikānāṃ imāni evarūpāṇi pāpakāni akuśalāni dṛṣṭigatāny utpannāni // vāto na vāyeyā sarito na syandinsuḥ garbhiṇīyo na prajāyensuḥ pakṣiṇo na vītipatanti agrir na jvaleyā candramasūryāṇāṃ udgamanā na prajñāyensuḥ aṃdhakāraghaṭṭitaṃ lokasaṃniveśaṃ bhaveya // atha khalu mahābrahmā māgadhakānāṃ brāhmaṇagṛhapatikānāṃ imāny evarūpāṇi pāpakāny akuśalāni dṛṣṭigatāni utpannāni viditvā atikrāntavarṇo atikrāntāyāṃ rātryāṃ kevalakalpaṃ ajapālasya nyagrodhamūlaṃ varṇenobhāsayitvā yena bhagavāṃ tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekāntasthito imāṃ gāthāṃ pratyabhāṣat* //
prādurahosi samalehi cintito
dharmo aśuddho magadheṣu pūrvaṃ /
apāvṛtaṃ te amṛtasya dvāraṃ
śṛṇontu dharmaṃ vimalānubuddhaṃ //
atha khalu bhagavāṃ mahābrahmaṇo yācanāṃ viditvā sāmaṃ ca pratyātmaṃ bodhīye jñānena
[_Mvu_3.318_] sarvāvantaṃ lokam anuttareṇa buddhacakṣuṣābhivilokayanto adrākṣīt satvā uccāvacāṃ hīnapraṇītāṃ adrākṣīt satvā durākārā durvineyā durviśodheyā adrākṣīt satvā svākārāṃ suvineyāṃ suviśodheyā adrākṣīt satvāṃ udghaṭitājñā vipaṃcitājñāneyā padaparamāṃ adrākṣīt satvāṃ tīkṣṇendriyāṃ ṛddhīndriyāṃ / satvānāṃ trayo rāśīyaḥ samyaktvaniyataṃ rāśiṃ mithyātvaniyataṃ rāśiṃ aniyataṃ rāśiṃ // sayyathāpi nāma cakṣuṣmāṃ puruṣo padminītīre sthitvā alpakiśareṇa paśyeya utpalāni padumāni vā puṇḍarīkā vā anyāni antodakāni anyāni samodakāni anyāni udakāto abhyudgatāni evam eva bhagavāṃ anuttareṇa buddhacakṣuṣā sarvāvantaṃ lokam abhivilokayanto adrākṣīt* // atha khalu bhagavato etad abhūṣi // deśeyaṃ vāhaṃ dharmaṃ na vā deśeyaṃ mithyātvaniyato rāśi abhavyo etaṃ dharmaṃ ājānituṃ / deśeyaṃ vāhaṃ na vā deśeyaṃ samyaktvaniyato rāśi ājñāsyaty eva etaṃ yaṃ deśeyaṃ / aniyato rāśi sacāsya dharmaṃ deśeyaṃ ājñāsyati no ce deśeyaṃ na jāniṣyati // atha khalu bhagavāṃ aniyataṃ rāśim ārabhya māgadhānāṃ ca brāhmaṇagṛhapatikānāṃ ity evaṃrūpāṇi pāpāny akuśalāni dṛṣṭīgatāni utpannāni viditvā mahābrahmaṇo cābhiyācanāṃ viditvā saptāsaṃkhyeyakalpasamudānītasamutpannaṃ cātmanaḥ praṇidhānaṃ viditvā satveṣu ca mahākaruṇāṃ okrāmetvā ime ca me maheśākhyā devādhipatayo lokeśvarā upasaṃkrāntā āryadharmacakrapravartanaṃ
[_Mvu_3.319_] yācanti atha khalu bhagavāṃ mahābrahmaṇo avakāśam akārṣīt* āryadharmacakrapravartanāya // tāye velāye bhagavān mahābrahmaṇaṃ gāthāye dhyabhāṣe //
apāvṛtaṃ me amṛtasya dvāraṃ
brahmeti bhagavantaṃ ye śrotukāmā
śraddhāṃ pramuṃcantu viheṭhasaṃjñāṃ /
viheṭhasaṃjño praguṇo abhūṣi
dharmo aśuddho magadheṣu pūrvaṃ //
atha khalu bhagavatā mahābrahmaṇe avakāśe kṛte anuttaradharmacakrapravartanāya bhūmyā devā ghoṣam udīrayensuḥ // evaṃ māriṣa brahmaṇe bhagavatāvakāśo kṛto anuttaradharmacakrapravartanāya / taṃ bhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāya mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca hāyiṣyanti āsurāḥ kāyāḥ divyā kāyā abhivardhiṣyanti // bhūmyānāṃ devānāṃ ghoṣaṃ śrutvā caturmahārājakāyikā devā trayastriṃśā devā yāmā tuṣitā nirmāṇaratī paranirmitavaśavartī devā ghoṣam udīrayensuḥ śabdam anuśrāvayensuḥ // evaṃ māriṣa bhagavatā mahābrahmaṇo avakāśo kṛto dharmacakrapravartanāya / taṃ bhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāya mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca hāyiṣyanti āsurāḥ kāyā divyāḥ kāyā abhivardhiṣyanti // iti hi tena kālena tena samayena yāvad brahmalokaṃ ghoṣa abhyudgato //
___ettham etaṃ śrūyati //
[_Mvu_3.320_]___atha khalu bhagavāṃ pravartanasya samaye kevarūpā satvā āryadharmacakraṃ pravartayantīti // ye te satvā pūrvayogasaṃpannā bhavanti te āryadharmacakraṃ pravartenti / ahaṃ khalu pūrvayogasaṃpanno tenārahāmy ahaṃ āryadharmacakraṃ pravartayituṃ / ye te satvā anuttarācārasaṃpannā bhavanti evaṃrūpā satvā āryadharmacakraṃ pravartenti / ahaṃ khalu punaḥ anuttarācārasaṃpanno arahāmy ahaṃ āryadharmacakraṃ pravartayituṃ / ye te satvā nivāsānuttaryasaṃpannā bhavanti evaṃrūpā satvārāryadharmacakraṃ pravartenti / ye te satvā āveṇikā bhavanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti / ye te satvā cyutisaṃpannā bhavanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti / ye te satvā garbhāvakrāntisampannā bhavanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti / ye te satvā garbhasthitisampannā bhavanti ye te satvā jātisampannā bhavanti ye te satvā lakṣaṇasaṃpannā bhavanti ye anuvyaṃjanasampannā bhavanti ye kuśalasaṃpannā bhavanti ye dhṛtisaṃpannāḥ smṛtisaṃpannāḥ ye pratyupasthitadharmasaṃpannāḥ ye duṣyadharmasampannāḥ ye loke agrā bhavanti ye loke lokapravicayasampannāḥ satvasārasaṃpannā bhavanti ye sthānaṃ ca sthānato asthānaṃ cāsthānato samyakprajñayā prajānanti ye sarvatragāminīpratipadān tatratatragāminīpratipadāṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā prajānanti ye nānādhātukā ca loke anekadhātukā ca loke yathābhūtaṃ samyakprajñayā prajānanti ye parasatvānāṃ parapudgalānāṃ indriyavīryavaimātratāṃ yathābhūtaṃ

[_Mvu_3.321_] samyakprajānanti te eva dharmacakraṃ pravartenti / ye nānādhimuktikā ca loke anekādhimuktikā ca loke yathābhūtaṃ samyakprajñayā prajānanti te eva dharmacakraṃ pravartenti / ye te satvāḥ sarveṣāṃ karmaṇāṃ karmasamādānānāṃ atītānāgatānāṃ pratyutpannānāṃ kṛtānām upacitānām avipakvānāṃ vipākapratyupasthitānāṃ āyativipākavaimātratāṃ yathābhūtaṃ samyakprajānanti te eva dharmacakraṃ pravartenti / ye te sarveṣāṃ dhyānasamādhivimokṣasamāpattīnāṃ ca sakleśavyavadānaṃ yathābhūtaṃ saṃprajānanti ye divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakena satvāṃ paśyanti cyavantāṃ upapadyantāṃ suvarṇāṃ durvarṇāṃ sugatāṃ durgatāṃ hīnāṃ praṇītāṃ yathākarmopagāṃ satvāṃ saṃprajānanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti / ye anekavidhaṃ pūrvanivāsaṃ samanusmaranti ye cāśravāṇāṃ kṣayād anāśravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ ca yathābhūtaṃ saṃprajānanti ye cāpi dīrghāyuṣkā bhavanti ājīvasaṃpannā bhavanti śīlasaṃpannāḥ samādhisaṃpannā vimuktisaṃpannā vimuktijñānasaṃpannā naiṣkramyasaṃpannā mahākaruṇāpratilābhasampannā bodhisaṃpannāś cetaḥparyāyasaṃpannāḥ ṛddhiprātihāryasaṃpannā ādeśanāprātihāryasaṃpannā anuśāsanīprātihāryasaṃpannāḥ sarvakuśaladharmasamanvāgatā ye cārthapratisaṃvidaprāptā dharmapratisaṃvidaprāptā niruktipratisaṃvidaprāptāḥ pratibhānapratisaṃvidaprāptā ye cāryapaṃcāṃgikasamādhisaṃpannāḥ paṃcajñānikasamādhisaṃpannā āryamahāpaṃcāṅgikasamyaksamādhisaṃpannā
[_Mvu_3.322_] ye cāpy āryamahāpaṃcajñānikasamyaksamādhiprāptāḥ balasaṃpannāś ca indriyasaṃpannāś ca ṛddhisaṃpannāś ca ye cāpi pauriye vācāye samanvāgatā vispaṣṭāye anelakāye arthasya vijñāpanīye samanvāgatāḥ praśnavyākaraṇena sampannā ye pratibalāḥ pareṣāṃ vaiśāradye pi cchedaṃ vikartuṃ pratibalāḥ pareṣāṃ ahiteṣiṇāṃ saha dharmeṇa nigrahetuṃ ye pratibalā pareṣāṃ sukhānupradānaṃ pradātuṃ evaṃrūpāḥ āryadharmacakraṃ pravartenti / ye te satvāḥ sarvabuddhadharmehi samanvāgatā bhavanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti // ahaṃ khalu punaḥ sarvabuddhadharmehi samanvāgato arahāmy ahaṃ dharmacakraṃ pravartayituṃ //
___atha khalu bhagavāṃ imam evarūpam ātmano guṇasamādānaṃ viditvā etad abhūṣi // yaṃ nūnāham āryam anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayeyaṃ / ko nu khalu me pratibalo prathamaṃ dharmaṃ deśitaṃ ājānituṃ na ca me vihiṃsaye yam idaṃ dharmadeśanāye // atha khalu bhagavato etad abhūṣi // udrako rāmaputro śuddho alparajo aparokṣajātīyo so ca dūragato atikrāntagato naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasahavratāye dharmaṃ deśayati / adya saptāhaṃ kālagato udrako rāmaputro mahāhānirudrako rāmaputro // katamo pi khalv anyo pi satvo śuddho alparajo aparokṣajātīyo yo me pratibalo prathamaṃ dharmaṃ deśitam ājānituṃ na ca me viheṭheyā yam idaṃ dharmaśravaṇāya // ārāḍo kālāmo śuddho alparajo alparajaskajātīyo yo me pratibalo prathamaṃ deśitam ājānituṃ na ca me viheṭhaye yam idaṃ dharmaśravaṇāya / mahāhānirārāḍasya adya try-ahaṃ kālagato ārāḍo kālāmo // katamo punar anyo pi satvo śuddho alparajaskajātīyo yo me pratibalo prathamaṃ dharmaṃ deśitam ājānituṃ na ca me viheṭhaye yam idaṃ dharmaśravaṇāya // atha khalu bhagavato etad abhūṣi // paṃcakā bhadravargiyā śuddhā alparajā alparajaskajātīyās
[_Mvu_3.323_] te me pratibalā prathamaṃ dharmaṃ deśitaṃ ājānituṃ na ca me viheṭhayensuḥ yam idaṃ dharmaśravaṇāya / pūrvam eva duṣkaraṃ carantasya anubaṃdhensuḥ / te ca vārāṇasyāṃ viharanti ṛṣipatane mṛgadāve // yaṃ nūnāhaṃ vārāṇasīṃ gatvā vārāṇasyām ṛṣipatane mṛgadāve paṃcānāṃ bhadravargiyānāṃ prathamaṃ dharmaṃ deśayeyaṃ //
___atha khalu saṃbahulā maheśākhyā śuddhāvāsakāyikā devā yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte asthānsuḥ / ekāntasthitās te bhagavantam etad uvāca // yaṃ bhagavato antevāsināṃ abhijñātaṃ parijñātaṃ pratibalāś ca punar vayaṃ bhagavato vividhāni vicitrāṇi ṛddhiprātihāryāṇi kartuṃ / yena bhagavān mārgeṇa bodhito vārāṇasyāṃ gamiṣyati ṛṣipatanaṃ mṛgadāvaṃ anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayituṃ tato vayaṃ bhagavato yāvac ca bodhi yāvac ca vārāṇasī mārgaṃ pratijāgariṣyāmaḥ samaṃ asamaviṣamaṃ pāṇitalajātaṃ vitatavitānaṃ citradūṣyaparikṣiptaṃ osaktapaṭṭadāmakalāpaṃ siktasammṛṣṭaṃ dhūpitadhūpanaṃ muktapuṣpāvakīrṇaṃ suvarṇavālikāsaṃstṛtaṃ divyamuktācūrṇasaṃstṛtaṃ divyasphaṭikacūrṇasaṃstṛtaṃ divyamusāragalvacūrṇasaṃstṛtaṃ divyalohitikācūrṇasaṃstṛtaṃ / tatra ca vayaṃ bhagavaṃ mārge yāvac ca bodhir yāvac ca vārāṇasī divyā tālapaṃktiyo abhinirminiṣyāmaḥ acchā samā saikatā sukhopanītā citrāṇi darśanīyāni saptānāṃ varṇānāṃ suvarṇasya rūpyasya muktāyā vaiḍūryasya sphaṭikasya musāgalvasya lohitakāyā / tatra ca vayaṃ bhagavaṃ mārge vāmadakṣiṇato divyāyo nadīyo
[_Mvu_3.324_] abhinirminiṣyāmaḥ acchā samā saikatā sukhopanītā suvarṇavālukāsaṃstṛtā utpalapadmakumudapuṇḍarīkanalinīsaugandhika-āmrajambukalakucapanasanārikelapālevatakabhavyadāḍimavṛddhikapracchannā / tatra ca vayaṃ bhagavan mārge yāva ca bodhir yāva ca vārāṇasī divyāni cchattrāṇi abhinirminitvā divyāni dhvajāni abhinirminiṣyāmaḥ / divyāni kūṭāgārāṇi abhinirminiṣyāmaś citrāṇi darśanīyāni saptānāṃ ratnānāṃ suvarṇasya rūpyasya muktāyā vaiḍūryasya sphaṭikasya musāgalvasya lohitikāyā // bhagavato gacchantasya gamiṣyanti tiṣṭhantasya tiṣṭhanti purato ca varṣavalāhakā devaputrā divyāni puṣpāṇi prākiriṣyanti mandaṃ mandaṃ ca devā prasārayiṣyanti //

___bhagavati bodhito vārāṇasīm ṛṣipatanaṃ mṛgadāvaṃ prasthite anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayituṃ śuddhāvāsehi devehi mārgo pratijāgṛto / mahatīṃ caturaṃginīsenām abhinirmiṇitvā mahāntaṃ hastikāyaṃ mahāntam aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ bhagavantaṃ vārāṇasīṃ gacchantaṃ puraskarensuḥ // yāvat suvarṇānām adhipatayo suvarṇarājāno aṇḍajā vā jarāyujā vā aupapādukā vā saṃsvedajā vā te mahāntaṃ caturaṃginīsenāṃ ṛddhīye abhinirmiṇitvā bhagavantaṃ gacchantaṃ puraskarensuḥ / yāva nāgānāṃ nāgādhipatayo nāgarājāno aṇḍajā vā jarāyujā vā saṃsvedajā vā aupapādukā vā te mahatīṃ caturaṃginīsenām ṛddhīye abhinirmiṇitvā bhagavantaṃ vārāṇasīṃ gacchantaṃ puraskarensuḥ / caturmahārājikā devā trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇarati paranirmitavaśavarti brahmakāyikā devā mahāntaṃ caturaṃginīsenā mṛddhīye abhinirmiṇitvā bhagavantaṃ kāśiṃ gacchantaṃ puraskarensuḥ // atha khalu bhagavāṃ mahatīye pariṣāye anekaśatāye anekasahasrāye anekaśatasahasrāye puraskṛto parivārito uruvilvāto gayāṃ gacchati gayāto aparagayāṃ gacchati // aparagayāyāṃ sudarśano nāma nāgārājā / tena bhagavāṃ
[_Mvu_3.325_] aparagayāyāṃ vāsena bhaktena ca nimantrito // tahiṃ bhagavāṃ sudarśanasya nāgarājño bhavane vasitvā kṛtāhāro vaśālāṃ gacchati // vaśālāyāṃ nadī nāma brāhmaṇaḥ huhuṃkajātiko vuccati / so bhagavantaṃ gacchantaṃ apasavyīkaroti ca huhun ti ca karoti // bhagavāṃ etasmiṃ vastusmiṃ etasmiṃ nidāne etasmiṃ prakaraṇe tāye velāye imaṃ udānam udānaye //
yo brāhmaṇo bāhitapāpadharmo
nihuhuṃko niṣkaṣāyo yatātmā /
kṣīṇāśravo antimadehadhārī
dharmeṇa so brahmaṇo brahmavādaṃ vadeya //
vaśālāyām anyatamo gṛhapatiḥ bhagavantaṃ vāsena ca bhaktena ca nimantreti / tahiṃ bhagavāṃ vusto kṛtabhaktakṛtyo vaśālāto cundadvīlaṃ nāma adhiṣṭhānaṃ gacchati //
___adrākṣīt* upako ājīvako bhagavantaṃ dūrato yevāgacchantaṃ dṛṣṭvā ca punar yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ sārdhaṃ saṃmodanīyāṃ kathāṃ saṃmodayitvā sārāyaṇīyāṃ kathāṃ vyatisārayitvā ekānte sthād ekāntasthitaḥ upako ājīvako bhagavantam etad uvācat* // pariśuddho bhagavato gautamasya cchavivarṇo pariśuddho paryavadāto viprasannaṃ ca mukhavarṇaṃ / sayyathāpi nāma tālasya pakvasya saṃprati vṛntacyutasya bandhanāśrayo pariśuddho bhavati paryavadāto sapītanirbhāso ca evam eva bhagavato gautamasya cchavivarṇo pariśuddho paryavadāto viprasanno ca mukhavarṇo adya bhagavatā gautamenāmṛtaṃ
[_Mvu_3.326_] adhigataṃ amṛtagāmī ca mārgo // evam ukte bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ etad uvāca // amṛtaṃ me upaka adhigataṃ amṛtagāmī ca mārgo // evam ukte upako bhagavantam etad uvāca // kahiṃ vo bho gautama brahmacaryam uṣyate // evam ukte bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye adhyabhāṣe //
sarvābhibhū sarvavido ham asmi
sarvehi dharmehi anopalipto /
sarvajño haṃ tṛṣṇākṣaye vimukto

ahaṃ abhijñāya kim uddiśeyaṃ //
evam ukta upako ājīvako bhagavantam etad uvāca // anācāryo bhagavāṃ gautamo prajānāsi // atha khalu bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye adhyabhāṣe //
na me ācāryo asti kaścit sadṛśo me na vidyate /
eko smi loke saṃbuddho prāpto saṃbodhim uttamāṃ //
evam ukte upako ājīvako bhagavantam etad uvāca // arhann iti bhagavāṃ gautamo prajānāsi // atha khalu bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye adhyabhāṣe //
ahaṃ hi arahā loke ahaṃ loke anuttaraḥ /
sadevakasmiṃ lokasmiṃ sadṛśo me na vidyate //
evam ukte upako ājīvako bhagavantam etad uvāca // jino ti bhagavāṃ gautamo prajānāsi // atha khalu bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye dhyabhāṣe //
jinā hi mādṛśā bhonti ye prāptā āśravakṣayaṃ /
jitā me pāpakā dharmā tasmād ahaṃ upaka jino //
pauṇḍarīkaṃ yathā varṇaṃ anope na pralipyate /
[_Mvu_3.327_] evaṃ loke na lipyāmi tasmād ahaṃ upaka jinaḥ //
abhijñeyaṃ abhijñātaṃ sadvaktavyaṃ ca bhāṣyati /
prahātavyaṃ prahīnaṃ me tasmād ahaṃ upaka jino //
evam ukte upako ājīvako bhagavantam etad uvāca // kahiṃ bhagavāṃ gautamo gamiṣyasi // atha khalu bhagavāṃ upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye dhyabhāṣaye //
vārāṇasīṃ gamiṣyāmi āhaniṣyaṃ amṛtadundubhiṃ /
dharmacakraṃ pravartayiṣyaṃ loke aprativartiyaṃ //
yo me dharma adhigato virāgopasamo śivo /
tam ahaṃ pravartayiṣyāmi hitāya sarvaprāṇināṃ //
ye cābhyatītā saṃbuddhā ye ca buddhā anāgatā /
ye caitarahiṃ saṃbuddhā bahūnāṃ śokanāśakā /
dharmaṃ deśenti satvānāṃ buddhānāṃ eṣā dharmatā //
devatā antarīkṣe gāthāṃ bhāṣanti //
yo evarūpaṃ naradamyasārathiṃ
dṛṣṭvā maharṣiṃ parivarjayeya /
hastehi pādehi ca so mahāśiriṃ
praṇāmaye eṣa atīvamātraṃ //
cundadvīlāyāṃ cundo nāma yakṣo // tena bhagavāṃ svake bhavane vāsena ca bhaktena ca nimantrito // bhagavāṃ cundasya yakṣasya bhavane ekarātroṣito kṛtabhaktakṛtyo sārathipure lohitavastukaṃ gacchati // lohitavastuke kamaṇḍaluko nāma nāgarājo // tena
[_Mvu_3.328_] bhagavāṃ svake bhavane vāsena ca bhaktena ca nimantrito // tatrāpi bhagavāṃ ekarātroṣito kṛtabhaktakṛtyo lohitakāto gandhapuraṃ gacchati // gandhapure kandho nāma yakṣo prativasati / tena bhagavāṃ svake ca bhavane vāsena ca bhaktena ca nimantrito // tatrāpi bhagavān ekarātroṣito kṛtabhaktakṛtyo sārathipuraṃ gacchati // sārathipure bhagavāṃ anyatareṇa gṛhapatinā vāsena ca bhaktena ca nimantrito // tatrāpi bhagavāṃ ekarātroṣito kṛtabhaktakṛtyo sārathipurāto gaṃgātīram anuprāpto // nāviko dāni āha // dehi tarapaṇyaṃ // bhagavān āha // kuto mama samaleṣṭukāṃcanasya vyapagatajātarūparajatasya tarapaṇyaṃ // nāviko āha // yadi me desi tarapaṇyantarīhasi atha na dadāsi na tarīhasīti // bhagavān āha //
no haṃso narmadātīre nāvikaṃ paripṛcchati /
svakena bāhuvīryeṇa haṃso tarati narmadāṃ //
iti vaditvāna saṃbuddho haṃsarājeva prakrame /
gaṃgāyā tīre asthāsi oghatīrṇo mahāmuni //
bhagvāṃ dāni gaṃgām uttīrṇo vārāṇasīm anuprāptaḥ / saṃkhamedhīyaṃ asthāsi bhagavāṃ kālaṃ āgameti vārāṇasyāṃ piṇḍāya carituṃ /
na hi vikāle viharanti buddhā
kāle tu piṇḍāya caranti grāme /
vikālacārīhi vasanti saṃgā
tasmād vikāle na caranti buddhā //
ṛṣipatane paṃcakā bhadravargiyā viharanti ājñātakauṇḍinyo aśvakī bhadrako
[_Mvu_3.329_] vāṣpo mahānāmo // bhagavāṃ vārāṇasīto piṇḍāya caritvā kṛtabhaktakṛtyo ṛṣipatanaṃ gacchati // paṃcakehi bhadravargīyehi bhagavān dṛṣṭo / dūrato evāgacchantaṃ dṛṣṭvā bhagavantaṃ kriyākāraṃ karonti // ayaṃ śramaṇo gautamo āgacchati śaithiliko bāhuliko prahāṇavikrānto na kenacit pratyutthātavyaṃ // bhagavāṃ cāgacchati te ca svakeṣu sthāneṣu na ramanti / sayyathāpi nāma śakuntā nīḍagatā vā vṛkṣaśākhāgatā vā heṣṭato agninā saṃtāpiyamānā utpatensuḥ evam eva paṃcakā bhadravargīyā dūrato evāgacchantasya svakasvakeṣv āsaneṣu ratiṃ avindantā bhagavantaṃ pratyutsthāyensuḥ pratyudgamensuḥ / ehi āyuṣmaṃ gautama svāgataṃ āyuṣmato gautamasyānurāgataṃ āyuṣmato gautamasya // bhagavān āha // bhagnā vo bhikṣavaḥ bhadravargīyā pratijñā mā bhikṣavo bhadravargīyā tathāgataṃ āyuṣmaṃvādena samācaratha // teṣāṃ dāni bhagavatā śikṣāvādenābhāṣṭānāṃ yat kiṃcit tīrthikaliṃgaṃ tīrthikagupti tīrthikakalpaṃ sarvaṃ samantarahitaṃ tricīvarā ca prādurbhavensuḥ sumbhakā ca pātrā prakṛtisvabhāvasaṃsthitā ca keśā īryāpatho ca sānaṃ saṃsthihe sayyathāpi nāma varṣaśatopasampannānāṃ bhikṣūṇāṃ / eṣa āyuṣmantānāṃ paṃcānāṃ bhadravargīyānāṃ pravrajyopasaṃpadā bhikṣubhāvo // te dāni pakvatailena bhagavantaṃ nimantrayensuḥ //

___buddhavicīrṇā nāma puṣkiriṇī tahiṃ bhagavāṃ snāto jānantā ca buddhā bhagavanto // atha khalu bhagavataḥ etad abhūṣi // katamasmiṃ pṛthivīpradeśe purimakāḥ samyaksaṃbuddhā dharmacakraṃ pravartayensuḥ // saha cittotpādena bhagavato taṃ pṛthivīpradeśaṃ onasati
[_Mvu_3.330_] ca // atha khalu bhagavata etad abhūṣi // kiṃ nu khalu purimakāḥ samyaksaṃbuddhāḥ gacchantakā dharmacakraṃ pravartenti tiṣṭhanto vā niṣaṇṇā vā śayantakā vā // saha cittotpādena bhagavato ṛṣivadane paṃca āsanā prādurbhūtāni // paṃca bhadravargīyā bhagavantaṃ pṛcchanti // kisya imāni bhagavan* āsanāni // . . . . . . . . . . . . bhagavān āha // puṣpiko nāmāyaṃ bhikṣavo bhadrakalpo bhadrakalpe ca buddhasahasreṇa utpadyitavyaṃ // trīṇi pratītāni ahaṃ caturtho // krakutsando navayojanaprabho konākamunir dviyojanaprabho kāśyapo caturyojanaprabho / ahaṃ sarvasiddhārtho vyāmaprabho ajito dvādaśayojanaprabho siddhārtho viṃśadyojanaprabho maitreyo dvādaśayojanaprabho maitrīyaśo aṣṭādaśayojanaprabho sarvaprabho daśayojanaprabho pṛthivīpālo dvādaśayojanaprabho pṛthivīvijayo caturyojanaprabho pṛthivīpaśyī triyojanaprabho jayamitro caturyojanaprabho sugrīvo dvādaśayojanaprabho sudarśano daśayojanaprabho supaśyī daśayojanaprabho sarvaṃjayo aṣṭayojanaprabho sarvābhibhū krośayojanaprabho sarvābhibhū aṣṭayojanaprabho sarvamitro dviyojanaprabho abhinnābho dvādaśayojanaprabho atisūryo caturyojanaprabho abhibhūyaśo yojanaprabho sudayo yojanaprabho sudarśano yojanaprabho sarvābhibhūḥ ṣaṣṭiyojanaprabho vairocano saptayojanaprabho sarvapaśyī . . . . . vairocanaprabho nāma daśayojanaprabho //
___evaṃ mayā śrutaṃ ekasmiṃ samaye bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve /
[_Mvu_3.331_] tatra bhagavāṃ āyuṣmantāṃ paṃcakāṃ bhadravargīyāṃ āmantresi bhikṣava iti bhagavan* iti bhikṣū bhagavantaṃ pratyaśroṣīt* // bhagavāṃ sānam etad uvāca // dvāv imau bhikṣavaḥ pravrajitasya antau / katamā dvau / yaś cāyaṃ kāmeṣu kāmasukhallikāyogo grāmyo prāthujjaniko nālamāryo nārthasaṃhito nāyatyāṃ brahmacaryāye na nirvidāye na virāgāye na nirodhāye na śrāmaṇyāye na saṃbodhāye na nirvāṇāye saṃvartati yaś cāyaṃ ātmakilamathānuyogo duḥkho anāryo anarthasaṃhito // imau bhikṣavaḥ dvau pravrajitasya antau ete ca bhikṣavo ubhau antāv anupagamya tathāgatasyāryasmiṃ dharmavinaye madhyamā pratimadā anusaṃbuddhā cakṣukaraṇīyā upasamāye saṃvartanikā nirvidāye virāgāye nirodhāye śrāmaṇyāye saṃbodhāye nirvāṇāye saṃvartati // katamā sā bhikṣavaḥ tathāgatenāryasmiṃ dharmavinaye madhyamā pratipadā abhisaṃbuddhā cakṣukaraṇīyā jñānakaraṇīyā upasamasaṃvartanikā nirvidāye virāgāye nirodhāye śrāmaṇyāye saṃbodhāye nirvāṇāye saṃvartati // yam idam āryāṣṭāṃgikā sayyathīdaṃ samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvyāyāmaḥ samyakkarmanto samyagājīvaḥ samyagvāk samyaksmṛtiḥ samyaksamādhir iyaṃ sā bhikṣavaḥ tathāgatenāryāsmiṃ dharmavinaye madhyamā pratipadā abhisaṃbuddhā cakṣukaraṇīyā upasamasaṃvartanikā nirvidāye virāgāye nirodhāye śrāmaṇyāye saṃbodhāye nirvāṇāye saṃvartati //
___catvāri khalu punar imāni bhikṣavo āryasatyāni / katamāni catvāri / sayyathīdaṃ duḥkham āryasatyaṃ duḥkhasamudayo āryasatyaṃ duḥkhanirodho āryasatyaṃ dukhanirodhagāminī
[_Mvu_3.332_] pratipadāryasatyaṃ // tatra bhikṣavaḥ katamaṃ duḥkhaṃ āryasatyaṃ // tadyathā // jātiḥ duḥkhaṃ jarā duḥkhaṃ vyādhi duḥkhaṃ maraṇaṃ duḥkhaṃ apriyasaṃprayogaṃ duḥkhaṃ priyaviprayogaṃ duḥkhaṃ yaṃ pīcchanto paryeṣanto na labhati taṃ pi duḥkhaṃ rūpaṃ duḥkhaṃ vedanā duḥkhaṃ saṃjñā duḥkhā saṃskārā duḥkhā vijñānaṃ duḥkhaṃ saṃkṣiptena paṃcopādānaskaṃdhā duḥkhā / idaṃ bhikṣavaḥ duḥkham āryasatyaṃ // tatra katamo duḥkhasamudayo āryasatyaṃ / yāyaṃ tṛṣṇā paunarbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī ayaṃ bhikṣavo duḥkhasamudayo āryasatyaṃ // tatra katamo duḥkhanirodho āryasatyo / yo etasyaiva tṛṣṇāye nandīrāgasahagatāye tatratatrābhinandinīye aśeṣakṣayo virāgo nirodho tyāgo prahāṇo pratiniḥsargo ayaṃ bhikṣavo duḥkhanirodho āryasatyaḥ // tatra katamā duḥkhanirodhagāminī pratipadāryasatyā / eṣaiva āryāṣṭāṃgo mārgo / tadyathā samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvācā samyakkarmāntaḥ samyagājīvaḥ samyagvyāyāmaḥ samyaksmṛtiḥ samyaksamādhiḥ iyaṃ bhikṣavaḥ duḥkhanirodhagāminī pratipadāryasatyaṃ //
___idaṃ duḥkham iti bhikṣavaḥ pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniso manasikārā jñānaṃ udapāsi cakṣur udapāsi vidyā udapāsi buddhi udapāsi bhūrir udapāsi prajñā udapāsi ālokaṃ prādurabhūṣi // ayaṃ duḥkhasamudayo ti idaṃ bhikṣavo pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārāt* jñānam udapāsi cakṣur udapāsi vidyā udapāsi buddhir udapāsi bhūrir udapāsi medhā udapāsi prajñā udapāsi ālokaṃ pṛādurabhūṣi // ayaṃ duḥkhanirodho ti me bhikṣavaḥ pūrvaṃ ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārāt* jñānam udapāsi cakṣur udapāsi vidyā udapāsi buddhir udapāsi bhūrir udapāsi medhā udapāsi

[_Mvu_3.333_] prajñā udapāsi āloko prādurabhūṣi // iyaṃ ca duḥkhanirodhagāminī pratipadā iti me bhikṣavo pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārāt* jñānaṃ udapāsi yāvad āloko prādurabhūṣi // taṃ khalu punar imaṃ duḥkham āryasatyaṃ parijñeyaṃ ti me bhikṣavaḥ pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārāt* jñānam udapāsi yāvad āloko prādurabhūṣi // tena khalu punar ayaṃ duḥkhasamudayo āryasatyo prahātavyo ti me bhikṣavaḥ pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārāt* jñānam udapāsi yāvad ālokaṃ prādurabhūṣi // atha khalu punar ayaṃ duḥkhanirodho āryasatyo sākṣīkṛto bhikṣavaḥ pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārā jñānam udapāsi yāvad āloko prādurabhūṣi // sā khalu punar iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipadāryasatyā bhāvitā me bhikṣavaḥ pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārā jñānam udapāsi yāvad ālokaṃ prādurabhūṣi // yāvac cāhaṃ bhikṣavaḥ imāni catvāry āryasatyāni evaṃ triparivartaṃ dvādaśākāraṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā nābhyajñāsiṣaṃ na tāvad ahaṃ anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho pratijānehaṃ nāpi tāva me jñānaṃ udapāsi akopyā na me cetomuktiḥ sākṣīkṛtā / yato ahaṃ bhikṣavaḥ imāni catvāry āryasatyāni evaṃ triparivartaṃ dvādaśākāraṃ tathābhūtaṃ samyakprajñayā abhyajñāsiṣaṃ athāhaṃ anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho ti prajānāmi jñānaṃ ca me udapāsi akopyā ca me cetovimuktiḥ prajñāvimuktiḥ sākṣīkṛtā //
___idam avocad bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharanto ṛṣivadano gṛgadāve imasmiṃ ca punaḥ vyākaraṇe āyuṣmato ājñātakauṇḍinyasya virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ
[_Mvu_3.334_] aṣṭādaśānāṃ ca devakoṭīnāṃ virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ / iyaṃ ca mahāpṛthivī atiriva ṣaḍvikāraṃ kaṃpe chinnam iva patraṃ vedhe saṃpravedhe purastimaś ca anto unnamati paścimo ca anto oname paścimo ca anto unname purastimo ca anto oname dakṣiṇo ca anto unname uttaro cānto oname uttaro cānto unname dakṣiṇo cānto oname madhyo ca oname anto unname anto oname madhyo unname / aprameyaṃ ca loke obhāsam abhūṣi atikramyaiva devānāṃ devānubhāvaṃ nāgānāṃ nāgānubhāvaṃ yakṣāṇāṃ yakṣānubhāvaṃ yā pi tā lokāntarikā andhakārārpitā tamisrā tamisrārpitā aghā asaṃviditā asaṃviditapūrvā yatreme candramasūryā evaṃ maharddhikā evaṃ mahānubhāvā ābhayā ābhāṃ nābhisaṃbhuṇanti ālokena vālokaṃ sphuranti nāpi ca te obhāsena sphuṭā abhūṣi / anye pi ye tatra satvā upapannā te pi tenobhāsena anyamanyaṃ saṃjānensuḥ / anye pi kila bho satvā upapannā / anye pi kila bho satvā upapaṃnā / ekāntasukhasamarpitā ca punas tatkṣaṇaṃ tanmuhūrtaṃ sarvasatvā abhūnsuḥ ye pi avīcimahāniraye upapannā / bhūmyā ca devā ghoṣam udīrayensuḥ śabdam anuśrāvayensuḥ / etaṃ māriṣa bhagavatā vārāṇasyāṃ ṛṣivadane mṛgadāve triparivartaṃ dvādaśākāraṃ anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartitaṃ apravartyaṃ kenacic chramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā kenacid vā punar loke saha dharmeṇa / bhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāya mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca hāyiṣyanti āsurā kāyā divyā kāyā abhivardhiṣyanti //
[_Mvu_3.335_] bhūmyānāṃ devānāṃ ghoṣaṃ śrutvā caturmahārājikā devā ghoṣam udīrayensuḥ śabdam anuśrāvayensuḥ / trayastriṃśā devā yāmās tuṣitā devā nirmāṇaratayo devā brahmakāyikā devā ghoṣam udīrayensuḥ śabdam anuśrāvayensuḥ // evaṃ māriṣa bhagavatā vārāṇasyāṃ ṛṣivadane mṛgadāve triparivartaṃ dvādaśākāram anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartitaṃ apravartyaṃ kenacic chamaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā anyena vā puna loke saha dharmeṇa / taṃ bhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāya mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca / hāyiṣyanti āsurāḥ kāyā divyāḥ kāyā abhivardhiṣyanti // āttamanā āyuṣmanto paṃcakā bhadravargīyā bhagavato bhāṣitam abhinande //
___bhagavān samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam arthaṃ abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca // tatra khalu bhagavāṃ āyuṣmantāṃ paṃcakāṃ bhadravargīyān āmantrayasi // rūpaṃ bhikṣavo anātmā vedanā anātmā saṃjñā anātmā saṃskārā anātmā vijñānaṃ anātma / idaṃ rūpaṃ ce bhikṣavaḥ ātmā abhaviṣyat* na va rūpaṃ ābādhāya duḥkhāya saṃvarteta ṛdhyāc ca rūpe kāmakārikatā evaṃ me rūpaṃ bhavatu evaṃ mā bhavatu yasmāc ca bhikṣavo rūpaṃ anātmā tasmād rūpaṃ bādhāya duḥkhāya saṃvartati na cātra ṛdhyati kāmakārikatā evaṃ me rūpaṃ bhavatu evaṃ mā bhavatu // iyaṃ vedanā ce bhikṣavo ātmā abhaviṣyat* na ca vedanā ābādhāya duḥkhāya saṃvartati ṛdhyā evaṃ vedanāyā kāmakārikatā evam me vedanā bhavatu evaṃ mā bhavatu / yasmād bhikṣavaḥ
[_Mvu_3.336_] vedanā anātmā tasmād vedanā ābādhāya duḥkhasamudayāya saṃvartati na cātra ṛdhyati kāmakārikatā evaṃ me vedanā bhavatu evaṃ mā bhavatu // iyaṃ saṃjñā cet* bhikṣavo ātmā abhaviṣyan na bhavati saṃjñā ābādhāya duḥkhāya ṛdhyati ca kāmakārikatā evaṃ me saṃjñā bhavatu evaṃ mā bhavatu / yasmād bhikṣavaḥ saṃjñā anātmā tasmāt saṃjñā ābādhāya duḥkhāya saṃvartati na cātra ṛdhyati saṃjñāyā kāmakārikatā evam eva saṃjñā bhavatu // saṃskārā bhikṣavaḥ ābādhāya saṃskārā ced bhikṣavaḥ ātmā abhaviṣyan na caite saṃskārā ābādhāya duḥkhāya saṃvartanti ṛdhyā ca saṃskārāṇāṃ kāmakārikatā evaṃ me saṃskāro bhavatu evaṃ me mā bhavatu / yasmād bhikṣavaḥ saṃskārā anātmā tasmāt saṃskārā ābādhāya duḥkhāya saṃvartanti na cātra ṛdhyati kāmakārikatā evaṃ me saṃskārā bhavantu evaṃ mā bhavantu // vijñānaṃ ced bhikṣavo ātmā abhaviṣyat* nedaṃ vijñānam ābādhāya duḥkhāya saṃvartati ṛdhyec ca vijñānasya kāmakārikatā evaṃ me vijñānaṃ bhavatu evaṃ mā bhavatu / yasmād bhikṣavo vijñānam anātmā tasmād vijnānaṃ ābādhāya duḥkhāya saṃvartati na cātra ṛdhyati kāmakārikatā evaṃ me vijñānaṃ bhavatu evaṃ mā bhavatu // tasmād iha bhikṣavo evaṃ śikṣitavyaṃ // yat kiṃcid rūpaṃ adhyātmā vā bahirdhā vā audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaṃ dūre antike vā atītānāgatapratyutpannaṃ vā sarvaṃ rūpaṃ naitaṃ mama naiṣo ham asmi na etad ātmeti evam etaṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ / yā kācid vedanā yā kācit saṃjñā ye kecit saṃskārā yaṃ kiṃcid vijñānaṃ adhyātmaṃ vā bahirdhā vā audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā

[_Mvu_3.337_] hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaṃ dūre antike vā atītānāgatapratyutpannaṃ vā sarvaṃ vijñānaṃ naitaṃ mama naiṣo ham asmi na etam ātmeti / evam etaṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ // idam avocad bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharanto ṛṣivadane mṛgadāve imasmiṃ ca punar vyākaraṇe bhāṣyamāṇe āyuṣmata ājñātakauṇḍinyasyānupādāyāśravebhyaś cittaṃ vimuktaṃ caturṇāṃ ca bhikṣūṇāṃ virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣu viśuddhaṃ āyuṣmato aśvakisya bhadrikasya vāṣpasya mahānāmasya triṃśatīnāṃ ca devakoṭīnāṃ virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣuṃ viśuddhaṃ // āttamanā āyuṣmanto paṃcakā bhadravargikā bhagavato bhāṣitam abhyanande //
___bhagavān samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam artham abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve // tatra khalu bhagavāṃ āyuṣmantāṃ paṃcakāṃ bhadravargikāṃ āmantrayasi // saced manyatha bhikṣavaḥ kiṃmūlikā utpadyanti śokaparidevaduḥkhadaurmanasya-upāyāsāḥ saṃbhavanti kiṃjātikā kiṃprabhṛtikā // evam ukte āyuṣmantā paṃcakā bhadravargīyā bhagavatam etad uvācat* // bhavamūlakā khalu bhagavandharmā bhavanetrikā bhagavanbhavaprabhavā bhagavanbhavapratiśaraṇā sādhu bhagavāṃ bhikṣūṇām etam arthaṃ bhāṣe / bhikṣū bhagavato saṃmukhāc chrutvā saṃmukhāt pratigṛhītvā tathatvāya dhārayiṣyanti // evam ukte bhagavāṃ paṃcakāṃ bhadravargikāṃ etad avocat* // rūpamūlakā bhikṣavaḥ utpadyanti śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsās saṃbhavanti rūpajātikā rūpaprabhṛtikā / vedanāmūlakā saṃjñāmūlakā saṃskāramūlakā vijñānamūlakā bhikṣavaḥ utpadyanti śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanti vijñānajātikā vijñāprabhṛtikā //
___sacen manyatha bhikṣavo rūpaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā // anityaṃ hi taṃ bhagavaṃ // rūpasya
[_Mvu_3.338_] khalu punar bhikṣavaḥ anityatāṃ viditvā calatāṃ prabhaṃguṇatāṃ vipariṇāmavirāganirodhatāṃ viditvā ye rūpapratyayā utpadyensuḥ āśravā vighātā paridāghā sajvarā sāṃkleśikā punarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyās te virudhyante / teṣāṃ nirodhān na utpadye āśravā vighātā paridāghā sajvarā sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā // sacet* manyatha bhikṣavo vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā // anityaṃ hi taṃ bhagavan* // bhagavān āha // sādhu bhikṣavo vijñānasya khalu punar bhikṣavaḥ anityatāṃ viditvā calatāṃ prabhaṃguṇatāṃ vipariṇāmavirāganirodhatāṃ viditvā ye vijñānapratyayā utpadyensuḥ āśravā vighātā paridāghā sajvarā sāṃkleśikā paunarbhavikā jātijarāmaraṇīyās te nirudhyanti vyupaśāmyanti prahāṇam astaṃgacchanti / teṣāṃ nirodhān notpadyanti vijñānamūlakā āśravā vighātā paridāghā sajvarā sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā vijñānajātikā vijñānaprabhṛtikāḥ / tasmād iha vo bhikṣavaḥ evaṃ śikṣitavyaṃ // yat kiṃcid rūpaṃ adhyātmaṃ vā bahirdhā vā audārikaṃ vā śūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaṃ dūre ntike atītam anāgataṃ pratyutpannaṃ sarvaṃ rūpaṃ na etaṃ mama na eṣo ham asmi na eṣo ātmā ti evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyaṃ // yā kācid vedanā yā kācit saṃjñā ye kecit saṃskārā yat kiṃcid vijñānaṃ adhyātmaṃ vā bahirdhā vā audārikaṃ vā śūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaṃ dūre antike vā atītānāgatapratyutpannaṃ naite mama naiṣo ham asmi naiṣa ātmā ti / evam etaṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ // idam avocad bhagavān vārāṇasyāṃ viharanto ṛṣivadane mṛgadāve imasmiṃś ca puna vyākaraṇe bhāṣyamāṇe āyuṣmān ājñātakauṇḍinyo balavaśībhāvaṃ prāpuṇesi / caturṇāṃ bhikṣūṇāṃ anupādāyāśravebhyaś
[_Mvu_3.339_] cittāni vimuktāni āyuṣmato aśvakisya bhadrikasya vāṣpasya mahānāmasya paṃcāṃgikānāṃ ca devakoṭīnāṃ virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣūṃṣi viśuddhāni / āttamanā āyuṣmantā paṃcakā bhadravargikā bhagavato bhāṣitam abhinande //
___bhagavāṃ samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam artham abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve / tena khalu punaḥ samayena trayo bhikṣū vārāṇasīṃ piṇḍāya prakrame / teṣāṃ bhikṣūṇāṃ bhagavāṃ cetasā cittāni adhiṣṭhāya ovade anuśāsanaṃ anuśāse // evaṃ bhikṣavaḥ manasā karotha evaṃ manasīkarotha imāṃ vitarkāṃ vitarkayatha ātmadvīpā bhikṣavo viharatha ananyadvīpā ātmaśaraṇā ananyaśaraṇā dharmadvīpā dharmaśaraṇā ananyaśaraṇā / tehi tato bhikṣavo ātmadvīpehi viharantehi ananyadvīpehi dharmadvīpehi dharmaśaraṇehi ananyaśaraṇehi yoniśo upaparīkṣitavyaṃ kiṃmūlakā utpadyanti śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanti kiṃjātikā kiṃprabhṛtikā // evam ukte bhikṣū bhagavantam etad avocat* // bhavamūlakā bhagavandharmā bhavanetrikā bhagavanbhavaprabhavāḥ bhavapratiśaraṇā / sādhu bhagavāṃ bhikṣūṇām etam arthaṃ bhāṣe bhikṣū bhagavataḥ saṃmukhāc chrutvā saṃmukhāt pratigṛhītvā tathatvāya dhārayiṣyanti // evam ukte tāṃ bhikṣū bhagavān etad avocat* // rūpamūlakā bhikṣavo utpadyanti śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanti rūpajātikā vā rūpaprabhṛtikā vā / sacet* manyatha bhikṣavaḥ rūpaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā // rūpaṃ anityaṃ hīdaṃ bhagavan* // sādhu bhikṣavaḥ rūpasya khalu punar bhikṣavaḥ anityatāṃ viditvā durbalatāṃ prabhāṃguṇatāṃ vipariṇāmavirāganirodhatāṃ

[_Mvu_3.340_] viditvā ye rūpapratyayā utpadyanti āśravā vighātā paridāghā sajvarā sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā te nirudhyante // sacet* manyatha bhikṣavaḥ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā // anityaṃ hīdaṃ bhagavan* // bhagavān āha // sādhu bhikṣavo vijñānasya khalu punar bhikṣavo anityatāṃ vā durbalatāṃ prabhaṃguṇatāṃ viditvā te nirudhyanti vyuśāmyanti prahāṇam astaṃgacchanti / teṣāṃ nirodhāto na utpadyanti āśravā vighātā paridāghā sajvarāḥ sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā nirudhyanti / vijñānamūlakā āśravā vighātā paridāghā sajvarāḥ sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā vijñānajātikā vijñānaprabhṛtikāḥ / tasmād iha vo bhikṣavo evaṃ śikṣitavyaṃ / yat kiṃcid rūpaṃ adhyātmaṃ vā bahirdhā vā audārikaṃ vā śūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre antike vā atītānāgatapratyutpannaṃ sarvaṃ rūpaṃ naitaṃ mama naiṣo ham asmi naiṣa ātmeti evam eva taṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ // idam avocad bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharanto ṛṣivadane mṛgadāve imasmiṃś ca punar vyākaraṇe bhāṣyamāṇe trayo bhikṣū balavaśībhāvaṃ prāpuṇensuḥ aśītīnāṃ ca devakoṭīnāṃ virajā vigatamalā dharmeṣu dharmacakṣūṇi viśuddhāni / āttamanā te bhikṣū bhagavato bhāṣitam abhinande //
___atha khalu bhagavāṃ āṣāḍhamāsasya uttarapakṣe dvādaśīyaṃ paścābhaktaḥ purastāt saṃmukho niṣaṇṇo dhyardhapauruṣāyāṃ chāyāyāṃ anurādhe nakṣatre vijaye muhūrte anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartitaṃ // na khalu punar buddhā bhagavanto suvarṇamayaṃ vā dharmacakraṃ pravartenti rūpyamayaṃ vā muktāmayaṃ vā vaiḍūryamayaṃ vā sphaṭikamayaṃ vā musāragalvamayaṃ vā lohitikāmayaṃ
[_Mvu_3.341_] vā rītikāmayaṃ vā tāmramayaṃ vā lohamayaṃ vā śailamayaṃ vā dārumayaṃ vā mṛttikāmayaṃ vā / atha khalv imāny eva catvāry āryasatyāni triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakraṃ // pravartite prathamaṃ dharmacakrapravartanasūtre āyuṣmato ājñātakauṇḍinyasya virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣur viśuddhaṃ aṣṭādaśānāṃ devakoṭīnāṃ ca / iyaṃ ca mahāpṛthivī atiriva ṣaḍvikāraṃ kampe prakaṃpe saṃprakampe vedhe pravedhe saṃpravedhe dakṣiṇato abhidhyāyati vāmato pi abhidhyāyati vāmadakṣiṇato pi abhidhyāyati saṃharṣaṇīyaṃ ca kampayati darśanīyaṃ ca kampayati toṣaṇīyaṃ ca kampayati premaṇīyaṃ ca pralhādanīyaṃ ca nirvāpanīyaṃ ca ullokanīyaṃ cāsecanakaṃ cāpratiṣkūlaṃ ca prāsādikaṃ ca prasadanīyaṃ ca nirudvegaṃ ca niruttrāsaṃ ca kampati kampamānā ca punar mahāpṛthivī na kaṃcit satvaṃ vyābādhati yad idaṃ trasaṃ vā sthāvaraṃ vā bhagavato 'nubhāvenāprameyaṃ ca loke obhāsam abhūṣi atikramya devānāṃ devānubhāvaṃ nāgānāṃ nāgānubhāvaṃ yakṣāṇāṃ yakṣānubhāvaṃ / yā pi tā lokāntarikā andhakārārpitā vā tamasā tamasārpitā aghā asaṃbhūtā asaṃbhūtapūrvā yatreme candramasūryā evaṃ maharddhikā mahānubhāvā ābhāye ābhāṃ nābhisaṃbhuṇanti ālokena vālokaṃ na sphuranti tā pi tenāvabhāsena sphuṭā abhūnsuḥ / ye pi tatra satvā upapannā te py anyamanyaṃ saṃjānensuḥ anye pi kila bho iha satvā upapannā anye pi kila bho iha satvā upapannā ekāntasukhasamarpitā ca punas tatkṣaṇaṃ tatmuhūrtaṃ sarvasatvā abhūnsuḥ ye pi cāvīcismiṃ mahānarake upapannāḥ //
___bhagavām dharmacakraṃ pravartento ekaṣaṣṭiṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātūṃ bhāṣamāṇasvareṇābhivijñāpeti
[_Mvu_3.342_] tato ca pareṇa buddhakṣetrāṇi / ye ca tasmiṃ samaye buddhā bhagavanto teṣāṃ teṣāṃ ca paralokadhātuṣu pariṣadi dharmaṃ deśenti te bhagavato dharmacakraṃ pravartentasya tūṣṇī abhūnsuḥ // duḥprasaho samyaksaṃbuddho pariṣadi dharmaṃ deśayati / bhagavāṃ duḥprasaho tūṣṇī abhūṣi buddhaghoṣo ca niścarati / vismitā pariṣā bhagavantaṃ duṣprasahaṃ pṛcchati // bhagavaṃ buddhaghoṣo niścarati / tasmiṃ niścarante tūṣṇī abhūl lokanātho duṣprasaho vismitā pariṣatkalaviṃkamaṃjughoṣo meghastanitadundubhisvarābhigamo niścarati buddhaghoṣo na jalpati vādīnāṃ pravaro bhagavān* // duṣprasaho āha //
lokadhātu mahānāma tatra śākyamunir jinaḥ /
dharmacakraṃ pravarteti yasya ghoṣo niścarati //
lokadhātusahasrāṇi asaṃkhyeyāni ghoṣaye /
śrūyati varabuddhisya yathā dūre tha santike //
evaṃ mahānubhāvo yaṃ paripūrṇamanoratho /
saṃvibhāgaṃ pravarteti saṃbuddho bodhiyarthināṃ ti //
yena svareṇa samanvāgatas tathāgato rhaṃ samyaksaṃbuddho vārāṇasyāṃ ṛṣivadane mṛgadāve triparivartaṃ dvādaśākāraṃ anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayati so svaro ṣaṣṭibhir ākāraiḥ samanvāgataḥ / katamaiḥ ṣaṣṭibhiḥ / gambhīraś ca tathāgatasvaro bhīmarūpaś ca ājñeyaś ca hṛdayaṃgamaś ca
[_Mvu_3.343_] premaṇīyaś ca asecanakaś ca aprativāṇīyaś ca visṛṣṭaś ca apratikūlaś ca avarṇaś ca acchidraś ca aprāgbhāraś ca akalmāṣaś ca rathanemighoṣaś ca meghastanitameghagarjitasvaraś ca vātavṛṣṭistanitasamagarjitasvaraś ca devasvaraś ca brahmasvaraś ca anukūlasvaraś ca aduṣṭasvaraś ca amūḍhasvaraś ca anutsannaś ca anutsadaś ca akṣubhitaś ca arthasvaraś ca satyasvaraś ca śrīmatsvaraś ca puṃgavasvaraś ca siṃhasvaraś ca nāgasvaraś ca ājāneyasvaraś ca krauñcasvaraś ca kalaviṃkasvaraś ca kokilasvaraś ca varṇṇasvaraś ca maṃjusvaraś ca vijñānasvaraś ca akṣarasaṃpannaś ca vijñānasaṃpannaś ca mṛdusaṃpannaś ca vistārasaṃpannaś ca kuśalajātasaṃpannaś ca satyavistarasaṃpannaś ca kuśalamūlajātasaṃpannaś ca susvarasampannaś ca harṣaṇīyasaṃpannaś ca tantrīsvaraś ca gītasvaraś ca vāditasvaraś ca kumbhasvaraś ca puruṣasvaraś ca atisvaraś ca dundubhisvaraś ca anuttarasvaraś ca tathāgatasvaraḥ // sarvadiśāṃ punas tathāgatasvaraḥ sphurati na kahiṃcit pratihanyate / yena svareṇa samanvāgataḥ tathāgato arhan samyaksaṃbuddho vārāṇasyāṃ ṛṣivadane mṛgadāve triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakraṃ pravarteti so svaro ebhiḥ ṣaṣṭibhiḥ ākāraiḥ samanvāgataḥ //
___atha khalu mahābrahmā tāye velāye bhagavantaṃ saṃmukhābhiḥ sārūpyagāthābhir abhistave //
satvasāravarāgreṇa ikṣvākukulasaṃbhave /
dharmacakraṃ pravartentena medinī saṃprakampitā //
utpātā ca nāma bhīṣmā aśītiṃ samapadyatha /
dharmacakrasya tejena aśītiṃ punar bhūmijā //
oghapuṣpavicitrāṃgā utpatanti valāhakā /
kāśīhitakaraṃ nāthaṃ okirensur narottamaṃ //
[_Mvu_3.344_] jatā iva pramuktāṃgī utpatanti valāhakā /

hemakaṃbudharā bhīmā meghā kusumasaṃcayā //
śrutvāna narasiṃhasya dharmakāyam upasthitaṃ /
sanatkumāro cinteti saṃstavāmi tathāgataṃ //
so ca bhūtena varṇena prabhāye suvijānitaṃ /
saṃstave gagane sthāne brahmā sarvārthadarśinaṃ //
buddhasāgaraparyantāṃ niṣaṇṇo ratanāvatīṃ /
kaṃpeti yo trisāhasrāṃ vajiraṃ kṣipasi gautama //
ālokamātrasaṃvignā diśā daśa samantato /
tvayā āyudhaśreṣṭhasmiṃ kṣiptasmiṃ puruṣottamaṃ //
utkṣipayanto viparyāsā dṛṣṭigahananiśritāṃ /
nāgarājo narendrāgro rāje siṃhagatir jinaḥ //
siṃho yathā asantrasto parvatāntaraniśrito /
trāsayanto arīṃ sarvāṃ rāje siṃhagatir jinaḥ //
mārapakṣaṃ abhyāhatyaṃ mārasenāgrasūdana /
dakṣiṇena va vyūhanto ucchrayesi jinadhvajaṃ //
mahāratananirghoṣā kaṃpate sā na sīdati /
svareṇa vadatotthāpyānusmṛtā vasundharā //
hemakāṃcanavarṇābhaṃ dhātum uttamamuttamāḥ /
muniṃ samantā abhikirensuḥ merugagaṇam āśritāḥ //
[_Mvu_3.345_] prasannacitto sumano prāṃjalipraṇatendriyaḥ /
dharmacakraṃ ahaṃ śrutvā tena asmi ihāgato //
bhagavatā prathame dharmacakrapravartanasūtre ājñātakauṇḍinyaḥ aṣṭādaśā ca devakoṭīyo vinītā te devā devabhavaneṣu ārocentā svakasvakāni bhavanāni gacchanti //
sarve aśaraṇā skandhā adhitaptā mahadbhayā /
aniḥsṛtā asārā ca iti bhāṣati gautamo //
alaṃ bhavāṃ prasādāya . . . tatvārthadarśimāṃ /
buddhaṃ vairabhayātītaṃ abhikramatha vandanāṃ //
triṃśad devatākoṭīyo ṛṣivadanam āgatā / te dvitīye dharmacakrapravartanasūtre bhāṣyamāṇe vinītās te pi bhavaneṣu rocentā svakasvakāni bhavanāni gacchanti / teṣāṃ śrutvā paṃcāśa devatākoṭīyo āgatāḥ te pi bhagavatā tṛtīye dharmacakrapravartanasūtre vinītās te pi devabhavaneṣu ārocentā svakasvakāni bhavanāni gacchanti / teṣāṃ śrutvā aśīti devatākoṭīyo āgatā te pi bhagavatā caturthe dharmacakrapravartanasūtre vinītas te pi devabhavaneṣu ārocentā svakasvakāni bhavanāni gacchanti //
___atha khalu śikharadharo nāma tuṣitakāyiko devaputro bhagavantaṃ ṛṣivadanaṃ gataṃ saṃmukhābhir gāthābhir abhistave //
sagāravo sapratīso brahmā kṛtvānam aṃjaliṃ //
sādhu te sādhurūpasya vyāmaprabhā pratipadyate /
sādhu arthānvitaṃ sādhyaṃ vacanaṃ te manoramaṃ //
[_Mvu_3.346_] sādhu aratisaṃyogaḥ sarvasandhiguṇānvitaḥ /
sādhu catvāri satyāni satyaṃ pravadase mune //
sādhu te devagandharvā pibanti madhurāṃ girāṃ /
sādhu apratimaṃ cakraṃ pravartesi apravartiyaṃ //
tuhyaṃ loke samo nāsti rūpe varṇe kule tathā /
īryāpathe ca vīrye ca dhyāne jñāne tathaiva ca //
adya aṣṭādaśā vīra koṭīyo prathame phale /
vinītā devaputrāṇāṃ āsane prathame muni //
triṃśac ca koṭīyo punar vinītā prathame phale /

dvitīya āsane vīra devaputrāṇa māriṣa //
paṃcāśa koṭīyo bhūyo āsane tṛtīye punaḥ /
vinītā devaputrāṇāṃ apāyeṣu vimocitā //
aśīti koṭīyo bhūyo śrotāpattiphale vibhu /
caturthe āsane nītā durgatīṣu vimocitā //
tasmāt te sadṛśo nāsti maitryāya puruṣottama /
karuṇāya ca kāruṇiko akutobhaya nararṣabha //
diṣṭyā puruṣaśārdūla utpanno lokasundaro /
hitāya sarvasatvānāṃ ciran tiṣṭha mahāmune //
acirasya rājasuta utpanno si nararṣabha /
praṇetā vipraṇaṣṭānāṃ andhānāṃ nayanaṃ dadā //
nāsmāsu kadācid bhūtvā gurur antarahāyatu /
[_Mvu_3.347_] aparyantaṃ tava sthānaṃ bhavatu lokanāyaka //
apāyā tatrāntībhūtā svayaṃbhū tava tejasā /
nirākāśo kṛto svargo tvāṃ prāpya puruṣottama //
yo mithyatvaniyato rāśi puruṣapuṃgavottama /
eṣa aniyataṃ rāśiṃ tvāṃ prāpya pūrayiṣyati //
yaś cāpy aniyato raśi tvāṃ prāpya suravandita /
pūrayiṣyati samyaktvarāśiṃ rājakulodita //
adbhutānāṃ ca dharmāṇāṃ vivṛddhir upalabhyate /
tvāṃ prāpya puruṣādityaṃ tamontakaram acyutaṃ //
tasya te bhāṣamāṇasya bhūtāṃ dharmāṃ janapriya /
abhinandati te vākyaṃ sendro loko mahāmune //
iti stuvanti devagaṇā varadaṃ prītimānasaṃ /
anantaguṇasaṃpannaṃ sārthavāhanarottamam iti //
bhikṣū bhagavantam āhaṃsuḥ // kasya bhagavan karmasya vipākena āyuṣmatā ājñātakauṇḍinyena sarvaprathamaṃ dharmaṃ ājñātaṃ // bhagavān āha // etasyaivaiṣa bhikṣavaḥ pūrvapraṇidhānaṃ // bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītam adhvānaṃ rājagṛhe nagare kumbhakāraśālāyāṃ pratyekabuddhena pittavyādhikena pratiśrayo yācito / so tena kumbhakāreṇa upasthito ca pittābādhāto mocito // tena dāni pratyekabuddhena ye paricāritā pratyekbuddhā te tahiṃ bhārgavaśālāṃ tasya pratyekabuddhasya pittavyādhikasya kṣemaṇīyapṛcchā āgatā // bhārgavo pratyekabuddhṃ tato pittābādhāto mocetvā pṛcchati / kena vo prathamaṃ dharmaṃ ājñātaṃ //
[_Mvu_3.348_] so pratyekabuddho āha // mayā sarvaprathamaṃ dharmo ājñāto paścād etehi // so dāni bhārgavo praṇidhānam utpādeti / yaṃ mayā kuśalamūlam upacitṃ tava upasaṃsthānaparicaryāṃ kṛtvā tena kuśalamūlena aham api sarvaprathamaṃ buddhasya bhagavato dharmaṃ deśitam ājāneyaṃ / na ca lābhasatkāraṃ spṛhayeyaṃ prāntāni ca śayyāsanāni spṛhayeyaṃ itaretareṇa ca piṇḍapātreṇa santuṣṭo bhaveyaṃ nirjhareṣu ca vanakhaṇḍeṣu ekasya mṛtabhūtasya śarīranikṣepanaṃ bhaveya // bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavaḥ yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena rājagṛhe nagare bhārgavo abhūṣi na khalv etad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / eṣa sa bhikṣavaḥ ājñātakauṇḍinyasthaviras tena kālena tena samayena rājagṛhe bhārgavo abhūṣi / yaṃ se tsya pratyekabuddhasya pittābādhikasya pratiśrayaṃ dinnaṃ ca pāricaryā kṛtā praṇidhānaṃ ca utpāditaṃ yathā tava sarvaprathamaṃ dharmo ājñāto paścād anyehi evam ahaṃ pi sarvaprathamaṃ buddhasya bhagavato dharmaṃ deśitam ājāneyaṃ tasya karmasya vipākena tenājñātakauṇḍinyena sarvaprathamaṃ dharmaṃ ājñātaṃ paścād anyehi //
yaṃ kuśalamūlam upacitam aśanavasanabhakṣyapāricariyāye /
tena kuśalamūlen puruṣavarasamāgamo bhavatu //
yathā tvayā sarvaprathamaṃ dharmo ājñāto paścānyehi /
evam ahaṃ sarvaprathamaṃ deśitam ājāneyaṃ jinasya //
alpecchaḥ saṃtuṣṭaḥ itaretarapiṇḍakena yāpento /
praśamasukhavṛṃhitamano na lābhasatkāraṃ spṛhayeyaṃ //
prāntāraṇya mṛhayūthaparyaṭitā parvatāni . . . . . /
tatra mama nidhanasamaye śarīranikṣepaṇo bhaveyā //
[_Mvu_3.349_] satkṛta asatkṛtā vā āyur vijñānaṃ uṣmagatā va /
kasya janeti prītir dharaṇirajasame mṛtaśarīre //
_____ājñātakauṇḍinyasya jātakaṃ samāptaṃ //
bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // bhagavatā ātmaparityāgāni kṛtvā putraparityāgāni kṛtvā dārāparityāgāni kṛtvā arthaparityāgāni kṛtvā rājyaparityāgāni ca kṛtvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhitvā āyuṣmān ājñātakauṇḍinyaḥ mahatā arthena saṃyojitaḥ // bhagavān āha // na bhikṣava etarahim eva mayā eṣa ājñātakauṇḍinyo mahatā arthena saṃyojito / anyadāpi eṣo mayā ātmatyāgaṃ kṛtvā mahatā arthena saṃyojitaḥ // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavo //
___bhūtapūrvaṃ atītamadhvāne kośalarājā abhūṣi kṛtapuṇyo maheśākhyo mahābalo mahākośo mahāvāhano / tasya ca rājyaṃ ṛddhaṃ abhūṣi sphīto ca kṣemo ca subhikṣo ca ākīrṇajanamanuṣyo ca sukhitamanuṣyo ca praśāntadaṇḍaḍimbaḍamaraḥ sunigṛhītataskaro vyavahārasaṃpanno dharmeṇa paripāliyanto / tasya ca rājño deśe deśe kalyāṇakīrtiśabdaśloko dāyakadānapatisatkṛtaḥ parānugrahapravṛtto paralokadarśī // tasya dhārmiko ti kṛtvā aparalokadarśī kāśirājā tasya taṃ kośalarājyaṃ atikrāmitukāmo caturaṃgaṃ balakāyaṃ saṃnāhayitvā hastikāyam aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ taṃ kośalaviṣayaṃ āgato // tasya kośalarājasya amātyehi bhaṭabalāgreṇa ca kāśirājo

[_Mvu_3.350_] bhagno ekāṃśena palāno sarvo balāgro bhinno // so aparakālena bhūyo caturaṃgena balakāyena āgato punar api bhagno gato // evaṃ so kāśirājā punarpunaś caturaṃgena balakāyena taṃ kośalaviṣayaṃ āgacchati // tatra bahūni prāṇisahasrāṇi ubhayato anyamanyasya asiśaraśaktitomarāṇi kāye upanipātentā anayavyasanam āpadyanti // tasya kośalarājño dhārmikasya sakṛpasya paralokadarśisya tāni prāṇasahasrāṇi anayavyasanam āpadyantāni dṛṣṭvā cittasya saṃvegam utpannaṃ adhigataṃ rājyaṃ rājyalobhena jananidhanaṃ imaṃ evarūpaṃ adharmaṃ kriyati // so saṃvigno taṃ rājyaṃ ujjhitvā eka advitīyo ajñātaveśena dakṣiṇāpathaṃ gacchati tatra yena kenacid vyavahāreṇa ātmano vṛttiṃ kalpayiṣyāmi //
___so dāni gacchanto adhvānakilāṃto vātātapasaṃtapto nyagrodhasya heṣṭhā śītalāyāṃ chāyāyāṃ viśramanto āsati aparo ca samudrayātriko sārthavāho vipannayānapātro sarveṇa arthena samudre vinaṣṭena dakṣiṇāto samudrāto kośalaṃ āgacchati // śṛṇoti kośalarājā dhārmiko sakṛpo ca parānugrahapravṛtto ca bahūni prāṇasahasrāṇi patantāni dhanakṣīṇān abhyuddharati arthamātrāye parigrahaṃ karoti iti so me arthamātraṃ dāsyati yena punar vyavahāraṃ kariṣyāmi ātmānaṃ ca patitaṃ uddhariṣyāmi // so dāni taṃ kośalarājaṃ āśāṃ kṛtvā dakṣiṇāpathāto anupūrveṇa kośalarājño viṣayam anuprāptaḥ // so tahiṃ nyagrodhe kośalarājño sakāśam āgato // rājā taṃ sārthavāhaṃ pṛcchati / dharmabhrāte mā śrānto si klānto vāsi viśrama imā śītalā nyagrodhacchāyā tvaṃ cādhvāklānto // so dāni āha // dharmabhrātā sukhan te bhavatu gamiṣyāmīti // rājā dāni āha // dharmabhrātā te kahiṃ tvaritaṃ gamanaprayojanaṃ yaṃ necchasi viśramituṃ pi // so dāni āha // ahaṃ bhadramukha amukāto adhiṣṭhānāto
[_Mvu_3.351_] sārthavāho samudrayātriko / so ahan tato svakāto adhiṣṭhānāto prabhūtenārthena nānāprakāraṃ paṇyam ādāya samudrapattaneṣu yuktena yānapātreṇa mahāntaṃ samudram otīrṇo / tatra me mahāsamudre taṃ yānapātraṃ arthabharitaṃ vipannaṃ phalakenāhaṃ samudrāto jīvanto pratyuttīrṇo śarīramātreṇa / so haṃ gacchāmi kośalarājño sakāśaṃ arthamātrasya arthāye yena punaḥ vyavahāraṃ kareyaṃ patitaṃ cātmānaṃ uddhareyaṃ / etāye āśāye evaṃ dūrato smi caranto āgato //
___so dāni kośalarājā tasya sārthavāhasya vacanaṃ śrutvā prārodīd aśrūṇi ca pravarteti // sārthavāho taṃ āha // bhadramukha kiṃ rodasi // rājā āha // rodayāmi yaṃ tvaṃ vipannayānapātro āśābhūto dūrato mama uddiśya āgato kośalarājā mama arthamātrāye saṃgrahaṃ kariṣyati yena punar vyavahāraṃ ca kariṣyāmi patitaṃ cātmānam uddhariṣyāmi / mama ca taṃ rājyaṃ kāśirājñā ākrāntaṃ śarīramātreṇa dakṣiṇāpathaṃ prayāto yena kenacid vyavahāreṇa ātmano vṛttiṃ kalpayiṣyāmi / evaṃ rodāmi yat tvaṃ mama śabdena evaṃ dūraṃ āgato imā ca mama edṛśā vipattī rājyato smi paribhraṣṭo // so dāni sārthavāho taṃ kośalarājānaṃ gāthāye adhyābhāṣe //
tava pravādena hi tyāgaśūra
dūrato śrutvā iha āgato smi /
manorathāśābalavṛṃhitā me
āśā nirāśā kṛta darśanena //
rājā āha //
manorathaśatāna ahaṃ pradātā
sadevamanuje sadṛśo na me sti /
[_Mvu_3.352_] prāṇāṃ tyajiṣyaṃ tava kāraṇāya
mā me pravādo vitatho bhaveyā //
so dāni rājā taṃ sārthavāhaṃ nirāśaṃ mūrchitvā bhūmyāṃ patitaṃ samāśvāsayati tvaṃ dūrato mamāśābhūto uddiśya ihāgato ahaṃ tatra tathā kariṣyāmi yathā tava niṣphalaṃ āgamanaṃ na bhaviṣyati / tava kāraṇenātmānaṃ parityajiṣyāmi // mama paścād bāhuṃ baṃdhitvā kāśirājño upanāmehi / tato te kāśirājā tuṣṭo prabhūtaṃ arthaṃ dāsyati / kāmaṃ ahaṃ ātmānaṃ parityajāmi mā punas tava niṣphalā mamoddiśya āśā bhavatu // so dāni sārthavāho āha //
na utsahāmi puruṣarṣabhasya pracartuṃ pāpaṃ dhanakāraṇārthaṃ /
yathāśravo tādṛśaṃ darśanan te suduṣkaraṃ kriyati lokapaṇḍita //
rājā āha //
kiṃ jīvitaphalaṃ yeṣāṃ loke śravo na mahābhago /
arthārtho na upagato bhagnapraṇayo nivarteya //
kāmaṃ śatrubhir vadhiṣyaṃ suduṣkaraṃ
kāmaṃ śatruś chetsyati mahya gātraṃ /
kāmaṃ hi prāpsyaṃ vedanām atitīvrāṃ
duḥkhaṃ sahiṣyaṃ mā ca te syān nirāśā //
so ca kāśirājā kośalarājño jīvitena nandati pratyahaś caivaṃ ghoṣayati yaḥ kośalarājño śīrṣam ānayati tasya mahāntaṃ dānaṃ dadāmīti // yāvat tena kośalarājñā
[_Mvu_3.353_] punarpunar ucyamānena sa kośalarājā sārthavāhena paścād bāhubandhanaṃ kṛtvā kāśirājño upanāmitaṃ //
___kāśirājā āha // aho ayaṃ rājā śūraś ca kṛtayogyaś ca kathaṃ tvayā badhvā ānītaḥ // yāvat tena sarvam ātmanaḥ āgamanakāraṇaṃ kathitaṃ kāśirājā ca vismayajātaḥ āha // na yuktam asmākaṃ evaṃ dhārmikasya rājño rājyam apahartum iti // punar api kośalarājānaṃ svake rājye abhiṣiṃcya kāśirājyaṃ gataḥ / yāvat tena kośalarājñā sārthavāhasya mahāntaṃ dhanaskaṃdhaṃ dattam iti //
___syāt khalu punaḥ bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa kośalarājā / nānyas tadā ahaṃ sa bhikṣavas tadā kośalarājā abhūṣi // nānyo draṣṭavyaḥ ājñātakauṇḍinyaḥ tadāsārthavāho abhūṣi // tadāpi mayā ātmaparityāgaṃ kṛtvā eṣo mahatā arthena saṃyojitaḥ etarahiṃ pi mayā bahūni duḥkhaparityāgaśatāni parityajitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhitvā mahatārthena saṃyojitaḥ //
_____samāptaṃ ājñātakauṇḍinyasya jātakaṃ //
bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // bhagavatā paṃca bhadravārgīyā anyatīrthikasaṃśritā dāruṇena dṛṣṭi-oghena vuhyamānā tato dṛṣṭigatiṣu vinivartiyitvā bhayabhairavāto saṃsārasāgarāto uddharitvā kṣemasthale śive śame abhaye nirvāṇe pratiṣṭhāpitāḥ // bhagavān āha // na bhikṣavaḥ etarahim eva paṃcakā bhadravargikā mayā saṃsārasāgarāto tāritā anyadāpi mayā ete mahāsamudrāto bhagnayānapātrā alenā atrāṇā aśaraṇā aparāyaṇāḥ kṛcchraprāptā vyasanam āgatā ātmaparityāgaṃ kṛtvā mahāsamudrāto svastinā pratiṣṭhāpitāḥ // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavaṃ // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavaḥ //

[_Mvu_3.354_]___bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītamadhvāne jambudvīpe vāṇijakā dhanahetunā yānapātreṇa mahāsamudram avatīrṇās teṣāṃ taṃ yānapātraṃ makareṇa matsyajātena bhinnaṃ tahiṃ tahiṃ ye kecid vāṇijā . . . . . . . . . . . . . . . . . . bāhāhi plavanti sārthavāhenāpi kiṃcit pūrvaṃ pratipannaṃ so pi bāhāhi samudre plavati // tasya dāni sārthavāhasya samīpe paṃca vāṇijakā bāhāhi sārthavāhena sārdhaṃ mahāsamudre plavanti // sārthavāhasyaitad abhūṣi // nāsmābhiḥ śakyaṃ bāhāhi imaṃ mahāsamudraṃ tarituṃ ihāsmābhiḥ sarvehi maritavyaṃ śrutaṃ ca me mahāsamudrī mṛtakuṇapena sārdhaṃ rātriṃ na prativasati / yaṃ nūnāhaṃ dehaparityāgaṃ kṛtvā imāṃ paṃca vāṇijāṃ ito mahāsamudrāto svastinā sthalaṃ prāpayeyaṃ // sārthavāhasya ca śastraṃ va hastagataṃ āsī / so teṣāṃ paṃcānāṃ vāṇijakānāṃ āha // mama sarve lagnatha ahaṃ vo svastinā mahāsamudrāto sthale pratiṣṭhāpayiṣyāmi // te dāni tatra udake apratiṣṭhe anālambe sarve paṃcakā vāṇijakāḥ sārthavāhasya lagnā tato sārthavāhena śastreṇa svagalakaṃ vikartitaṃ na mahāsamudro mṛtakuṇapena sārdhaṃ rātriṃ prativasati // atha khalu bhikṣavo kṣipram eva mahāsamudreṇa taṃ kuṇapaṃ sthale vāsthāpitaṃ // te dāni sarve paṃca vāṇijakāḥ sāgaravegena kuṇapena sārdhaṃ sthalaṃ kṣiptā / iyaṃ ja mahāpṛthivī atiriva saṃpracalitā mahaṃto ca bhūtānāṃ ninādo abhūṣi / devā nāgā yakṣā asurā mahāsamudre kim idaṃ ti udīrinsuḥ // mahāsamudradevatā āha // eṣo bodhisatvo vāṇijakehi sārdhaṃ yānapātreṇa mahāsamudram avatīrṇaḥ teṣāṃ taṃ yānapātraṃ makareṇa matsyajātena bhinnaṃ yehi ca vāṇijakehi pūrvaṃ pratipannaṃ te bodhisatvenātmaparityāgena mahāsamudrāto sthalaṃ prāpitā /
[_Mvu_3.355_] mayaṃ pramattavihārā yehi na samanvāhṛtaṃ evaṃ duṣkarakārakā bodhisatvā sarvasatvānāṃ anugrahapravṛttā //
bhūtapūrvam atītaṃ bodhāya caranto vādipravaro /
otīrṇo lavaṇajalaṃ timimakaranisevitaṃ ramyaṃ //
atha matsyena makareṇa bhagnaṃ pātraṃ jale samudrasmiṃ /
so vāṇijo visārtho pariplavati sāgare dhīro //
atrāṇāṃ anabhisarāṃ duḥkhārditāṃ vāṇījā viditvāna /
saṃcintayati upāyaṃ kathaṃ duḥkhitāṃ sukhaye satvā //
tasyāsi parivitarko śrutaṃ mayā sāgaro mṛtakuṇapena /
na saṃvasati lavaṇasalilo timimakaraniṣevito rajanīṃ //
tyajeyam ātmānaṃ mā vāṇijakā sāgare vinasyante /

iti dṛḍhamatisya buddhī cittacaritapāramigatasya //
yā eṣa mahākaruṇā . . . . hiteṣī sarvasatveṣu /
samupacitā dīrgharātraṃ sāsya bhajahe cittasaṃtānaṃ //
so avaca vāṇijagaṇaṃ ātmaṃ tyajiṣyāmi śliṣyatha mamāṃge /
na hi lavaṇasaliladevatā dhareti rajanīṃ mṛtaśarīraṃ //
tīkṣṇaṃ grahetva śastraṃ nivartaye ātmano . . . śarīraṃ /
kṣipraṃ samudratīraṃ vāṇijakā sarve upanītā //
atipracalitā giridharā sanagaranigamā saśailavanaṣaṇḍā /
[_Mvu_3.356_] sāgara sadānavapurā sabhujagabhavanā ca saṃkṣubhitā //
kim idaṃ ti jano parvatavanadevatā bhujaṃgā kathayensuḥ /
. . . . . pratibhaṇe lavaṇasaliladevatā duḥkhitā //
eṣo gajasatvasāro bodhāya caranto vādipravaro /
uttīrṇo lavaṇasalilaṃ mamedaṃ na viditaṃ pramattāye //
so bhinnayānapātro paripūrati sāgare narapravaro /
ātmaṃ priyaṃ parityaji parajanaparimocanārthāya //
tasyaivaṃ anubhāvā pracalitā vasuṃdharā sasāgarameru /
guhyaka sadānavapurā sabhujagabhavanā ca saṃkṣubhitā //
kathaṃ nāma sarvasatvā śaktā pratikartuṃ satvasārāṇāṃ /
bodhāya carantānāṃ prāg eva sarvajñabhūtānāṃ //
yas tu jinaśāsanasmiṃ pratipanno bhavati sarvabhāvena /
etāvatā pratikṛtaṃ bhavati hi gajasatvasārasya //
bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena sārthavāho abhūṣi / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetor ahaṃ sa bhikṣavaḥ sārthavāho abhūṣi // nānye te paṃca vāṇijakāḥ / ete te paṃcakā bhadravargikāstadāpi te ete mayā ātmaparityāgaṃ kṛtvā mahāsamudrāto svastinā sthale pratiṣṭhāpitā etarahiṃ pi mayā ātmaparityāgaṃ kṛtvā saṃsārāto tāritā nirvāṇe pratiṣṭhāpitāḥ //
_____samāptaṃ paṃcakānāṃ bhadravargikānāṃ jātakaṃ //
bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // bhagavatā sadevamānuṣāye pariṣāye dharmaṃ deśitaṃ //
[_Mvu_3.357_] bhagavān āha // na bhikṣavaḥ etarahiṃ eva anyadāpi mayā bhikṣavo sadevamānuṣāye pariṣāye dharmaṃ deśitaṃ // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavo //
___bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ atītamadhvāne nagare vārāṇasīye kāśijanapade kalabho nāma rājā rājyaṃ kārayati raudro niṣkṛpo sāhasiko // so dāni antaḥpure udyānabhūmiṃ nirdhāvite antaḥpurikāhi sārdhaṃ puṣkariṇyāṃ udakakrīḍāṃ krīḍati // utpalapadumapuṇḍarīkasaugandhikāni bhaṃjitvā krīḍitvā ramitvā pravicāretvā antaḥpureṇa sārdhaṃ ratiklānto // osuptena rājñā antaḥpuro tāṃ udyānabhūmiṃ pravicīrṇo // kṣāntivādo ṛṣi uttarakurudvīpāto ṛddhīye āgatvā tahiṃ udyānabhūmīyaṃ āsati // so dāni antaḥpurikāhi tahiṃ udyānabhūmiyaṃ aṇvantīhi dṛṣṭo // tā dāni ṛṣiṃ mahābhāgaṃ dṛṣṭvā prasannacittā paryupāsanti bhagavaṃ deśehi no dharmaṃ // so dāni ṛṣī tāsām antaḥpurikānāṃ dharmaṃ deśayati / dānakathāṃ śīlakathāṃ svargakathāṃ puṇyakathāṃ puṇyavipākakathāṃ kāmeṣu bhayaṃ okāraṃ saṃkileśaṃ naiṣkramyānuśaṃsāvyavadānaṃ saṃprakāśayati / daśa kuśalāṃ karmapathāṃ sukhodayāṃ loke devamanujānāṃ śuklāṃ sukhavipākāṃ tāsāṃ ṛṣipravaro prakāśayati // tā dāni antaḥpurikā ekāgracittā ṛṣiṃ paryupāsanti // rājā ca prativibuddho antaḥpuraṃ na paśyati / so dāni ruṣito asiṃ niṣkośaṃ kṛtvā antaḥpuraṃ padena anveṣati / paśyati ca tāvo antaḥpurikāvo ṛṣiṃ agrato kṛtvā niṣaṇṇā //
___so dāni tam ṛṣiṃ dṛṣṭvā bhūyo atiriva ruṣito imena mama sarvam antaḥpuraṃ dṛṣtaṃ / so dāni ruṣito praduṣṭacitto tam ṛṣiṃ pṛcchati / ko tvaṃ // ṛṣi āha // kṣāntivādī
[_Mvu_3.358_] smi nandatāṃ // so dāni bhūyasyā mātrayā duṣṭo āha // yadi kṣāntivādī praṇāmehi aṃguliṃ // ṛṣiṇā aṃgulī praṇāmitā // rājñā asipaṭṭena ṛṣisya sā aṃguli cchinnā tato mātāye putrapremnena staneṣu kṣīraṃ pravaheya evaṃ tasya ṛṣisya tato aṃgulito kṣīraṃ pravahati // tatra satvamaitracittasya tena tasya ekamekāye hastāye sarvapaṃcāṃgulīyo chiṃnāyo sarvato ca kṣīraṃ sravati // rājā bhūyo pṛcchati // kiṃvādī bhavān* // ṛṣi kṣāntīm eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // tena tasya ṛṣisya hasto chinno tato pi kṣīraṃ sravati // rājā ṛṣiṃ pṛcchati // kiṃvādī bhavān* // ṛṣi kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // tasya dāni evam eva dvitīyo pi hasto chinno aṃgulīto upādāya yāvat kaphoṇiko chinno tato pi sarvato kṣīraṃ sravati cchinnechinnehi // rājā pṛcchati / kiṃvādī bhavān* // ṛṣi kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // evaṃ pādā pi aṃgulīṣu upādāya yāvaj jānukaparyantā chinnā // rājā pṛcchati / kiṃvādī bhavān* // ṛṣi kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // tasya dāni eko karṇo chinno tataś chinnāto kṣīraṃ sravati // rājā ṛṣiṃ pṛcchati / kiṃvādī bhavāṃ // ṛṣiḥ kṣāntim eva vyākaroti /
[_Mvu_3.359_] kṣāntivādī smi nandatāṃ // tena tasya dvitīyo karṇo chinno tato pi kṣīraṃ prasravati apraduṣṭacittasya // bhūyo rājā ṛṣiṃ pṛcchati / kiṃvādī bhavāṃ // ṛṣiḥ kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // tena tasya ṛṣisya nāsā chinnā tato pi apraduṣṭasya kṣīraṃ sravati // bhūyo rājā ṛṣiṃ pṛcchati / kiṃvādī bhavāṃ // ṛṣi kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ / yadi me imaṃ śarīraṃ paṭṭaśataṃ nikṣipesi pīluśataṃ chittvā praduṣṭacitto tadāpi kṣāntiṃ na vijaheyaṃ //
___ṛṣiṇā khaṇḍakhaṇḍakṛtena devanāgayakṣā kṣubhitā bhūtā ninādam akarensuḥ satvā ca mahābhayaṃ uttrāsaṃ janayensuḥ / naigamajānapadā bhūtānāṃ mahābhayaṃ dṛṣṭvā ninādaṃ nadantāṃ śrutvā ṛṣiṃ praṇipatitvā kṣamāpenti //
yo te hastāṃ ca pādāṃ ca karṇanāsāṃ ca cchindati /
tasya kupya mahābrahme svasty astu itarā prajāḥ //
ṛṣi āha //
yo me hastāṃ ca pādāṃ ca karṇanāsāṃ ca cchindati /
tasyāpy ahaṃ na kupyāmi prāg eva itarā prajāḥ //
devanāgayakṣagandharvā āhansuḥ // ṛṣiṃ kṣāntivādiṃ uttejema imaṃ kalabhasya rājño rājyaṃ sarāṣṭraṃ sajanapadaṃ ṛddhīkartuṃ na labhyati /
uddahyatu janapado sphīto rāṣṭraṃ vinasyatu /
ṛṣiṃ yatra viheṭhensuḥ kṣāntivādim ahiṃsakaṃ //
[_Mvu_3.360_] uddahyatu imaṃ nagaraṃ kālavastuṃ karīyatu //
ṛṣiṃ yatra viheṭhensuḥ kṣāntivādim adūṣakaṃ //

uddahyatu ayaṃ rājā sāmātyo sapariṣado /
ṛṣiṃ yatra vaheṭhensuḥ kṣāntivādim adūṣakaṃ //
nigamajanapadā taṃ bhūtānāṃ mahāsaṃkṣobhaṃ dṛṣṭvā bhītā ṛṣiṃ praṇipatya yācanti //
yo te hastāṃ ca pādāṃ ca karṇanāsāṃ ca cchindati /
tasya kupya mahābrahme svasty astu itārā prajāḥ //
ṛṣi āha //
mā bhāyatha yuṣmākaṃ na kiṃcit pīḍā bhaviṣyati /
yo me hastāṃ ca pādāṃ ca karṇanāsāṃ ca cchindati //
tasyāpy ahaṃ na kupyāmi prāg eva itarā prajāḥ /
rājā svayaṃkṛtakarmasya vipākam anubhaviṣyati //
ṛṣi devanāgayakṣagandharvāṇāṃ āha //
kāle na varṣati devo bījā vuttā na rohaṃti /
tāpadagdhā vātahatā . . . . . . . . . . . //
evaṃ abhū atītasmiṃ ṛṣi kṣāntīya dīpako /
taṃ kṣāntīye sthitaṃ santaṃ kāśirājā aghātaye //
tasya karmasya paruṣasya vipāko kaṭuko phalo /
yaṃ kāśirājā vedesi nirayasmiṃ samarpito //
[_Mvu_3.361_] evaṃ khu adhivā . . . . kṣāntivādī ṛṣī yathā /
aṃgeṣu cchidyamāneṣu na so kupyati kasya cit* //
so dāni kāśirājā kalabho agninā dagdho avīcismiṃ mahānarake upapanno //
___hastināpure arjuno nāma rājā so sādhurūpāṃ viditvā praśnāṃ pṛcchati yo śakyo cittam ārādhayituṃ so svastinā jīvanto mucyati yo na śaknoti rājño arjunasya praśnavyākaraṇena cittam ārādhayituṃ so rājñā arjunena svayaṃ śaktinā hanyati // himavantapārśvāto gautamo nāma ṛṣi hastināpuram āgato paṃcābhijño caturdhyānalābhī maharddhiko mahānubhāvo kāmeṣu vītarāgo // so dāni ṛṣī rājñā arjunena praśnaṃ pṛcchito ṛṣiṇā taṃ praśnaṃ atra saviṣamaṃ vyākṛtaṃ rājā ca na vijānāti / tena so ṛṣi gautamo mahābhāgo svayaṃ śaktinā hato so pi rājā arjuno agninā dagdho śaktiśūle mahānarake upapanno //
___kaliṃgeṣu dantapuraṃ nāma nagaraṃ / tatra nārīkelo nāma rājā rājyaṃ kārayati duṣṭo vivarṇo raudro dāruṇo sāhasiko // so śramaṇabrāhmaṇā nimantrayitvā śunakhehi khādayati / tehi ca khādyaṃtehi hasati // so pi agninā dagdho mahānarake upapanno śyāmaśavalehi ahorātrāṇi khādyati //
___kaṃpille nagare brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati / tasya rājño brahmadattasya putraśataṃ kumārāṇāṃ purohitasyāpi yajñadatto nāma putro māṇavako purohitakumāro // dakṣiṇāpathāto iṣvastrācāryo śṛṇvati / kaṃpille nagare rājño brahmadattasya
[_Mvu_3.362_] kumāraśato sti / tatra gacchāmi kaṃpillaṃ nagaraṃ taṃ kumāraśataṃ iṣvastrajñānaṃ śikṣāpayiṣyāmi tato me vṛttir bhaviṣyati // so dāni kaṃpillam āgato purohitasyāllīno purohitenāpi rājño brahmadattasya allāpito // brahmadatto tam āha // idaṃ mama kumāraśataṃ iṣvastrajñāne śikṣāpehi / ahaṃ te vipulaṃ vittaṃ dāsyāmi // so dāni iṣvastrācāryo iṣvastrajñānaṃ śikṣāpeti purohitaputro pi yajñadatto tatraiva iṣvastrajñānaṃ śikṣati tehi kumārehi sārdhaṃ // te dāni sarvāvantaṃ iṣvastrajñānaṃ śikṣitā sarveṣāṃ ca iṣvastrajñānena yajñadatto viśiṣyate // te dāni śikṣitā sarājikāye pariṣāye purato mahato janakāyasya darśanaṃ denti / kumāraśataṃ yajñadattasya iṣuṃ kṣipaṃti yajñadatto pi maṇḍalāgreṇa tāni iṣūṇi kumāraśatena kṣipiyaṃtāni asaṃprāptāni śarīre sarvāṇi cchindati // sarvā sā sarājikā pariṣā yajñadattasya vismitā / tasya dāni śarabhaṃga iti nāma nirvṛttaṃ abhūṣi //
___vārāṇasyā uttareṇa anuhimavante sāhaṃjanī āśramapadaṃ mūlopetaṃ patropetaṃ puṣpopetaṃ phalopetaṃ kodravaśyāmākabhaṃgaprāsādikaśākaśālūkasaṃpannaṃ anekehi vṛkṣasahasrehi puṣpaphalopetehi śobhitaṃ pānīyasaṃpannaṃ // tahiṃ kāśyapo nāma ṛṣiḥ prativasati paṃcaśataparivāro sarve paṃcābhijñā caturdhyānalābhino maharddhikā mahānubhāvā // śarabhaṃgo purohitaputro tahiṃ sāhaṃjanīm āśramapadaṃ gatvā kāśyapasya ṛṣisya sakāśe ṛṣipravrajyāṃ pravrajito // tenāpi pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktena viharantena yujyantena ghaṭantena vyāyamantena catvāri dhyānāni utpāditāni paṃca cābhijñā sākṣīkṛtā caturdhyānalābhī paṃcābhijño mahānubhāvo śarabhaṃgo ṛṣi saṃvṛtto sadevake loke abhijñātaparijñātakaumārabrahmacārī ugratapasyāśrito
[_Mvu_3.363_] mahānāgo // so dāni dakṣiṇāpathagato // asmakeṣu godāvarī nadī / tasyā kūle kapitthakaṃ nāma āśramaṃ sādhetvā prativasati //
___kāśyapasya ṛṣisya śiṣyo vatso nāma paṃcaśataparivāro anuhimavante gaṃgākūle āśrame prativasati sarve paṃcābhijñā caturdhyānalābhino kāmeṣu vītarāgā uṃchavṛttikā mahānubhāvā / tatra dāni vatsa-ṛṣisya vātavyādhi utpanno // so anuhimavante śītam asahanto dakṣiṇāpathaṃ gato govardhanaṃ nāma nagaraṃ // tatra dāni daṇḍakī nāma rājā rājyaṃ kārayati adhārmiko adharmarājā dṛṣṭivipanno viṣayalolaḥ mūḍho viparītadarśī amātṛjño apitṛjño aśrāmaṇyo abrāhmaṇyo dāruṇo niṣkṛpo sāhasiko // tena so vatso ṛṣi dṛṣṭvā pāṃśunā ākramāpito aheṭheko adūṣako anaparādhī // tasya dāni rājye vighuṣṭo nāmāgrāmātyo / tena so ṛṣī tato pāṃśurāśito śīghram eva jīvanto utkhanāpito praṇipatitvā ca anukṣamāpito / bhagavaṃ na me priyaṃ yaṃ rājñā sāhasaṃ kṛtaṃ / sādhu bhagavaṃ kṣāntum arhasi // ṛṣi āha // amātya gacchāhi ito rājyato śīghranti / ahaṃ saptamaṃ divasaṃ kālaṃ kariṣyāmi mayā kālagate iha rājye mahādāruṇabhayaṃ bhaviṣyati // so dāni amātyo vatsasya ṛṣisya śrutvā saputradāro saparivāro sarveṇa jñātigaṇena sārdhaṃ daṇḍakisya rājyato anyaṃ rājyaṃ saṃkramati // saptarātrasyātyayena vatso ṛṣi kālagato samanantarakālagatasya ṛṣisya bhūtānāṃ mahāsaṃkṣobhaṃ abhūṣi tehi sarājyaṃ rātrīye bhasmīkṛtaṃ nagaraṃ //
___gaṃgāya ca yamunāyā ca antarā kāśyapo ṛṣi yajñaṃ yajati / tatra aṣṭānavati
[_Mvu_3.364_] tāpasasahasriyo saṃnipatitāvo paṃcābhijñā caturdhyānalābhino sarve maharddhikā mahānubhāvā //
___kaliṃgeṣu dantapuraṃ nāma nagaraṃ tatra uggato nāma rājā so teṣāṃ rājñāṃ dāruṇāṃ imāṃ mahābhayāṃ mahāvipattiṃ dṛṣṭvā saṃjayantīm adhyagāt* ṛṣayo darśanāya // saṃjayantīyaṃ bhīmaratho nāma rājā / so pi teṣāṃ rājñāṃ vipattiṃ dṛṣṭvā saṃvigno so taṃ kaliṃgarājaṃ pṛcchati / kahiṃ gamiṣyasi // so tam āha // gamiṣyāmi ṛṣayo darśanāya // hastināpure aṣṭamako nāma rājā rājyaṃ kārayati / so pi teṣāṃ caturṇāṃ rājñāṃ dāruṇāṃ vipattiṃ dṛṣṭvā trasto saṃvigno so pi prasthito ṛṣayo darśanāya // śakro pi devānām indro teṣāṃ caturṇāṃ adhārmikānāṃ adharmarājñāṃ duṣṭivipannānāṃ niṣkṛpānāṃ dāruṇānāṃ sāhasikānāṃ vipattiṃ dṛṣṭvā āgataḥ mahatā devatānubhāvena ṛṣayo darśanāya //
paṃca śatāni himavantapārśve
mūlaphalāhārā ṛṣayaḥ paśyensuḥ /
uṃcharatā tāpasā śuddhalūkhā

susaṃyatā ugratapā udārā //
eko atra āsī ṛṣi vatsagotro
vātehi ābādhehi kṛśo abhūṣi /
himavantapārśve asahanto śītaṃ
vanāto so osare rājadhānīṃ //
tatra abhūd daṇḍakī nāma rājā
adharmacārī . . . . niviṣṭo /

dṛṣṭiṃ grahetvā viparītasaṃkhyo
[_Mvu_3.365_] so taṃ ṛṣiṃ pāṃśunā ākrameti //
tasyaiva rājño abhu agramātyo
nāmena vighuṣṭo abhūṣi rājye /
so taṃ ṛṣiṃ uddhariya avocat*
na me priyaṃ sādhu kṣamāhi brahme //
vatso ṛṣī taṃ avaca amātyaṃ
gaccha ito mā te siyā anarthaḥ /
saptarātrīyena ito tyayena
mahad bhayaṃ bhaviṣyati ghorarūpaṃ //
ṛṣisya ca kālagatasya tatra
bhūtānāṃ saṃkṣobho mahā abhūṣi /
tantasya rājyaṃ sadhanaṃ sarāṣṭraṃ
ekāya rātrīya karensu bhasmaṃ //
athābravīc charabhaṃgo tapasvī
samāgatā ṛṣayo . . . . /
na sādhurūpaṃ kṛtaṃ daṇḍakīnā
gacchāma vatsasya karoma pūjāṃ //
athāṣṭamako bhīmaratho ca rājā
kaliṃgarājā atha udgato ca /
saṃvignā saṃhṛṣṭā idaṃ uvāca
gacchāmatha ṛṣayo darśanāya
pṛcchāmatha yena hi taṃ bhaveya //
te dāni allīnā trayo narendrā
saṃtuṣṭā saṃvignā ṛṣīṇāṃ samīpaṃ /
[_Mvu_3.366_] alaṃkṛtā kuṇḍalino suvastrā
vaiḍūryamuktāstarakhaḍgapāṇī //
ṛṣayo āhansuḥ //
rājā ṛṣiṃ bhāṣatha ke va yūyaṃ
kathaṃ vo jānanti manuṣyaloke //
rājāno āhansuḥ //
aṣṭamako bhīmaratho ca rājā
kaliṃgarājā punar udgato yaṃ /
susaṃyatā ṛṣayo darśanāya
ihāgatā pṛcchatukāmā praśnāṃ //
ṛṣayo śakraṃ antarīkṣagataṃ pṛcchanti //
vaihāyasaṃ tiṣṭhasi antarīkṣe
obhāsayaṃ paṃcadaśīva candro /
pṛcchāma te deva mahānubhāva
kathaṃ ti jānanti manuṣyaloke //

śakro āha //
devā me jānanti śacīpatīti
maghavanti me āhu manuṣyaloke ///
so āgato deva mahānubhāva
susaṃyatāṃ ṛṣayo darśanāye //
[_Mvu_3.367_] ṛṣayo āhansuḥ //
puraṃdaro bhūtapatī punar yo
devānām indro tridaśānam īśvaro /
so āgato asuragaṇapramardako
okāśam ākāṃkṣati praśnaṃ praṣṭuṃ //
dūrā śrutā mo ṛṣayo samāgatā
susaṃyatā vo ṛṣayo sma āgatā /
pādavandakā āryaprasannacittā
ayaṃ sarvaloke manuṣyaśreṣṭho //
ṛṣi āhansuḥ //
ṛṣīṇāṃ gandho cirabhāvitānāṃ
upavāyati erito mārutena /
ito apakramya niṣīda śakra
na eṣa gandho susaho devatehi //
śakro āha //
ṛṣīṇāṃ gandho cirabhāvitānāṃ
upavāyati erito mārutena /
śuciḥ sugandho cirabhāvitānāṃ
na eṣa gandho pratikūla mahyaṃ //
ṛṣayo āhansuḥ //
ayaṃ ṛṣiḥ sarabhaṃgo udāro
yato jāto virato maithunāto /
[_Mvu_3.368_] ācārya buddho suvinītarūpo
so viha praśnāni viyākarotu //
[ṛṣayo āhaṃsuḥ // ]
vāśiṣṭha praśnāni viyākarohi
yācanti tvāṃ ṛṣayo sādhurūpā /
eṣo hi dharmo manujehi paṇḍite
yaṃ vṛkṣam ākāṃkṣati tasya bhāro //
[śarabhaṃga āha // ]
yat kiṃci praśnaṃ manasābhikāṃkṣatha
kṛtāvakāśāni vadetha yūyaṃ /
ahaṃ vo praśnāni viyākariṣyaṃ
dṛṣṭaṃ hi me tatvam idaṃ paraṃ ca //
rājā dāni pṛcchati //

yathā abhūd daṇḍaki nālikero
arjuno ca kalabho ca rājā /
teṣāṃ gatiṃ brūhi supāpakarmaṇāṃ
kutropapannā ṛṣayo viheṭhiya //
śarabhaṃgo āha //
yathā abhūd daṇḍaki nālikero
arjuno ca kalabho ca rājā /
teṣāṃ gatiṃ budhya supāpakarmaṇāṃ
[_Mvu_3.369_] yatropapannā ṛṣīṇāṃ vaheṭhakā //
ṛṣī pāṃśunākrami yena daṇḍakī
ucchinnamūlo sadhano sarāṣṭro /
kukkulaṃ nāma narakaṃ prapanno
sphuliṃgajālā va tato samucchrayāḥ //
arjuno narakaṃ śaktiśūlaṃ
adhośiro ūrdhapādo prapanno /
āṃgīrasaṃ gautamaṃ heṭhayitvā
ṛṣiṃ tapasviṃ cirabrahmacāriṃ //
yo saṃyatāṃ pravrajitāṃ vihiṃse
annena pānena nimantrayitvā /
taṃ nālikeraṃ śunakhā paratra
prasahya khādanti viceṣṭamānaṃ //
yo khaṇḍaso pravrajitaṃ praghātayed*
ṛṣiṃ kṣāntīvādiṃ śramanaṃ adūṣakaṃ /
kalabho avīciṃ narakaṃ prapanno
mahābhitāpaṃ kaṭukaṃ bhayānakaṃ //
etādṛśāni narakāni śrutvā
dṛṣṭvā ca rāṣṭrāṇi samūhatāni /
dharmaṃ care śramaṇabrāhmaṇeṣu
evaṃkaro svargam upeya sthānaṃ //
rājāno āhansuḥ //
yan te apṛcche ham abhibhavesi
anyan te pṛcchāmi tad iha brūhi /
[_Mvu_3.370_] kiṃ so vadhitvā na kadāci socati
kasya prahāṇiṃ ṛṣayo varṇayanti //
śarabhaṃgo āha //
krodhaṃ vadhitvā na kadāci socati
īrṣyāprahāṇiṃ ṛṣayo varṇayanti /
sarvasya uktaṃ paruṣaṃ kṣameyā
etaṃ balaṃ durjayam āhu santo //
rājāno āhansuḥ //

śakyaṃ hi dvinnāṃ vacanaṃ kṣametuṃ
śreṣṭhasya vā atha vā sadṛśasya /
kathaṃ hi hīnasya vacaṃ kṣameyā
ākhyāhi me kauṇḍinya etam arthaṃ //
sarabhago āha //
bhayā hi śreṣṭhasya vacaḥ kṣamenti
saṃraṃbhahetoḥ pana sadṛśasya /
yo ceha hīnasya vacaṃ kṣameyā
etad balaṃ uttamam āhu santo //
kathaṃ jānetha catuchannarūpaṃ
sadṛśaṃ ca śreṣṭhaṃ atha vā ca hīnaṃ /
virūparūpeṇa caranti santo
[_Mvu_3.371_] tasmād dhi sarvasya vacaṃ kṣameyā //
na etam arthaṃ mahatī pi senā
sarājikā yudhyamānī kareyā /
yaṃ kṣāntimāṃ satpuruṣo karoti
kṣāntīmatā vopasamanti vīrāḥ //
rājāno āhansuḥ //
subhāṣitan te anumodayāmo
anyan te pṛcchāmi tad iha brūhi /
katividhaṃ śīlavantaṃ vadesi
katividhaṃ prajñāvantaṃ vadesi /
katividhaṃ satpuruṣaṃ vadesi
katividhaṃ ca śiri na jahāti //
sarabhaṃgo āha //
kāyena vācāya susaṃvṛto yaḥ
manasā ca no kiṃci karoti pāpaṃ /
na cāpi loke ahitaṃ karoti
tathāvidhaṃ śīlavantaṃ vadāmi //
sarvāṇi arthāni punar vinaśyanti
kālāgataṃ ca na prayāti arthaṃ /
na cātmaheto . . vidhaṃ careyā
tathāvidhaṃ prajñāvantaṃ vademi //
yo ve kṛtajño kṛtavedi poso
kalyāṇamitro dṛḍhabhaktirūpo /
[_Mvu_3.372_] vyasanasmiṃ satkṛtya karoti kāryaṃ
tathāvidhaṃ satpuruṣaṃ vademi //
etehi dharmehi trihi yo upeto
saṃmodako sakhilo ślakṣṇavāco /
sagāravo sapratīśo hirīmāṃ