મહાવસ્તુ-અવાદન · ભાગ 301320

[_મ્વુ_3.284_] કથંધ્યાયી બહુલી કામસંજ્ઞા
પરિબાહિતો ભવતિ અલબ્ધગાઢા ॥
અથ ખલુ ભગવાં તન્ત્રીં મારધીતરાં ગાથાયે પ્રત્યભાષતિ ॥
અઞ્ઞાય ધર્મં અવિતર્કધ્યાયી
નો રજ્યતે નો સરતીહ થીનં ।
એવંવિહારી બહુલીહ ભિક્ષુ
પંચોઘતીર્ણો તરતીહ ષષ્ટં ॥
પ્રશ્રબ્ધકાયો સુવિમુક્તચિત્તો
સ્મૃતિમાનકોપ્યો અપનીતમાનો ।
અવંધ્યાયી બહુલી કામસંજ્ઞા
પરિબાહિતો ભવતિ અલબ્ધગાઢા ॥
અથ ખલુ અરતી મારધીતા ભગવન્તં ગાથાયે અધ્યભાષતિ ॥
સોકાભિતુન્નો વ વનસ્મિં ધ્યાયસિ
ચિતાય જીવં અભિપ્રાર્થયન્તો ।
આસાદ્ય ગ્રામ્યા ન કરોષિ સાખ્યં
કસ્માજ્ જને ન કરોષિ સાખ્યં ॥
અથ ખલુ ભગવાં અરતીં મારધીતારં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
શોકસ્ય મૂલં પરિખન્ય સર્વં
સર્વં પ્રહાય ભવલોભમ્ આપ્સ્યે ।
[_મ્વુ_3.285_] અર્થસ્ય પ્રાપ્તિં હૃદયસ્ય શાન્તિં
ધ્યાનાનુયુક્તો સુખસારબુદ્ધિઃ ।
તસ્માજ્ જને ન કરોમિ સાખ્યં
સાખ્યં ન સંવિદ્યતે તેન અસ્મે ॥
અથ ખલુ અરતી મારદેવી ભગવન્તં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
આચ્છેત્વ તૃષ્ણાં ગુણસંપ્રચારી
બહ્વ્ અત્ર રક્તા કરિષ્યન્તિ ચ્છન્દં ।
બહું વતાયં જનતાં સુવેધ
આચ્છેત્વ . . . . . . મૃત્યુરાજ્ઞો
નયિષ્યતિ અચ્યુતપદમ્ અશોકં ॥
અથ ખલુ ભગવાં તાં મારધીતરો ગાથાયે પ્રત્યભાષતિ ॥
ગિરિં નખેહિ ખનથ અયો દન્તેહિ ખાદથ ।
પર્વતં શિરસા હનથ અગાઢે ગાઢમ્ એષથ ।
કિમુ અન્વેથ પાપીયો અપિ બુદ્ધાસૂયા સદા ॥
અથ ખલુ તા મારધીતરો જાનાતિ માં શ્રમણો ગૌતમો તિ દુઃખી દુર્મના વિપ્રતિસારી યેન પિતા મારસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા પિતરં મારં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
અદ્ય મે વધં પિ તાત ન રાગેણ સ આનિયે ।
વિષયં મે અતિક્રાન્તઃ તસ્માચ્ છોચામ્ય્ અહં ભૃશં ॥
અન્યો વ તાત પુરુષો અવીતસંગો અસ્માકં તેન રૂપેણ સમન્વાગતાનાં પશ્યિત્વ
[_મ્વુ_3.286_] સો જિતં મૂર્છિત્વા પ્રપતિષ્યદ્ વા ઉષ્ણં વાસ્ય શોણિતં મુખતો આગચ્છે તેનૈવ ચ આબાધેન કાલં અકરિષ્યત્* ચિત્તક્ષયં વા પ્રાપુણે શ્રમણો પુનર્* તાત ગૌતમો અરહો વિગતરાગો વિગતદોષો વિગતમોહો અભિભૂય ભૂતો ॥
___અથ મારો પાપીમાં યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા એકાન્તે અસ્થાસિ । એકાન્તસ્થિતો મારો પાપીમાં ભગવન્તં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
ઇહાગતા હર્ષયન્તી તન્ત્રી ચ અરતી રતી ।

તા પ્રણુદે મહાવીરો તૂલં ભ્રાન્તં વ મારુતં ॥
ઇત્થમ્ ઉક્ત્વા ચ મારો પાપીમાં દુઃખી દુર્મના વિપ્રતિસારી તત્રૈવાન્તરહાયે ॥
___યદા ભગવાં પ્રવૃત્તપ્રવરધર્મચક્રો ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ આહન્સુઃ ॥ કથં ભગવં મારધીતરો ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રાન્તા અવતારાર્થી અવતારં ગવેષી અલભંતા ચ અવતારં નિર્વિદ્ય પ્રત્યવક્રાન્તા ॥ ભગવાન્ આહ ॥ ન ભિક્ષવઃ એતરહિમ્ એવ એતા મારધીતરો મમ ઉપસંક્રાન્તા અવતારાર્થી અવતારં ગવેષી અલભંતા ચ અવતારં નિર્વિદ્ય પ્રત્યવક્રાન્તા । અન્યદાપિ એતે ઉપસંક્રાન્તા મમ અવતારાર્થી અવતારં ગવેષી અલભંતા ચ અવતારં નિર્વિદ્ય પ્રત્યવક્રાન્તા ॥ ભિક્ષૂ આહન્સુઃ ॥ અન્યદાપિ ભગવન્* ॥ ભગવાન્ આહ ॥ અન્યદાપિ ભિક્ષવો ॥
___ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ અતીતમ્ અધ્વાનં નગરે વારાણસી કાશિજનપદે ધર્મલબ્ધો નામ વાણિજો અભૂષિ ॥ સ સમુદ્રજાતિકો સાર્થવાહો મહાસમુદ્રમ્ અવતરતિ સિદ્ધયાનપાત્રો ચ આગચ્છતિ ॥ તસ્ય તતો વારાણસીતો પંચમાત્રા વાણિજશતા ઉપસંક્રાન્તા
[_મ્વુ_3.287_] વયં પિ ત્વયૈવ સાર્ધં મહાસમુદ્રમ્ અવતરિષ્યામઃ ॥ ધર્મલબ્ધો આહ ॥ ન યૂયં શક્તાસ્ તેન માર્ગેણ ગન્તું યેનાહં ગચ્છામિ ॥ અહં રાક્ષસીદ્વીપસ્ય મધ્યેન ગચ્છામિ । તાયો ચ રાક્ષસીયો વાણિજાનિ ઉપાયશતેહિ લોભેન્તિ । તત્ર બહૂનિ વાણિજશતાનિ રાક્ષસીહિ લોભિતા અનયવ્યસનમ્ આપદ્યન્તિ । ન શક્યં યુષ્માભિઃ મયા સમાનં ગન્તું ॥ સો દાનિ ધર્મલબ્ધો સાર્થવાહો તેષાં પંચાનાં વાણિજશતાનાં ન કરોત્ય્ અવકાશં । મા તત્ર રાક્ષસીહિ લોભિતા અનયવ્યસનમ્ આપદ્યથ ॥ તે દાનિ પંચ વાણિજશતાનિ સંનિપતિત્વા આહન્સુઃ ॥ અયં ધર્મલબ્ધો વાણિજકો શોભનેન માર્ગેણ મહાસમુદ્રં ગચ્છતિ ક્ષેમેન ગચ્છતિ ક્ષેમેનાગચ્છતિ લઘું ચાગચ્છતિ સિદ્ધપાત્રો ચ આગચ્છતિ । અસ્માકં ચ ન કિંચિદ્ અવકાશં કરોતિ ગમનાય । ભવન્તો યાદૃશકો એષો ધર્મલબ્ધો વાણિજકો પુણ્યવન્તો પુણ્યં સંગૃહ્ણાતિ તાદૃશકં યૂયં પિ સંગૃહ્ણથ યં વેલં એષ ઇતો વારાણસીતો પ્રતિષ્ઠતિ તં વેલં વયં પિ પ્રસ્થાસ્યામઃ ॥ તેહિ સર્વેહિ યાદૃશં ધર્મલબ્ધો પુણ્યં સંગૃહ્ણાતિ તાદૃશં તેહિ પિ પંચહિ વાણિજશતેહિ પુણ્યં સંગૃહીતં યત્ર કાલે ચ ધર્મલબ્ધો વાણિજકો સમુદ્રં પ્રસ્થિતો તત્ર કાલે તે પિ પંચ વાણિજશતા સંપ્રસ્થિતા ધર્મલબ્ધેન સાર્થવાહેન સાર્ધં ગચ્છન્તિ ॥ યં કાલં તત્ર દેશં પ્રાપ્તા યત્ર તાયો રાક્ષસીયો તતો ધર્મલબ્ધેન સાર્થવાહેન સર્વે તે પંચ વાણિજશતા શબ્દાવિયાન બુધ્યન્તિ ॥ ભવન્તો ઇમે સર્વે પંચ વાણિજકશતા મયા સાર્ધં વારાણસીતો સંપ્રસ્થિતા ઇમં ચ તં રાક્ષસીભવનં અસ્માભિર્ અનુપ્રાપુણિતવ્યં । તાયો ચ યુષ્માકં રાક્ષસીયો બહુપ્રકારં પ્રલોભયિષ્યન્તિ અન્યા રૂપેહિ પ્રલોભયિષ્યન્તિ
[_મ્વુ_3.288_] અન્યા શબ્દેહિ અન્યા ગન્ધેહિ અન્યા રસેહિ અન્યા સ્પર્શેહિ તત્ર માર્ગે વિવિધાનિ નાનાપ્રકારાણિ કામકલ્યાણાનિ અભિનિર્મિણિષ્યન્તિ આપણં ચ માર્ગેષુ પ્રસારિતં અભિનિર્મિણિષ્યન્તિ । યત્ર તુ સો કોચિત્ કામકલ્યાણં તત્ર ન પશ્યિષ્યથ । તત્ર યુષ્માબિર્ ન કેનચિલ્ લોભં કર્તવ્યં ન કેનચિત્ કિંચિદ્ ગૃહીતવ્યં ન કેનચિત્ કિંચિત્ પ્રાશિતવ્યં । વૃક્ષસહસ્રાણિ નાનાપ્રકારાણિ પુષ્પફલોપેતાનિ અભિનિર્મિણિષ્યન્તિ મદનપુષ્પેહિ ચ મદનફલેહિ ચ ભરિતાનિ મૂલતો ઉપાદાય યાવત્ પુષ્પં પત્રલભારભરિતાનિ પુષ્પં વા ફલં વા ન આનયિતવ્યં । પુષ્કિરિણીયો ચ નાનાપ્રકારાણિ અચ્છાનિ શુભાનિ શીતલજલાનિ સુવર્ણવાલિકાસંસ્તૃતાનિ ઉત્પલપદુમકુમુદપુણ્ડરીકસૌગન્ધિકસંછન્નાનિ સુખોપતીર્થાનિ અભિનિર્મિણિષ્યન્તિ । તત્ર ભવન્તેહિ ન કેનચિદ્ અલ્લીપિતવ્યં ન ચ તતો કેનચિત્ પુષ્કિરિણીહિ ઉદકં વા પદ્મં વા ઉત્પલં વા પુણ્ડરીકં વા બિસમૃણાલં વા સ્વાદયિતવ્યં ॥ અન્યાનિ ચ નાનાપ્રકારાણિ રત્નરતનાનિ અભિનિર્મિણિષ્યન્તિ । તત્ર ચ યુષ્માભિર્ ન કેનચિત્ કહિંચિલ્ લોભો ઉત્પાદયિતવ્યઃ । યો યુષ્માકં તત્ર લોભમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ સો ન ભૂયો જંબુદ્વીપં ગમિષ્યતિ । તત્રૈવ અનયાતો વ્યસનમ્ આપદ્યિષ્યતિ । યો ચ તતો રાક્ષસીભવનાતો સર્વતો નિરપેક્ષો અભિનિષ્ક્રમિષ્યતિ સો સિદ્ધપાત્રો સ્વસ્તિના પુનઃ આગતો સ્વદેશં ગમિષ્યતિ ॥
પુણ્યં સમુદાનેત્વાન જમ્બુદ્વીપાતો વાણિજા ।
મહાસમુદ્રં પ્રસ્થિહેન્સુઃ યં ધનરતનાકરં ॥
[_મ્વુ_3.289_] તેન ચાભિરુહિત્વાન ઓગાહેત્વાન સાગરં ।
દ્વીપેષુ રતનં ગૃહ્ય સ્વસ્તિના પુનર્ આગતા ॥
તેષામ્ આસિ સાર્થવાહો પણ્ડિતો અર્થચિન્તકો ।
ધર્મલબ્ધો તિ નામેન સો તેષાં અનુશાસતિ ॥
ઇમસ્મિં વાણિજા માર્ગે રાક્ષસીયો ભયાનિકા ।
ઋદ્ધીયે વશિતાં પ્રાપ્તા માયાચારે ચ શિક્ષિતા ॥
યસ્ તાસુ કાહિતિ ચ્છન્દં બાલો દુષ્પ્રજ્ઞજાતિકો ।
ન સો પુનર્ જમ્બુદ્વીપં ગમિષ્યતિ આત્મનો ઘરં ॥
યો ચ ખુ તાસુ અનપેક્ષો ભવિષ્યતિ ઇહ વાણિજો ।
સ્વસ્તિના સો જંબુદ્વીપં ગમિષ્યતિ આત્મનો ઘરં ॥
તે માર્ગં પ્રતિપદ્યેન્સુઃ યત્ર રાક્ષસિયો અભૂ ।
તા ચ તાન્ ઉપલભેન્સુઃ યથાધિમુક્તવાણિજાં ॥
રૂપેહિ અથ શબ્દેહિ સ્પર્શગન્ધરસેહિ ચ ।
સુવિચિત્રેષુ કામેષુ ઉપલભેન્સુ વાણિજાં ॥
તત્ર યે રૂપાધિમુક્તા વાણિજા તે રૂપેહિ લોભિતા યે શબ્દાધિમુક્તા વાણિજા તે મનોજ્ઞગીતવાદિતશબ્દેહિ લોભિતા યે ગન્ધાધિમુક્તા વાણિજા તે નાનાપ્રકારેહિ સુમનોજ્ઞગન્ધેહિ લોભિતા યે રસાધિમુક્તા વાણિજા તે પિ નાનાપ્રકારેહિ રસાગ્રેહિ લોભિતા યે સ્પર્શાધિમુક્તા વાણિજા તે નાનાપ્રકારેહિ સ્પર્શેહિ લોભિતા ॥ સર્વે પંચ વાણિજશતા આહન્સુઃ ॥ યસ્યાર્થાય વયં રાત્રિં વા દિવા વા
[_મ્વુ_3.290_] પરિક્લિશ્યમાના નાનાપ્રકારાં કર્માન્તાં અનુતિષ્ઠિયેમ તાન્ય્ અસ્માભિર્ ઇહાનુપ્રાપ્તા રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યં । ઇમહિમ્ એવ વયં ક્રીડિષ્યામ અભિરમિષ્યામઃ ન ભૂયો જંબુદ્વીપં ગમિષ્યામઃ ॥ ધર્મલબ્ધં સાર્થવાહં સંદિશન્તિ ॥ અસ્માકં વચનેન જમ્બુદ્વીપે મિત્રજ્ઞાતિસાલોહિતાનાં [આરોગ્યં] પૃચ્છસિ એતે ઇમહિમ્ એવ વયં અભિરમિષ્યામઃ ॥ સાર્થવાહો તાન્ આહ ॥ ભવન્તો ન એતા માનુષિકા રાક્ષસીયો એતા । તં મયા યુષ્માકં આદિત એવોક્તં । એતે વયં શુવે તં રાક્ષસીભવનમ્ અતિક્રમિષ્યામઃ તે ચ યુષ્માકં રાક્ષસીયો બહુપ્રકારં લોભયિષ્યન્તિ । તત્ર ભવન્તેહિ લોભં ન કર્તવ્યં । યદિ ઇચ્છથ ક્ષેમેન સ્વદેશં ગન્તું મા ભવન્તો રાક્ષસીહિ માનુષિકા તિ ચિત્તં ઉત્પાદેથ મા સર્વે અનયાતો વ્યસનમ્ આપદ્યિષ્યથ ॥ તે દાનિ ધર્મલબ્ધેન સાર્થવાહેન બહુપ્રકારં વુચ્ચંતા ન શૃણોન્તિ મોહેન મોહિતા ॥

___તતઃ ધર્મલબ્ધો સાર્થવાહઃ સ્વકેન પરિવારેણાતિક્રાન્તો ચ તં સર્વં રાક્ષસીનિર્મિતાનિ ભવનાનિ અન્તરહિતાનિ સ્વપ્નં વ પ્રતિભાયેન્સુઃ ॥ તતો પંચ વાણિજશતાનિ પંચહિ રાક્ષસીશતેહિ સર્વે ખાદિતા અસ્થીન્ય્ અવશેષિતાનિ ॥ પંચ વાણિજકશતાનિ ભક્ષયિત્વા સર્વં તં રાક્ષસીગણં સન્નિપતિતં । સંનિપતિત્વા આહન્સુઃ ॥ અયં ધર્મલબ્ધો સાર્થવાહો પુનર્પુનઃ ઇમેન માર્ગેણ મહાસમુદ્રમ્ અવતરતિ લબ્ધલાભો ચ પુનઃપુનર્ ક્ષેમેણ સ્વદેશં ગચ્છતિ અન્યાન્ અપિ વાણિજકાં વિગ્રાહેતિ મા એતેન માર્ગેણાગચ્છથ મા રાક્ષસીહિ ખજ્જિષ્યથ । કા ઉત્સહતિ એતં ધર્મલબ્ધં લોભેત્વા ભક્ષયિતું ॥ તત્ર એકા રાક્ષસી બહુમાયા પ્રવિષ્ટા યાયે બહૂનિ વાણિજશતાનિ
[_મ્વુ_3.291_] ઉપલોભિત્વા ભક્ષિતા । સા તાહિ રાક્ષસીહિ ઉત્સાહિતા । ધર્મલબ્ધં લોભેહિ તવ ભક્ષો ભવિષ્યતિ ॥ સા તરુણાભિરૂપાં સ્ત્રીમ્ આત્માનં અભિનિર્મિણિત્વા ધર્મલબ્ધસ્ય ગચ્છંતસ્ય પૃષ્ઠતો અનુબદ્ધા તસ્ય સાર્થવાહસ્ય દર્શનપથેન પુનઃપુનો અભિક્રામતિ ન ચ સાર્થવાહસ્ય તત્ર સ્ત્રીયં મનં ગચ્છતિ ॥ સાર્થવાહઃ તં પુણ્યં સમુદ્રપત્તનમ્ અવતરિત્વા નાનાપ્રકારાણિ રતનાનિ ગૃહ્ય સમુદ્રાતો ક્ષેમેણ જંબુદ્વીપં પ્રત્યુત્તીર્ણો । સા રાક્ષસી તેન સ્ત્રીરૂપેણ તરુણાભિરૂપેણ સાર્થવાહસ્ય ધર્મલબ્ધસ્ય બહુપ્રકારં પ્રલોભેન્તી પૃષ્ઠિમેન પૃષ્ઠિમં અનુગચ્છતિ ॥
___યં વેલં ધર્મલબ્ધો ક્ષેમેન વારાણસ્યાં જાનપદં પ્રાપ્તઃ તત્ર રાક્ષસી ધર્મલબ્ધસ્ય સાર્થવાહસ્ય સદૃશં દારકં અભિનિર્મિણિત્વા સાર્થવાહસ્ય ઉપનામેતિ । યદિ ત્વં મમ ઉજ્ઝિત્વા ગચ્છસિ ઇમં પુત્રકં ગૃહ્ણાહિ કો એતં ત્વયા ગતેન ઉન્નેષ્યતિ ॥ સાર્થવાહો આહ ॥ ન એષો મમ પુત્રો નાપિ મે ત્વં ભાર્યા અહં ચ માનુષો ત્વં ચ રાક્ષસી બહૂનિ વાણિજકશતાનિ યે યુષ્માભિઃ લોભિતા અનયાતો વ્યસનમ્ આપાદિ ॥ સા ગ્રામેહિ ચ નગરેહિ ચ નિગમેહિ ચ જાનપદેહિ ચ મહાજનસ્ય ગર્હતિ ॥ એષો મે ધર્મલબ્ધો અમુકાતો પત્તનાતો પ્રિયશબ્દેહિ આનેત્વા ઇહ મે છડ્ડેતિ । ઇમં પિ પુત્રં ન ગૃહ્ણાતિ મમાપિ ન ઉન્નેતિ ॥ સો દાનિ સાર્થવાહો મહાજનેન સ્ત્રિયાહિ ચ પુરુષેહિ ચ ઉપલભ્યતિ । મા સાર્થવાહ એતાં સ્ત્રિયં સમુદ્રપત્તનાતો આનેત્વા ઇમહિં મેલ્લેહિ એષો તે પુત્રો તવ સદૃશો ॥ સાર્થવાહ આહ ॥ ન એષો મમ પુત્રો નાપ્ય્ એષા ભાર્યા મમ રાક્ષસી એષા બહૂનિ વાણિજકશતાનિ એતાહિ રાક્ષસીહિ લોભેત્વા ખાદિતા ॥ સાપિ રાક્ષસી તસ્ય જનસ્યાહ ॥ એદૃશા એતે અર્થલબ્ધા પુરુષા યં વેલં સ્ત્રિય અનુરક્તા ભવન્તિ તતો ગુણશતાનિ ભાષન્તિ યં
[_મ્વુ_3.292_] વેલં વિરક્તા ભવન્તિ તં વેલં પિશાચનીયો ચ ક્રિયામો રાક્ષસી ચ અવર્ણશતેન ચાક્રુષ્યામઃ ॥ એવં રાક્ષસી તં જનકાયં પત્તીપયતિ ॥ એવં સાર્થવાહો ધર્મલબ્ધો ક્ષેમેણ વારાણસી સ્વગૃહમ્ અનુપ્રાપ્તો ॥
તતો ચ વાણિજા આહુઃ સાર્થવાહં નિરન્તરં ।
યસ્યાર્થાય વયં ઘટ્ટામ રાત્રિંદિવમ્ અતન્દ્રિતાઃ ।
કથં રૂપાન્ અધિગચ્છેમ તે નો દ્યાધિગતા ઇહ ॥
આરોગ્યં વાર્ય વદેસિ જમ્બુદ્વીપસ્મિ જ્ઞાતયો ।
ઇહ એવં રમિષ્યામ નાસ્તિ આગમનં તહિં ॥
સાર્થવાહ આહ ॥
ન ખલુ સ્મૃતિર્ વો અસ્તિ વિપર્યસ્તાહો મારિષ ।
રાક્ષસીનાં તથ ભક્ષા નચિરેણ ભવિષ્યથ ॥
ત્વચં વસાં ચ માંસં ચ પીત્વાન રુધિરં ચ વો ।
તુષ્ટા રાક્ષસી ભવિષ્યન્તિ આહારેણ સમર્પિતા ॥
યો મે ન કાહિતિ વચનં પશ્ચાત્તાપી ભવિષ્યતિ ।
અપરે વાણિજા આહુઃ સાર્થવાહં તદ્ અનન્તરં ॥

યસ્યાર્થાય વયં ઘટ્ટામ રાત્રિંદિવમ્ અતંદ્રિતાઃ ।
કથં શબ્દાન્ અધિગચ્છેમ તે નો પ્ય્ અધિગતા ઇહ ॥
આરોગ્યં વાર્ય વદેસિ જમ્બુદ્વીપસ્મિ જ્ઞાતયો ।
ઇહૈવ વયં રમિષ્યામો નાસ્તિ આગમનં તહિં ॥
[_મ્વુ_3.293_] અપરે ખુ વાણિજા આહુઃ સાર્થવાહં તદ્ અનન્તરં ।
યસ્યાર્થાય વયં ઘટ્ટામ રાત્રિંદિવમ્ અતંદ્રિતાઃ ।
કથં ગન્ધાન્ અધિગચ્છેમ તે મં અધિગતા ઇહ ॥
આરોગ્યં વાર્ય વદેસિ જંબુદ્વીપસ્મિ જ્ઞાતયો ।
ઇહૈવ વયં રમિષ્યામ નાસ્તિ આગમનં તહિં ॥
અપરે ખલુ વાણિજાહુઃ સાર્થવાહં તદ્ અનન્તરં ।
યસ્યાર્થાય વયં ઘટ્ટામ રાત્રિંદિવમ્ અતંદ્રિતાઃ ।
કથં રસાન્ અધિગચ્છેમ તે નો પ્ય્ અધિગતા ઇહ ॥
આરોગ્યં વાર્યં વદેસિ જંબુદ્વીપસ્મિ જ્ઞાતયો ।
ઇહ એવ રમિષ્યામો નાસ્તિ આગમનં તહિં ॥
સાર્થવાહ આહ ॥
તં ખલુ વો ન સ્મરથ વિપર્યસ્તાહો મારિષ ।
રાક્ષસીનાં તથ ભક્ષા નચિરેણ ભવિષ્યથ ॥
ત્વચં ચ વસાં ચ માંસં ચ પીત્વાન રુધિરં ચ વો ।
તુષ્ટા રાક્ષસી ભવિષ્યન્તિ આહારેણ સમર્પિતાઃ ॥
યં મે ન કુર્વથ વચનં પશ્ચાત્તાપી ભવિષ્યથ ।
અપરે ખુ વાણિજા આહુઃ સાર્થવાહં તદ્ અનન્તરં ॥
યસ્યાર્થાય વયં ઘટ્ટામ રાત્રિંદિવમ્ અતન્દ્રિતાઃ ।
કથં સ્પર્શાન્ અધિગચ્છેમ તે મં અધિગતા ઇહ ॥
[_મ્વુ_3.294_] આરોગ્યં વાર્ય વદેસિ જંબુદ્વીપસ્મિ જ્ઞાતયો ।
ઇહમ્ એવ રમિષ્યામો નાસ્તિ નો ગમનં તહિં ॥
સાર્થવાહ આહ ॥
તં ખુ ન સ્મૃતિર્ વો અસ્તિ વિપર્યસ્તાહો મારિષ ।
રાક્ષસીનાં તથ ભક્ષા નચિરેણ ભવિષ્યથ ॥
ત્વચં ચ વસાં ચ માન્સં ચ પીત્વાન રુધિવં ચ વો ।
તુષ્ટા રાક્ષસી ભેષ્યન્તિ આહારેણ સમર્પિતાઃ ।
યં મે ન કુર્વથ વચનં પશ્ચાત્તાપી ભવિષ્યથ ॥
તતો ચ વાણિજકા સર્વાં રાક્ષસીયો ભયાનિકા ।
આયસે નગરે ઘોરે પ્રતિતિષ્ઠે તદ્ અનન્તરં ॥
તા રાક્ષસીયો સમાગત્વા મતિં કુર્વન્સુ તાવતા ।
અયં વાણિજકો એકો આગત્વાન પુનર્પુનઃ ।
સ્વસ્તિના તરત પારં ન તં શક્યતિ ખાદિતું ॥
તતો ચ રાક્ષસી એકા પણ્ડિતા અર્થચિન્તિકા ।
બહવો વાણિજા તાય ઉપલોભેત્વાન ખાદિતા ॥
સા ચ તાં અવચ સર્વાં માંસભક્ષા સુદારુણાં ।
અહં તં લોભયિષ્યામિ મમ ભક્ષો ભવિષ્યતિ ॥

વાણિજકો સાગરં તીર્ણો સાપિ ઉત્તીર્ણ રાક્ષસી ।
પૃષ્ઠતો અનુબન્ધેતિ અનુબદ્ધા પદંપદં ॥
અયં તે દહરો પુત્રો તવ શોકેન મરિષ્યતિ ।
ગૃહ્ણ ત્વં કિસ્ય ઉજ્ઝ્યતિ ઓરસો આત્મનો તવ ॥
[_મ્વુ_3.295_] ધર્મલબ્ધો આહ ॥
અપ્પેહિ યસ્ય સે ભાર્યા અપુત્રે પુત્રં ભાષસિ ।
માનુષા ન તુવં રક્ષી ન માં શક્ષ્યસિ ખાદિતું ॥
સા ચ ગ્રામેષુ નિગમેષુ રાષ્ટ્રે જનપદેષુ ચ ।
જનજનસ્ય આખ્યાતિ અયં ઉજ્ઝતિ મે પતિ ॥
મહાજનો સમાગમ્ય સ્ત્રિયશ્ ચ પુરુષા પિ ચ ।
પુરુષં પરિભાષન્તિ કસ્માદ્ ઉજ્ઝેસિ ભાર્યરાં ॥
ક્ષત્રિયા બ્રાહ્મણા વૈશ્યા શૂદ્રા ચાત્ર સમાગતા ।
પરુષં પરિભાષન્તિ કસ્ય ઉજ્ઝેસિ ભાર્યરાં ॥
ધર્મલબ્ધો આહ ॥
ન મે એષા મારિષ ભાર્યા રાક્ષસ્ય્ એષા ભયાનિકા ।
મનુષ્યખાદિકા રૌદ્રા એવં જાનેથનત્તવે ॥
યત્ર કાલં મહાજનેન ઉપલભ્યમાનો ધર્મલબ્ધો ન ઇચ્છતિ નૈવ મે એષ પુત્રો નૈવ મે એષા ભાર્યા રાક્ષસી એષા નિશાચરા રાક્ષસી તં જનકાયં સંજ્ઞાપયતિ । એદૃશા એતે અર્થલબ્ધા પુરુષા તત્રૈવ સારજ્યન્તિ તત્રૈવ વિરજ્યન્તિ । યત્ર કાલં અર્થિકા ભવન્તિ સ્ત્રીભિઃ સતતં પ્રિયશતાનિ મન્ત્રેન્તિ યત્ર કાલં વિરક્તા ભવન્તિ તતઃ રાક્ષસીયો ચ ક્રિયામ પિશાચિનીયો ચ દુઃકુલીના ચ ક્રિયામ અપ્રિયશતેન આક્રુષ્યામઃ ॥ સા દાનિ સ્ત્રી ધર્મલબ્ધેન અનિચ્છિયતિ ॥ અમાત્યેહિ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય
[_મ્વુ_3.296_] નિવેદિતં ॥ મહારાજ ધર્મલબ્ધેન મહાસાર્થવાહેન સમુદ્રપત્તનાતો સ્ત્રી આનીતા પ્રાસાદિકા દર્શનીયા પરમેણ રૂપેણ સમન્વાગતા સમાનરૂપા ન જ્ઞાયતિ ॥ ધર્મલબ્ધો કેનચિ કારણેન નૈવ ભાર્યાં ઇચ્છતિ નૈવ તં પુત્રં ॥ રાજ્ઞા અમાત્યા આણત્તા ॥ શબ્દાપયથ ધર્મલબ્ધં સાર્થવાહં ॥ સો દાનિ અમાત્યૈ રાજ્ઞો સકાશં શબ્દાપિતો શબ્દાપિતા અપિ સા સ્ત્રી ॥ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય તાં સ્ત્રિયં પશ્યિત્વા અભિરૂપાં દર્શનીયાં ઉત્તમેન રૂપેણ સમન્વાગતાં રાજ્ઞો તત્ર સ્ત્રિયં અત્યર્થં અનુરાગો ઉત્પન્નો ॥ સો દાનિ તં સાર્થવાહં આહ ॥ યદિ તવ એતાયે સ્ત્રિયે નાર્થો મમ તાં દેહિ ॥ મા મહારાજ પ્રમાદં કરોહિ ન એષા મમ ભાર્યા ન મમૈષ પુત્રો । એષા સમુદ્રાતો ઉપલોભેન્તી મમ પૃષ્ઠેન પૃષ્ઠિમં સમનુબદ્ધા પ્રલોભનાર્થં । ન એષા સ્ત્રી રાક્ષસી એષા મા મહારાજ અત્ર મનં કરોહિ ॥ સો દાનિ રાજા તત્ર સ્ત્રિયં અનુરક્તો તારુણ્યેન રૂપેણ ચ ધર્મલબ્ધસ્ય ન શૃણોતિ । યથોક્તં ભગવતા ॥
રક્તો હ્ય્ અર્થં ન જાનાતિ રક્તો ધર્મં ન પશ્યતિ ।
અન્ધતમસ્ તદા ભવતિ યં રાગો સહતે નરઃ ॥
તેન રાક્ષસી અન્તઃપુરં પ્રવેશિતા ॥ તાયે સાર્ધં રાજા બ્રહ્મદત્તો ક્રીડિત્વા રમિત્વા પ્રવિચારયિત્વા શયિતો ॥ તાયે રાક્ષસીયે સર્વસ્ય રાજકુલસ્ય ઓસ્વાપનં કૃતં । સપુત્રિકાયે રાજા ખાદિતો ॥ રાજાનં ભક્ષયિત્વા સો પુત્રઃ તત્ર રાક્ષસીનાં મૂલં પ્રેષિતો । આગચ્છથ શીઘ્રં ઇમં રાજકુલં ભક્ષયિતવ્યં ॥ આમુહૂર્તસ્ય સો તં રાક્ષસીગણં ગૃહ્યાગતો ॥ તાહિ તાયે રાત્રિયે સર્વં તં રાજકુલં સાભ્યન્તરબાહિરં
[_મ્વુ_3.297_] સસ્ત્રીપુરુષં સકુમારીકં સહસ્તિ સાશ્વં તાયે રાત્રિયે સર્વં ખાદિતં અસ્થિકરંકાનિ અવશેષીકૃતાનિ ॥
___પ્રભાતાયે રાત્રીયે અમાત્યા રાજકુલં ગતા પશ્યન્તિ દ્વારાણિ બદ્ધકાનિ । પુરોહિતા પિ આગતા ભટબલાગ્રા આગતા શ્રેષ્ઠિનૈગમા ધર્મલબ્ધસાર્થવાહપ્રમુખો વાણિજગ્રામો આગતો સર્વે સુખરાત્રીપૃચ્છિકા યથા અન્યદાપિ । પશ્યન્તિ તાનિ રાજકુલદ્વારાણિ બદ્ધકાનિ ॥ તે અમાત્યા પરસ્પરં પૃચ્છન્તિ ॥ કિમ્ એવાદ્ય રાજકુલદ્વારા ન મુંચન્તિ । અન્યકાલં રાજકુલદ્વારાણિ મુક્તાનિ ભવન્તિ રાજકુલં સિક્તસંમૃષ્ટં ભવતિ આસનપ્રજ્ઞ્પ્તી ચ કૃતા ભવતિ । ન કસ્યચિચ્ છબ્દં શ્રુણીયતિ સ્ત્રીશબ્દં વા પુરુષશબ્દં વા હસ્તિશબ્દં વાશ્વશબ્દં વા એવં વિસ્તીર્ણે રાજકુલે એવં મહાજનકાયે ન કસ્યચિચ્ છબ્દો શ્રૂયતિ ॥ ધર્મલબ્ધો સાર્થવાહો આહ ॥ ભવન્તો યૂયં ન રાજકુલાતો શબ્દં શ્રુણિષ્યથ । સા રાક્ષસી અત્ર દારુણા માન્સશોણિતભોજના પ્રવેશિતા । તાયે અત્ર મહાદીનવં ઉત્પાદિતં । મુંચાપેથ એતાનિ દ્વારાણિ યાવજ્ જાનામ રાજકુલસ્ય વર્તમાનં ॥ અમાત્યેહિ નિશ્રેણિં આનયિત્વા પુરુષા આરોપિતા ગચ્છથ દ્વારાણિ મુંચથ ત્તિ ॥ પુરુષા રાજકુલં ચારૂઢા પશ્યન્તિ ચ અત્ર હસ્તિકરંકાનિ ચાશ્વકરંકાનિ ચ । એતે ચ નિવેદયન્તિ જનકાયસ્ય ॥ સર્વં ઇમં રાજકુલં ખાદિતં કરંકાન્ય્ એવાવશેષિતાનિ ॥ તે દાનિ વુચ્યન્તિ ઓતરિત્વા મુઞ્ચથ એતાનિ દ્વારાણિ ॥ તતો ઓતરિત્વા દ્વારાણિ મુક્તાનિ અમાત્યા ચ ભટબલાગ્રા ચ નૈગમા
[_મ્વુ_3.298_] ચ બાહિરરાજકુલદ્વારં પ્રવિષ્ટાઃ પશ્યન્તિ ચ હસ્તિબાહિરીયે અસ્થિકરંકાનિ અશ્વબાહિરીયે પિ કરંકાન્ય્ અવશેષિતાનિ તેષાં હસ્તિમેણ્ઠાનાં અશ્વમેણ્ઠાનાં પિ અસ્થીન્ય્ અવશેષિતાનિ । યથા શ્મશાનં એવન્ તં બાહ્યતો રાજકુલં ભયભૈરવદુર્ગન્ધં ॥ અભ્યન્તરતો પિ રાજકુલદ્વારાણિ મુંચિત્વા દ્વારં પ્રવિષ્ટા તત્રૈવ રાજ્ઞો પિ દેવીનાં પિ અસ્થીન્ય્ અવશેષિતાનિ । એવન્ તં રાજકુલં અભ્યન્તરબાહ્યતો શ્મશાનભૂતં ભયભૈરવદુર્ગન્ધં ॥
___તતો તેહિ અમાત્યેહિ ચ નૈગમેહિ ચ મહાજનકાયં સંનિપાતેત્વા તં રાજકુલં સાભ્યન્તરબાહિરં શોધાપિતં સિક્તસંમૃષ્ટં કારાપિતં ધૂપનધૂપિતં તસ્ય રાજ્ઞો દેવીનાં ચ સર્વેષાં શરીરે પૂજા કૃતા સમન્તતો નગરસ્ય ગુલ્મા સ્થાપિતા ચતુરંગબલકાયં નિવેશિતં હસ્તિકાયં અશ્વકાયં રથકાયં પત્તિકાયં ॥ એવન્ તં નગરં સજનપદં રક્ષીયતિ મા કોચિ રાજા અપરાધ્યેયાતિ ॥ તે દાનિ અમાત્યા ચ નૈગમા ચ જાનપદા ચ સંનિપતિત્વા મન્ત્રં ધારેન્તિ પરસ્પરં સંમન્ત્રેન્તિ ॥ ભવન્તો કો ઇહ અસ્માકં વારાણસીયે રાજા ભવિષ્યતિ યો શક્યેય ઇમં રાજ્યં ધર્મેણ પરિપાલયિતું ॥ તેષાં સર્વેષાં રાજામાત્યાનાં નૈગમજનપદાનાં ચ એતદ્ અભૂષિ ॥ નાન્યો રાજા યોગ્યો વારાણસ્યાં સ્થાપયિત્વા ધર્મલબ્ધં સાર્થવાહં । એષો પુણ્યવન્તો ચાપ્રમત્તો ચ । યક્ષરાક્ષસા અપિ ન શક્નુવન્તિ અવતારમ્ અધિગન્તું । તત્ર ત્રિષ્કુત્તં મહાસમુદ્રં અવતીર્ણઃ સિદ્ધપાત્રો ચ સર્વકાલં ક્ષેમેણ પ્રત્યાગતો ॥ તેહિ સો ધર્મલબ્ધો સાર્થવાહો સર્વસૌવર્ણમહાસિંહાસને નિષીદાપેત્વા રાજ્યે ભિષિક્તો ॥
___ભગવાન્ આહ ॥ સ્યાત્ ખલુ પુનઃ ભિક્ષવઃ યુષ્માકમ્ એવમ્ અસ્યાદ્ અન્યઃ સ તેન કાલેન
[_મ્વુ_3.299_] તેન સમયેન ધર્મલબ્ધો નામ સાર્થવાહ અભૂષિ । ન એતદ્ એવં દ્રષ્ટવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અહં સ ભિક્ષવઃ તેન કાલેન તેન સમયેન ધર્મલબ્ધો નામ સાર્થવાહ અભૂષિ ॥ યા સા રાક્ષીમહત્તરિકા એતા સા મારધીતા । (તદા રાક્ષસીનાં મહત્તરિકા અભૂન્સુઃ) તદાપિ એતા મમાવતારાર્થી અવતારંગવેષી ઉપસંક્રાન્તા ન ચ મમ શક્તા અવતારમ્ અધિગન્તું એતરહિં પ્ય્ એતા મમાવતારાર્થી અવતારંગવેષી ઉપસંક્રાન્તા નો તત્ર નામ મે શક્તા અવતારમ્ અધિગન્તું ॥
અશ્રોષીત્ ખલુ યદા રાજા મહામાત્રાણમ્ અન્તિકે ।
મહાસમુદ્રપારાં સ્ત્રીં ધર્મલબ્ધો ન ઇચ્છતિ ॥

આણપેસિ તદા રાજા મહામાત્યાં તદ્ અનન્તરં ।
સચે એષ નેચ્છતિ સ્ત્રીં પ્રવેશેથાન્તઃપુરં મમ ॥
અન્તરાયં વિજાનિત્વા ન સાનં ખાયિ રાક્ષસી ।
સા તત્ર પુત્રં પ્રેષેતિ રાક્ષસીણાં નિવેદકં ।
ભક્ષિતો ખુ મયા રાજા ક્ષિપ્રં આગચ્છથત્તવે ॥
રાક્ષસીનાં ગતા પંચ રૌદ્રા રુધિરભોજના ।
સર્વે રાજકુલં ગત્વા પરાક્રમેન્સુ યથાગતં ॥
પૂર્વે નિવાસં ભગવાન્ પૂર્વેજાતિમ્ અનુસ્મરં ।
જાતકમ્ ઇદમ્ આખ્યાસિ શાસ્તા ભિક્ષૂણમ્ અન્તિકે ।
તે સ્કન્ધા તે ચ ધાતવઃ તાનિ આયતનાનિ ચ ॥
[_મ્વુ_3.300_] આત્માનમ્ અધિકૃત્ય ભગવાં એતમ્ અર્થં વિયાકરેત્* ।

અનવરાગ્રસ્મિં સંસારે યત્ર મે ઉષિતં પુરા ॥
ધર્મલબ્ધો અહં આસિ વાણિજકો અર્થચિન્તકો ।
મારધીતરો રાક્ષસી એવં ધારેથ જાતકં ॥
એવમ્ અપરિમિતં બહુદુઃખં
ઉચ્ચનીચં ચરિતં પુરાણં ।
વિગતજ્વરો વિગતશોકો
ભગવાં ભાષતિ ભિક્ષુસંઘમધ્યે ॥
_____ધર્મલબ્ધસ્ય સાર્થવાહસ્ય જાતકં સમાપ્તં ॥
___કાલો નાગરાજા તહિં ખુ મહાચંક્રમે ભગવન્તં ઉપસંક્રાન્તો ॥ સો દાનિ ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાંશીકૃતો પ્રાંજલીકૃતો ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ મમ ભગવં ભવનો પુરિમકેહિ સમ્યક્સંબુદ્ધેહિ પરિભુક્તો ક્રકુચ્છન્દેન ભગવતા કોનાકમુનિના કાશ્યપેન સાધુ ભગવાન્ અપિ મમ ભવનં પરિભુંજતુ અનુકંપામ્ ઉપાદાય ॥ તત્રાપિ ભગવાં કાલસ્ય નાગરાજસ્ય ભવને ચતુર્થં સપ્તાહં પ્રીતિસુખેન વીતિનામેતિ । તતો પિ ભગવાં કાલસ્ય નાગરાજસ્ય ભવનાતો ચતુર્થસ્ય સપ્તાહસ્યાત્યયેન ઉત્થિતો ॥
___મુચિલિદો નાગરાજઃ પુરિમબુદ્ધદર્શાવી ભગવતઃ ઉપસંક્રાન્તો ॥ સો પિ ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વંદિત્વા એકાન્તે પ્રાંજલીકૃતો ભગવન્તં યાચતિ ॥ મમ ભગવં ભવનો પુરિમકેહિ સમ્યક્સંબુદ્ધેહિ પરિભુક્તો ભગવતા ક્રકુચ્છન્દેન કોનાકમુનિના કાશ્યપેન સાધુ ભગવાં પિ મમ ભવનં પરિભુંજતુ અનુકંપામ્ ઉપાદાય ॥ ભગવાં મુચિલિંદસ્યાપિ નાગરાજસ્ય ભવને પંચમં સપ્તાહં સુનિરાહારઃ પ્રીતિસુખેન
[_મ્વુ_3.301_] વીતિનામેસિ ॥ તતો પિ તહિં સપ્તાહિકં અકાલવાર્દલં ઉત્પન્નં સપ્તાહં રાત્રિંદિવં દેવેન વર્ષિતં મુચિલિંદેનાપિ નાગરાજ્ઞા ભગવતર્ અર્ધયોજનકપરિક્ષેપેન સપ્તકુત્તં ભગવન્તં ભોગેન પરિક્ષિપિત્વા ઉપરિ વિપુરિ વિપુલેન ફણેનાચ્છાદેસિ । યથા ચ ભગવન્તં વિષગંધેન કિલ્વિષગન્ધેન વા ન વ્યાબાધેય ત્તિ મુચિલિન્દો નામ નાગરાજા સ્વકાતો ભવનાતો ઉત્તરિત્વાન ભોગેન આછાયેસિ શિરિઘનસુકૃતેન ફણેન સપ્તાહં વિપુલપુણ્યં પ્રસૂતં । વિનિપાતેન નાગરાજેન ચ પુણ્યં પ્રસૂતં પરિક્ષિપિ હિ મહતા પરિભોગેન સપ્તાહં ॥
___યદા ભગવાન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ દુષ્કરં ચરતિ નદીયે નૈરંજનાયે તીરે તત્ર ભગવાં દુષ્કરં ચરન્તો અજપાલકેન દૃષ્ટો ॥ તસ્ય ભગવન્તં ઉગ્રતપં તપ્યન્તં દૃષ્ટ્વા પ્રસાદમ્ ઉત્પન્નં ॥ તેન દાનિ પ્રસન્નચિત્તેન ભગવન્તમ્ ઉદ્દિશ્ય ન્યગ્રોધપોતો રોપિતો ॥ સો તં ન્યગ્રોધપોતં રોપિત્વા ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રમ્ય પ્રાંજલીકૃતો આહ ॥ ભગવં ઇમો મયા ન્યગ્રોધપોતો ભગવન્તમ્ ઉદ્દિશ્ય રોપિતો યદા એષો ન્યગ્રોધપોતો સંવૃદ્ધો ભવેયા ભગવાં સંપૂર્ણકલ્પો ભવેયા તિ । તતો મે એતં ન્યગ્રોધં અનુગ્રહાર્થં પરિભુંજસિ ॥ ભગવતા તસ્યાજપાલસ્ય તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસિતં । સો દાનિ તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા તુષ્ટો આત્તમના પ્રમુદિતો પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો સંવૃત્તો ॥ સો દાનિ તં ન્યગ્રોધપોતં કાલેન કાલં અનુખનેતિ પરિખનેતિ પરિકીલેતિ પરિકુડ્ડાલેતિ કાલેન ચ કાલં શીતલેન વારિણા અભિષ્યંદેતિ પરિષ્યંદેતિ પર્યાર્દ્રેતિ પરિઘારેતિ ॥ સો દાનિ અજપાલેન ન્યગ્રોધપોતો ક્ષિપ્રં પ્રશાખો સંવૃત્તો પ્રાસાદિકો દર્શનીયો ભગવતો
[_મ્વુ_3.302_] તેજાનુભાવેન ॥ તસ્ય દાનિ અજપાલસ્ય ન્યગ્રોધપોતં ઓશાખપ્રશાખં પ્રાસાદિકં પ્રસાદનીયં દૃષ્ટ્વા અતિરિવ ચિત્તં પ્રસીદતિ ॥ સો દાનિ તેન ચિત્તપ્રસાદેન ચ કુશલમૂલેન ચ કાયસ્ય ભેદાત્ ત્રયસ્ત્રિંશદેવનિકાયે ઉપપન્નો ન્યગ્રોધો નામ દેવપુત્રો મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવો । સો પશ્ચાદ્ ઉપપંનો સમાનો અન્યાં પૂર્વોત્પન્નાંસ્ ત્રયસ્ત્રિંશકાયિકા દેવપુત્રાં દિવ્યેહિ પંચહિ સ્થાનેહિ અભિભવતિ દિવ્યેનાયુષા દિવ્યેન વર્ણેન દિવ્યેન સુખેન દિવ્યેનૈશ્વર્યેણ દિવ્યેન પરિવારેણ ॥ તસ્ય સમનન્તરોપપન્નસ્ય એતદ્ અભૂષિ । કિં મયા મનુષ્યભૂતેન કુશલં કર્મ કૃતં ઉપચિતં કસ્ય કર્મસ્ય વિપાકેન ઇહ ત્રાયસ્ત્રિંશભવને ઉપપન્નો હં ॥ સો દાનિ ન્યગ્રોધો દેવપુત્રો કુશલમૂલં સમન્વાહરન્તો પશ્યતિ ભગવન્તમ્ ઉદ્દિશ્ય ન્યગ્રોધં નદીયે નૈરંજનાયે તીરે રોપિતં ॥ સો દાનિ ન્યગ્રોધો દેવપુત્રો અનેકદેવપુત્રસહસ્રેહિ પરિવૃતઃ અભિક્રાન્તવર્ણો અભિક્રાન્તવર્ણેન કેવલકલ્પં મુચિલિંદસ્ય નાગરાજ્ઞો ભવનં ઉદારેણ વર્ણેન ઓભાસેત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે અસ્થાસિ ॥ એકાંશીકૃતો પ્રાંજલીકૃતો ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ મયા ભગવન્ મનુષ્યભૂતેન અજપાલેનાજાનિ પાલેન્તેન એષો ન્યગ્રોધો રોપિતઃ ભગવન્તમ્ ઉદ્દિશ્ય તેનાહં કુશલમૂલેન મનુષ્યેષુ ચ્યવિત્વા ભગવન્ ત્રાયસ્ત્રિંશે દેવનિકાયે ઉપપન્નો । સાધુ ભગવાન્ એતં ન્યગ્રોધં પરિભુંજતુ અનુકંપામ્ ઉપાદાય યથા મે મહાફલતરં ભવેયા ॥ અધિવાસતે ભગવાં તસ્ય દેવપુત્રસ્ય તૂષ્ણીભાવેન ॥ અથ ખલુ સો દેવપુત્રો તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા તુષ્ટો હૃષ્ટો આત્તમનો પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વાન તૃષ્કૃત્યો પ્રદક્ષિણં કૃત્વા તત્રૈવ અન્તરહાયે ॥
___ભગવાન્ મુચિલિંદસ્ય નાગરાજ્ઞો ભવનાતો ઉત્થિહિત્વા ષષ્ઠં સપ્તાહં નિરાહારો પ્રીતિસુખેનાજપાલન્યગ્રોધમૂલે વીતિનામેસિ ॥ તતો અજપાલસ્ય ન્યગ્રોધમૂલાતો
[_મ્વુ_3.303_] ષષ્ઠસ્ય સપ્તાહસ્યાત્યયેન ક્ષીરિકાવનષણ્ડે બહુદેવતકે ચેતિયે નિરાહારો પ્રીતિસુખેન સપ્તમં સપ્તાહં વીતિનામેસિ ॥ એવં ભગવાં સપ્તસપ્તાહં એકૂનપંચાશદ્ દિવસાં નિરાહારો ॥
___ઉત્તરાપથે ઉક્કલં નામાધિષ્ઠાનં । તતો ઉક્કલાતો અધિષ્ઠાનાતો ત્રપુસો ચ ભલ્લિકો ચ નામ સાર્થવાહા આઢ્યા મહાધના મહાભોગા પુણ્યવન્તો મહાપરિવારા દક્ષિણાપથાતો પંચહિ ધુરશતેહિ તેન માર્ગેણ આગચ્છન્તિ ॥ તેષાં મઙ્ગલીયાનાં બલીવર્દાનાં પુંગવા એકો સુજાતાયે નક્ષત્રે જાતકો અપરો કીર્તિકે । તેષાં એવં નક્ષત્રાણાં નામેન સુજાતકીર્તિકનામેન જ્ઞાયન્તિ ॥ સર્વસ્ય સાર્થવાહસ્ય પુરતો સાર્થવાહસ્ય યાનકં વહન્તિ । યત્ર માર્ગે કિંચિદ્ ભયો ભવતિ સિંહભયો વ્યાઘ્રભયો દ્વીપિભયં વા ગણ્ડકભયં વા હસ્તિભયં વા વનદેવભયં વા ઉદકવાહભયં વા ચૌરભયં વા તત્ર તે ન ગચ્છન્તિ તતઃ તે વાણિજકા જાનન્તિ ભયં ભવિષ્યતીતિ તથા સંહરિત્વા ચતુર્દિશં પ્રધાવન્તિ સમન્તેન અવલોકેત્વા ॥ તે દાનિ બલીવર્દા સુજાતકીર્તિકા તહિં ક્ષીરિકાવનખણ્ડં ચાનુપ્રાપ્તા । અત્ર ત્રપુષભલ્લિયાનાં ચ વાણિજાનાં પૂર્વજ્ઞાતિસાલોહિતેહિ દેવભૂતેહિ તહિં ક્ષીરિકાવનખણ્ડે ઋદ્ધિયે નિગૃહીતા ન શક્નોન્તિ ગન્તું ॥ તેહિ સ્થિતેહિ સર્વે તે પુરુષા સાર્થાતો ભીતા તત્ર સંનદ્ધા ॥ તેષાન્ તે દેવતા પૂર્વજ્ઞાતિસાલોહિતા અન્તરીક્ષગતા ઘોષમ્ ઉદીરયેન્સુઃ શબ્દમ્ અનુશ્રાવયેન્સુઃ ॥ મા ભાયથ વાણિજા ત્તિ ન ભવતિ વો ઉપદ્રવં । એષ બુદ્ધો ભગવાન્ ઇહ વનષણ્ડે પ્રતિવસતિ સપ્તહિ અસંખ્યેયકલ્પેહિ પ્રાદુર્ભૂતઃ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકંપાય મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ

[_મ્વુ_3.304_] મનુષ્યાણાં ચ તસ્યાદ્ય સપ્તસપ્તાહં એકૂનપંચાશદ્ દિવસા અનાહારસ્ય । તમ્ આહારેણ પ્રતિમાનેથ તતો વઃ અપ્રમેયં કુશલમૂલં ભવિષ્યતિ ॥ તેહિ દાનિ ત્રપુષભલ્લિકેહિ વાણિજેહિ તાનં દેવતાનાં વચનં શ્રુત્વા મધુસર્પિસંયુક્તં તર્પણં ગૃહીતં । તે દેવતા તેષાં વાણિજકાનાં પુરતો ગચ્છન્તિ । ઇતો આગચ્છથ ॥ તે દાનિ વાણિજા તેહિ દેવતેહિ ભગવતો સકાશમ્ ઉપનીતા ॥ તે તં મધુતર્પણં ગૃહ્ય ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રાન્તા । ઇમં ભગવન્ મધુતર્પણં પરિભુંજતુ અસ્માકમ્ અનુગ્રહાર્થં ॥ અથ ખલુ ભગવતો એતદ્ અભૂષિ ॥ કિં નુ ખલુ પુરિમકા સમ્યક્સંબુદ્ધા ભાજનપ્રતિગ્રાહકા ઉતાહો પાણિપ્રતિગ્રાહકા ભાજનપ્રતિગ્રાહકા સમ્યક્સંબુદ્ધા તિ ॥ સહ ચિત્તોત્પાદેનૈવ ભગવતઃ ચત્વારિ મહાલોકપાલા ચત્વારિ સુવર્ણપાત્રાણ્ય્ આદાય ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રાન્તા રતનપાત્રા તિ કૃત્વા ન પ્રવ્રજિતસારૂપ્યાનિ ભગવાં ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥ તે દાનિ રૂપ્યામયાનિ પાત્રાણ્ય્ આદાય ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રાન્તા । તાન્ અપિ ભગવાં રતનપાત્રાણીતિ કૃત્વા ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥ એવં મુક્તામયાનિ વૈડૂર્યામયાનિ સ્ફટિકમયાનિ મુસારગલ્વમયાનિ લોહિતિકામયાનિ તાન્ અપિ ભગવાં રત્નપાત્રાણીતિ કૃત્વા ન પ્રવ્રજિતસારૂપ્યાણીતિ કૃત્વા ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥ તે દાનિ ચત્વારો શૈલપાત્રાણિ આદાય ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રાન્તા ॥ અથ ખલુ ભગવતઃ એતદ્ અભૂષિ । યદ્ અહમ્ એકસ્ય લોકપાલસ્ય પાત્રં પ્રતિગૃહ્ણીષ્યામિ ત્રયાણાં ભવિષ્યતિ ચિત્તસ્યાન્યથાત્વં ॥ ભગવતા સર્વેષાં ચતુર્ણાં લોકપાલાનાં ચત્વારિ પાત્રાણિ પ્રતિગૃહ્ણિત્વા અંગુષ્ઠેન આક્રાન્તા એકપાત્રો ચ અધિષ્ઠિતો । તે દાનિ ચત્વારો પાત્રા એકં પાત્રં સંજાતા સર્વેષાં ચતુર્ણાં પાત્રાણાં ચત્વારિ પાત્રકોટીનિ દૃશ્યન્તિ । તત્ર ભગવતા ત્રપુસભલ્લિકાનાં વાણિજાનાં મધુતર્પણં પરિભુક્તં ॥
[_મ્વુ_3.305_]___ભગવાં દાનિ ત્રપુસમલ્લિકાનાં વાણિજાનાં મધુતર્પણં પીત્વા પ્રત્યગ્રપ્રણીતવર્ણગન્ધરસોપેતં દક્ષિણામ્ આદિશતિ ॥
અનેકાકારસંપન્નં તર્પણન્તિ પ્રવુચ્ચતિ ।
વર્ણેન ચૈવ સંપન્નં ગન્ધેન ચ રસેન ચ ॥
પ્રત્યગ્રં ચ પ્રણીતં ચ એષણીયં ચ કલ્પિયં ।
તર્પણં પ્રથમં શાસ્તુ અદેન્સુઃ ત્રપુસભલ્લિયા ॥
મધુસર્પિસંયુક્તં તં પિબે ચ પુરુષોત્તમઃ ।
તેહિ સંતર્પિતો વીરો પ્રતિસંલાન-ઉત્થિતો ।
તર્પયે ધર્મવૃષ્ટીયે દેવગન્ધર્વમાનુષાં ॥
દિશે સોવત્થિકં દિવ્યં મંગલ્યં ચાર્થસાધકં ।
યં શ્રુત્વા સુમના સર્વે સર્વાર્થાં સાધયિષ્યતિ ॥
સ્વસ્તિ વો દ્વિપદે ભોતુ સ્વસ્તિ વો સ્તુ ચતુષ્પદે ।
સ્વસ્ત્ય્ અસ્તુ વ્રજતાં માર્ગે સ્વસ્તિ પ્રત્યાગતેષુ ચ ॥
સ્વસ્તિ રાત્રૌ દિવા સ્વસ્તિ સ્વસ્તિ મધ્યંદિને સ્થિતે ।
સર્વત્ર સ્વસ્તિ વો ભોતુ મા ચ પાપં સમાગમત્* ॥
શિરી વો દક્ષિણે સ્કન્ધે શિરી વામે પ્રતિષ્ઠિતા ।
શિરી વો અંગમંગેષુ માલેવ સુપ્રતિષ્ઠિતા ॥
ભદ્રં વો ભદ્રશિરી વો વાણિજા ભદ્રમ્ અસ્તુ વો ।
યેન કેનચિત્ કાર્યેણ ગચ્છથ પુરિમાં દિશાં ॥
નક્ષત્રાણિ વો પાલેન્તુ યે તાં દિશમ્ અધિષ્ઠિતા ।
કૃત્તિકા રોહિણી ચૈવ મૃગાર્દ્રા ચ પુનર્વસુ ॥
પુષ્યં ચ વરનક્ષત્રં અશ્લેષા ભોતિ સપ્તમા ॥
[_મ્વુ_3.306_] ઇત્ય્ એતે સપ્ત નક્ષત્રા લોકપાલા યશસ્વિનઃ ।
આદિષ્ટા પુરિમે ભાગે એતેષાં પુરિમા દિશા ॥

એતે વો અધિપાલેન્તુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ।
ક્ષેમા ચ વો દિશા ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમે ।
લબ્ધાર્થા ચ નિવર્તેથ તેહિ નક્ષત્રેહિ રક્ષિતા ॥
પુરસ્તિમે દિશોભાગે અષ્ટ દેવકુમારિકા ।
નન્દોત્તરા નન્દિસેના નન્દિની નન્દિરક્ષિતા ॥
જયન્તી વિજયન્તી ચ સિદ્ધાર્થા અપરાજિતા ।
તેષામ્ અધિપતી રાજા ધૃતરાષ્ટ્રો તિ નામતઃ ॥
ગંધર્વાધિપતી રાજા દેવેહિ સ ચ રક્ષિતઃ ।
સો પિ વો અભિપાલેતુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ॥
ક્ષેમા ચ વો દિશો ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થા ચ નિવર્તેથ સર્વદેવેહિ રક્ષિતા ॥
પુરિમસ્મિં દિશોભાગે ચાપલં વ નામ ચેતિયં ।
નિત્યં જ્વલતિ તેજેન નિત્યં સત્યોપયાચનં ।
સો પિ વો અભિપાલેતુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ॥
ક્ષેમા ચ વો દિશો ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થા ચ નિવર્તેથ સર્વચેતિયસુરક્ષિતા ॥
યેન કેનચિદ્ અર્થેન ગચ્છથ દક્ષિણાં દિશં ।
નક્ષત્રાણ્ય્ અભિપાલેન્તુ યે તાં દિશામ્ અધિષ્ઠિતા ॥
મઘા ચોભે ચ ફાલ્ગુણ્યૌ હસ્તા ચિત્રા ચ પંચમા ।
[_મ્વુ_3.307_] સ્વાતી ચૈવ વિશાખા ચ એતેષાં દક્ષિણા દિશા ॥
ઇત્ય્ એતે સપ્ત નક્ષત્રા લોકપાલા યશસ્વિનઃ ।
આદિષ્ટા દક્ષિણે ભાગે એતેષાં દક્ષિણા દિશા ॥
તે પિ વો અભિપાલેન્તુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ।
ક્ષેમા ચ વો દિશા ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થા ચ નિવર્તેથ તેહિ નક્ષત્રેહિ રક્ષિતા ॥
દક્ષિણસ્મિં દિશોભાગે અષ્ટ દેવકુમારિયો ।
લક્ષ્મીમતી શિરીમતી યશોમતી યશોધરા ॥
શુભેષ્ઠિતા સુપ્રભાતા સુવિશુદ્ધા સુવ્યાકૃતા ।
તા પિ વો અભિપાલેન્તુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ॥
ક્ષેમા ચ વો દિશા ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થા ચ નિવર્તેથ દેવકન્યાહિ રક્ષિતા ॥
તાસામ્ અધિપતી રાજા વિરૂઢકો તિ નામતઃ ।
કુમ્ભાણ્ડાધિપતી રાજા યમેન સહ રક્ષતુ ॥
ક્ષેમા ચ વો દિશો ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થા ચ નિવર્તેથ કુમ્ભાણ્ડેહિ સુરક્ષિતા ॥
દક્ષિણસ્મિં દિશોભાગે અભિપશ્યં નામ ચેતિયં ।
નિત્યં જ્વલતિ તેજેન નિત્યં સત્યોપયાચનં ॥
સો પિ વો અભિપાલેતુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ।
ક્ષેમા ચ વો દિશા ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થા ચ નિવર્તેથ ચેતિયેન સુરક્ષિતા ॥

યેન કેનચિદ્ અર્થેન ગચ્છથ પશ્ચિમાં દિશં ।
[_મ્વુ_3.308_] નક્ષત્રા વો ભિપાલેન્તુ યે તાં દિશમ્ અધિષ્ઠિતા ॥
અનુરાધા ચ જ્યેષ્ઠા ચ મૂલશ્ ચ દૃઢવીર્યવાન્* ।
ઉભે આષાઢે ભિજિચ્ ચ શ્રવણા ભવતિ સપ્તમી ॥
તે પિ વો અભિપાલેન્તુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ।
ક્ષેમા ચ વો દિશા ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થા ચ નિવર્તેથ તેહિ નક્ષત્રેહિ રક્ષિતા ॥
પશ્ચિમસ્મિં દિશોભાગે અષ્ટૌ દેવકુમારિયો ।
અલંબુષા મિશ્રકેશી અરિષ્ટા સુપ્રભાયકા ॥
. . . . . . . કૃષ્ણા શુક્રા ચ દ્રૌપદી ।
તા પિ વો અભિપાલેન્તુ આરોગ્યેન શિવેન ચ ॥
ક્ષેમા ચ વો દિશા ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થા ચ નિવર્તેથ દેવકન્યાહિ રક્ષિતા ॥
તાસામ્ અધિપતી રાજા વિરૂપાક્ષો તિ નામતઃ ।
સ વો નાગાધિપો રાજા વરુણેન સહ રક્ષતુ ॥
સો પિ વો અભિપાલેતુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ।
ક્ષેમા ચ વો દિશા ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થા ચ નિવર્તેથ સર્વનાગેહિ રક્ષિતા ॥
પશ્ચિમસ્મિં દિશોભાગે અસ્તો નામેન પર્વતો ।
આવર્તો ચન્દ્રસૂર્યાણાં અસ્તો અર્થં દદાતુ વો ॥
સો પિ વો અભિપાલેતુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ॥
ક્ષેમા ચ વો દિશા ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થા ચ નિવર્તેથ સર્વે અસ્તેન રક્ષિતા ॥
યેન કેનચિદ્ અર્થેન ગચ્છથ ઉત્તરાં દિશાં ।
[_મ્વુ_3.309_] નક્ષત્રા વો ભિપાલેન્તુ યે તાં દિશમ્ અધિષ્ઠિતા ॥
ધનિષ્ઠા શતભિષા ચૈવ ઉભૌ પ્રોષ્ઠપદા પિ ચ ।
રેવત્ય્ અથાશ્વિની ચૈવ ભરણી ભવતિ સપ્તમી ॥
તા પિ વો અનુપાલેન્તુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ।
ક્ષેમા ચ વો દિશો ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થાશ્ ચ નિવર્તેથ તેહિ નક્ષત્રેહિ રક્ષિતા ॥
ઉત્તરસ્મિં દિશોભાગે અષ્ટૌ દેવકુમારિયો ।
ઇલા દેવી સુરા દેવી પૃથિવી પદુમાવતી ॥
આશા શ્રદ્ધા હિરી ચ શ્રી . . . . . સમાગતા ।
તા પિ વો અભિપાલેન્તુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ॥
ક્ષેમા ચ વો દિશા ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થશ્ ચ નિવર્તેથ દેવકંન્યાહિ રક્ષિતા ॥
તાસામ્ અધિપતી રાજા કુવેર ઇતિ નામતઃ ।
સર્વયક્ષાધિપો રાજા રાક્ષસીહિ સહ રક્ષતુ ॥
સો પિ વો અભિપાલેતુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ।
ક્ષેમા ચ વો દિશા ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।

લબ્ધાર્થાશ્ ચ નિવર્તેથ યક્ષરાક્ષસરક્ષિતા ॥
ઉત્તરસ્મિં દિશોભાગે કૈલાસો નામ પર્વતઃ ।
આવાસો યક્ષસંઘાનાં રાક્ષસાનાં નિવેશનં ॥
સો પિ વો અભિપાલેતુ ભૂમીયે ભવનેન ચ ।
ક્ષેમા ચ વો દિશા ભોન્તુ મા ચ વો પાપમ્ આગમી ।
લબ્ધાર્થાશ્ ચ નિવર્તેથ યક્ષરાક્ષસરક્ષિતાઃ ॥
અષ્ટાવિંશતિ નક્ષત્રા સપ્તસપ્ત ચતુર્દિશં ।
[_મ્વુ_3.310_] સહ ચન્દ્રમસૂર્યેહિ ત્રિંશદ્ ભોન્તિ અનૂનકં ॥
દ્વાત્રિંશદ્ દેવકન્યાવો અષ્ટ અષ્ટ ચતુર્દિશં ।
ચત્વારશ્ ચ મહારાજા લોકપાલા યશસ્વિનઃ ।
પ્રજ્વલમાનવર્ણેન રક્ષન્તિ ચતુર્દિશં ॥
અષ્ટ શ્રમણા બ્રાહ્મણા અષ્ટ જનપદેષુ ક્ષત્રિયા ।
અષ્ટ સ-ઇન્દ્રકા દેવા સદા રક્ષાં કરોન્તુ વઃ ॥
તેષાં દાનિ ભગવતા ત્રીણિ શરણગમનાનિ દિન્નાનિ । ગચ્છથ બુદ્ધશરણં ગચ્છથ ધર્મશરણં ગચ્છથ અનાગતં ચ ભગવતો શ્રાવકસંઘશરણં ॥ તે દાનિ બુદ્ધશરણં ગતા ધર્મશરણં ગતા સંઘશરણં ગતા ॥ તે દાનિ આહન્સુઃ ॥ વયં ભગવં વાણિજકા દેશદેશાનિ ચ રાજ્યાનિ ચ અણ્વામ । સાધુ મં ભગવાં કંચિદ્ દદેય ધાતું યં વયં પૂજયેમ ॥ ભગવતા દાનિ તેષાં શીર્ષાતો પાણિના કેશાનિ ઓતારિત્વા દિન્નાનિ ઇમં કેશસ્તૂપં કારયેથ નખાનિ ચ ઓતારિત્વા દિન્નાનિ ઇમં નખસ્તૂપં કારાપેથ શિલા ચ આગમિષ્યન્તિ તાં ચ શિલાં પ્રતિષ્ઠાપેથ ॥ તેહિ દાનિ યત્ર કેશસ્થાલી નામ અધિસ્થાનો તહિં કેશસ્તૂપં કારાપિતં । વાલુક્ષો નામ નગરં તહિં નખસ્તૂપં કારાપિતં । શિલુક્ષં નામાધિષ્ઠાનં તત્રાપિ શિલા પ્રતિષ્ઠાપિતા સા ભગવતા ઋદ્ધીયે પાણિના ક્ષિપ્તા ॥
___ભગવતા દાનિ સપ્તસપ્તાહેહિ એકૂનપંચાશદ્ દિવસાનિ નિરાહારેણ ત્રષુભલ્લિકાનાં
[_મ્વુ_3.311_] વાણિજકાનાં મધુતર્પણં પીતં પીતેન ભગવતો તે ચ અભિષ્યન્દિતા ॥ તતો શક્રેણ દેવાનામ્ ઇન્દ્રેણ ભગવતો હરીતકી ઉપનામિતા । ધાતૂનાં મુખં ભવિષ્યતિ ॥ ભગવતા દાનિ સા હરીતકી પરિભૂક્તા તં ચ હરીતકીવૃન્તકં ભગવતા તત્રૈવોદ્દેશે રોપિતં સા ચ તં દિવસમ્ એવ જાતાવશાખપ્રશાખા મહાન્તં હરીતકીવૃક્ષં પુષ્પફલોપેતં સંવૃત્તં । ઇમં ભગવતો પ્રથમં ઋદ્ધીવૃક્ષં । યા ચ તતો વૃક્ષાતો હરીતકીયો તાનિ અદ્ય ચેતકીયા હરીતકીપ્રબાલા તિ બુધ્યન્તિ ॥
___તતો ભગવતા ઉરુવિલ્વાયાં ષડ્વર્ષાણિ દુષ્કરં તપં ચીર્ણં ॥ તદા ઉરુવિલ્વાયાં સેનાપતિગ્રામાતો નગરાવલંબિકાયે શાણપાંસુકૂલં ભગવતો દુષ્કરચારિકાં ચરન્તસ્ય પ્રસન્નચિત્તાય ઉપનામિતં । યદા ભગવં પરિપૂર્ણસંકલ્પો ભવેસિ તદા ઇમં શાણપાંસુકૂલમ્ અનુગ્રહાર્થાય પરિભુંજેસિ ॥ ભગવતો તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા તુષ્ટા આત્તમવા પાંસુકૂલં વૃક્ષશાખાયે ઓલંબિત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ત્રિષ્કુત્તં પ્રદક્ષિણીકૃત્વા પ્રક્રમિ ॥ સા દાનિ નચિરસ્યૈવ કાલગતા ભગવતો સન્તિકા પ્રસન્નચિત્તા તં પાંસુકૂલદાનં સમનુસ્મરન્તી સમનન્તરકાલગતા ત્રયસ્ત્રિંશે દેવનિકાયે ઉપપન્ના અન્યતરસ્ય મહર્દ્ધિકસ્ય મહાનુભાવસ્ય દેવપુત્રસ્ય વિમાન અપ્સરસાં શતસહસ્રપ્રવરા ॥ સા દાનિ અપ્સરા સમન્વાહરતિ । કિં મયા મનુષ્યભૂતાયે કુશલમૂલં કૃતં કેવરૂપા ચ દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠાપિતા યેનાહં ત્રયસ્ત્રિંશે દેવનિકાયે ઉપપન્ના ॥ સા દાનિ સમન્વાહરતી પશ્યતિ ઉરુવિલ્વાયાં સેનાપતિગ્રામકે ગવા નામ નગરાવલંબિકા આસિ દુઃખિતા । તં મયા મરણકાલે બોધિસત્વસ્ય દુષ્કરં ચરન્તસ્ય પ્રસન્નચિત્તાયે શાણપાંસુકૂલં દિન્નં તેનાહં કુશલમૂલેન
[_મ્વુ_3.312_] મનુષ્યેષુ ચ્યવિત્વા ઇહ ત્રયસ્ત્રિંશે દેવનિકાયે ઉપપન્ના । ન ચ મે તં દેયધર્મં ભગવતામ્ અદ્યાપિ પરિભુક્તં । યદ્ ઇમમ્ એવ દેયધર્મં ભગવાન્ અનુગ્રહાર્થા પરિભુંજેયા તત્* મમ મહત્ફલતરં ભવેયા ॥ સા દાનિ અપ્સરશતસહસ્રપરિવૃતા મહતા દેવાનુભાવેન મહતા દેવ-ઋદ્ધીયે ત્રયસ્ત્રિંશભવનાતો વૃક્ષશાખાતો તં શાણપાંસુકૂલં ગૃહ્ય ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રાન્તા ॥ ઇમં મયા ભગવન્તં શાણપાંસુકૂલં મનુષ્યભૂતાયે ભગવતો દુષ્કરં ચરન્તસ્ય પ્રસન્નચિત્તાયે દિન્નં યદા ભગવં પરિપૂર્ણસંકલ્પો ભવેસિ તતો ભગવન્ મમાનુગ્રહાર્થં પરિભુંજેસિ તેનાહં કુશલમૂલેન મનુષ્યેષુ ચ્યાવિત્વા ત્રયસ્ત્રિંશેષુ દેવનિકાયેષુ ઉપપન્ના । સાધુ મં ભગવાં ઇમં શાણપાંસુકૂલં પરિભુંજતુ અનુકંપામ્ ઉપાદાય યથા મે મહત્ફલતરો ભવેયા ॥ દેવા અન્તરીક્ષગતા ભગવન્તમ્ આહન્સુઃ ॥ મા ભગવાન્ ઇમં શાણપાંશુકૂલં પરિગૃહ્ણાતુ । વયં ભગવતો દિવ્યાં વિકલ્પદૂષ્યાણિ દાસ્યામઃ ॥ ભગવાન્ તેષાં દેવતાનાં વિકલ્પદૂષ્યપ્રદાનાનિ નાધિવાસયતિ । તં ગવાયે નગરાવલંબિકાયે શાણપાંશુકૂલં પ્રતિગૃહીતં દેવતાશતસહસ્રેહિ ચ અન્તરીક્ષાતો ચેલક્ષેપાણિ ચ ભગવતઃ કૃતાનિ હક્કારકિલિકિલાનિ ચ અકરેન્સુઃ ॥ ચક્રવર્તિરાજ્યં પરિત્યક્તં કિં નો પાંશુકૂલેષુ ચિત્તં રમતિ ॥
___ભગવાં દાનિ શાણપાંશુકૂલં ધોવિતુકામો । ઉદકેન કાર્યં ॥ અથ ખલુ શક્રેણ દેવાનામ્ ઇન્દ્રેણ પાણીહિ નદી ખતા અદ્યાપિ ચ પાણિખાતા નામ નદી વુચ્ચતિ ॥ શિલાપટ્ટેન કાર્યં યત્ર તં શાણપાંશુકૂલં ધોવિષ્યતિ ॥ ચતુર્હિ મહારાજેહિ ચત્વારિ શિલાપટ્ટા ઉપનામિતા । ભગવતા એકત્ર શિલાપટ્ટે તં શાણપાંશુકૂલં ધૌતં ॥
[_મ્વુ_3.313_] દ્વિતીયે શિલાપટ્ટે તં પાશુકૂલં શોષિતં ॥ તૃતીયં શિલાપટ્ટં ભગવતા ત્રપુસભલ્લિકાનાં શિલુક્ષનામનિગમ આવાસિતાનાં તત્ર ઋદ્ધીયે પુરતો ઉત્ક્ષિપ્તં ॥ તેહિ તં શિલાપટ્ટં તત્રૈવ ચેતિયે પ્રતિષ્ઠાપિતં । અદ્યાપિ ગન્ધારરાજ્યે અધિષ્ઠાનં શિલાનામેન જ્ઞાયતિ ॥ ચતુર્થે શિલાપટ્ટે ભગવતા નિષીદિત્વા તં શાણપાંશુકૂલં સીવિતં । યદ્ અપિ તત્ર શિલાપટ્ટં ભગવતો અનુસીવનનામાપદ્યે ॥ સર્વે ચત્વારો શિલાપટ્ટા ભગવતા પરિભુક્તા તાનિ ચ જમ્બુદ્વીપે સદેવમાનુષસ્ય લોકસ્ય ચેતિયભૂતા ॥
___ભગવાં દાનિ તં શાણપાંશુકૂલં ધોવિત્વા સીવિત્વા ચ પાણિખાતનદીસ્નાયકો ઓકસ્તો । સ્નાયિત્વા ભગવાં પાણિખાતાતો નદીતો ઉત્તરિષ્યતીતિ અકિલન્તકાયા બુદ્ધા ભગવન્તો અકિલન્તચિત્તા તહિં તીરે કકુભો નામ વૃક્ષો ઓશાખપ્રશાખો પ્રાસાદિકો દર્શનીયો યંનામો ચ વૃક્ષો તંનામા ચ વૃક્ષસ્ય દેવતા કકુભો નામ દેવપુત્રો પ્રતિવસતિ । સો દેવપુત્રો ભગવતા તતો નદીતો ઉત્તરન્તેન આભાષ્ટો ॥ આહર કકુભ હસ્તં ॥ વરવિમલકુણ્ડલધરેણ કકુભેન દેવપુત્રેણ ભગવતો બાહા પ્રણામિતા । ભગવાં કકુભસ્ય દેવપુત્રસ્ય બાહાં ગૃહ્ય પાણિખાતાતો નદીતો ઉત્તીર્ણો સમં ચ ભગવતા તતો કકુભસ્ય દેવપુત્રસ્ય બાહાતો હસ્તં સ્વકં અપનીતં તત્ર ચ વૃક્ષશાખાયાં ભગવતો પંચાંગુલસ્ય કરતલસ્ય પદ્મં દૃશ્યતિ ॥ (યં દાનિ અહં બોધિં આહતહસ્તો ચ સુંદરો કકુભો નદીકા ચ પાણિખાતા શિલા ચ દેવેહિ નિક્ષિપ્તા ॥ )
___તતો ભગવાં અજપાલન્યગ્રોધં ગતો ॥ ભગવાન્ અજપાલસ્ય ન્યગ્રોધમૂલે વિહરન્તો

[_મ્વુ_3.314_] લોકં મીમાંસેતિ ॥ ગંભીરો અયં મમ ધર્મઃ અભિસંબુદ્ધો નિપુણો સુખુમો દુરનુબોધો અતર્કાવચરો પણ્ડિતવેદનીયો સર્વલોકવિપ્રત્યનીકો । આલયારામો ખલુ પુનર્ અયં આલયરતો આલયસમુદિતો આલયારામાયાં ચ પ્રજાયાં આલયરતાયાં આલયસમુદિતાયાં દુર્દૃશમ્ ઇમં સ્થાનં યદ્ ઇદંહેતુ ઇદંપ્રત્યયઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સર્વોપધિપ્રતિનિઃસર્ગો પૂર્વસંસ્કારસમથધર્મોપચ્છેદઃ તૃષ્ણાક્ષયો વિગતરાગો નિરોધો નિર્વાણં અહં ચ ન પરેષાં દેશયેયં પરે ખુ મે ન વિભાવયેન્સુઃ સો મે સ્યા વિઘાતઃ ॥ યં નૂનાહં એકો અરણ્યપર્વતે તૂષ્ણીભૂતો વિહરેયં । ઇમા ચ ગાથાવો ભગવતો તાયે વેલાયે પ્રતિભાયેન્સુઃ ॥
પ્રતિશ્રોતગામિનં માર્ગં ગમ્ભીરં દુર્દૃશં [મમ] ।
ન રાગરક્તા દ્રક્ષ્યન્તિ અલં દાનિ પ્રકાશિતું ॥
કૃચ્છ્રેણ મે અધિગતો અલં દાનિ પ્રકાશિતું ।
અનુશ્રોતં હિ વહ્યન્તિ કામેષુ ગ્રસિતા નરાઃ ॥
ભગવાં ઉરુવિલ્વાયાં વિહરે નૈરંજનાયાસ્ તીરે અજપાલન્યગ્રોધમૂલે અચિરાભિસંબુદ્ધો ॥ અથ ખલુ ભગવતો એકસ્ય રહોગતસ્ય પ્રતિસંલીનસ્ય અયમ્ એવરૂપશ્ ચેતસઃ પરિવિતર્કો ઉદપાદિ ॥ અધિગતો યદ્ અયં મયા ધર્મો ગમ્ભીરો નિપુણો સૂક્ષ્મો દુરનુબોધો અતર્કિતો અતર્કાવચરો પણ્ડિતવેદનીયો સર્વલોકવિપ્રત્યનીકો અહં ચે પરેષાં દેશયેયં પરે ખુ ચ આજાનેન્સુ સો મે સ્યા પરમં વિઘાતં । યં નૂનાહં
[_મ્વુ_3.315_] એકો અરણ્યાયતને તૂષ્ણીં વિહરેયં ॥ અથ ખલુ મહાબ્રહ્મા ભગવત ઇદમ્ એવરૂપં ચેતસો પરિવિતર્કમ્ આજ્ઞાય યેન શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો તેનોપસંક્રમિત્વા શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ એતન્ મારિષ કૌશિક ભગવતા અલ્પોત્સુકતાયે ચિત્તં નમેતિ ન ધર્મચક્રપ્રવર્તને । કિં પુનર્ વયં મારિષ કૌશિક યેન ભગવાન્સ્ તેનોપસંક્રમિત્વા ભગવન્તં યાચેમ ધર્મચક્રપ્રવર્તનાય ॥ સાધુ મારિષેતિ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો મહાબ્રહ્મણો પ્રત્યશ્રોષીત્* ॥ અથ ખલુ મહાબ્રહ્મા શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો સુયામો દેવપુત્રો સુનિર્મિતો ચ દેવપુત્રો વસવર્તી ચ દેવપુત્રો ચત્વારશ્ ચ મહારાજાનો ઇત્ય્ એતે દશ યક્ષાધિપતયો દશ યક્ષમહત્તરકા અનેકયક્ષશતપરિવારા અતિક્રાન્તાયે રાત્રીયે કેવલકલ્પં ન્યગ્રોધમૂલં વર્ણેનોભાસયિત્વા યેન ભગવાન્સ્ તેનોપસંક્રાન્તા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકમન્તે અસ્થાન્સુઃ ॥ એકાન્તે સ્થિતો મહાબ્રહ્મા શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ યાચ મારિષ કૌશિક ભગવન્તં ધર્મચક્રપ્રવર્તનાય ॥
___અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા ભગવન્તં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
ઉત્થેહિ વિજિતસંગ્રામ પૂર્ણભરો ત્વં અનૃણ વિચર લોકે ।
ચિત્તં હિ તે વિશુદ્ધં યથ ચન્દ્રો પંચદશરાત્રે ॥
અથ ખલુ ભગવાં તૂષ્ણી અભૂષિ નાધિવાસેતિ શક્રસ્ય દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્ય ધર્મચક્રપ્રવર્તને ॥ અથ ખલુ મહાબ્રહ્મા શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ ન ખલુ મારિષ કૌશિક ભગવતો અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા એવં યાચીયન્તિ ધર્મક્રપ્રવર્તનાયે ન ચ પુનસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા એવં યાચિતા ધર્મચક્રં પ્રવર્તયન્તે ॥ એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો મહાબ્રહ્મમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ ત્વં મારિષ મહાબ્રહ્મ તેષાં પુરિમકાનાં
[_મ્વુ_3.316_] સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં દર્શાવી તેન હિ મારિષ મહાબ્રહ્મ યાચ ભગવન્તં સ્વયમ્ એવ ધર્મચક્રપ્રવર્તનાયે ॥ અથ ખલુ મહાબ્રહ્મા એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા યેન ભગવાં તેનાંજલિં પ્રણામયિત્વા ભગવન્તં ગાથાયે ધ્યભાષે ॥
ઉત્થેહિ વિજિતસંગ્રામ પૂર્ણભરો ત્વં અનૃણ વિચર લોકે ।
દેશેહિ સુગત ધર્મં આજ્ઞાતારો ભવિષ્યન્તિ ॥
અથ ભગવાં તૂષ્ણી અભૂષિ ॥ અથ ખલુ મહાબ્રહ્મા શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો સુયામો ચ દેવપુત્રો સંતુષિતો ચ દેવપુત્રો નિર્મિતો ચ દેવપુત્રો વશવર્તી ચ દેવપુત્રો ચત્વારો મહારાજા અનેકયક્ષશતા અનેકયક્ષશતપરિવારા ભગવતો અનધિવાસનાં વિદિત્વા ધર્મચક્રપ્રવર્તનાય દુઃખદૌર્મનસ્યજાતા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવંતં પ્રદક્ષિણીકૃત્વા તત્રૈવાન્તરહાયેન્સુઃ ॥
___એત્થમ્ એતં શ્રૂયતિ ॥
___ભગવાં ઉરુવિલ્વાયાં વિહરતિ તદ્યા નૈરંજનાય તીરે અજપાલન્યગ્રોધમૂલે અચિરાભિસંબુદ્ધો ॥ અથ ખલુ મહાબ્રહ્મા અતિક્રાન્તવર્ણો અતિક્રાન્તાયાં રાત્ર્યાં કેવલકલ્પં અજપાલન્યગ્રોધમૂલં વર્ણેનોભાસયિત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવન્તં પ્રદક્ષિણીકૃત્વા એકાન્તસ્થિતો મહાબ્રહ્મા ભગવન્તં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
ઉત્થેહિ વિજિતસંગ્રામ પૂર્ણભરો ત્વં અનૃણ વિચર લોકે ।

દેશેહિ સુગત ધર્મં આજ્ઞાતારો ભવિષ્યન્તિ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ મહાબ્રહ્મં ગાથાયે પ્રત્યભાષે ॥
પ્રતિશ્રોતગામિકો માર્ગો ગમ્ભીરો દુર્દૃશો [મમ] ।
રાગરક્તા ન દ્રક્ષ્યન્તિ અલં બ્રહ્મે પ્રકાશિતું ॥
[_મ્વુ_3.317_] અથ ખલુ મહાબ્રહ્મા ભગવતર્ અજપાલસ્ય ન્યગ્રોધમૂલે પ્રતિક્ષેપં વિદિત્વા ધર્મચક્રપ્રવર્તનાયે દુઃખદૌર્મનસ્યજાતો ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવન્તં પ્રદક્ષિણીકૃત્વા તત્રૈવાન્તરહાયે ॥
___એત્થમ્ એતં શ્રૂયતિ ॥
___ભગવાં ઉરુવિલ્વાયાં વિહરતિ નદ્યા નૈરંજનાયસ્ તીરે અજપાલસ્ય ન્યગ્રોધમૂલે અચિરાભિસંબુદ્ધો ॥ તેન ખલુ પુનઃ સમયેન માગધકાનાં બ્રાહ્મણગૃહપતિકાનાં ઇમાનિ એવરૂપાણિ પાપકાનિ અકુશલાનિ દૃષ્ટિગતાન્ય્ ઉત્પન્નાનિ ॥ વાતો ન વાયેયા સરિતો ન સ્યન્દિન્સુઃ ગર્ભિણીયો ન પ્રજાયેન્સુઃ પક્ષિણો ન વીતિપતન્તિ અગ્રિર્ ન જ્વલેયા ચન્દ્રમસૂર્યાણાં ઉદ્ગમના ન પ્રજ્ઞાયેન્સુઃ અંધકારઘટ્ટિતં લોકસંનિવેશં ભવેય ॥ અથ ખલુ મહાબ્રહ્મા માગધકાનાં બ્રાહ્મણગૃહપતિકાનાં ઇમાન્ય્ એવરૂપાણિ પાપકાન્ય્ અકુશલાનિ દૃષ્ટિગતાનિ ઉત્પન્નાનિ વિદિત્વા અતિક્રાન્તવર્ણો અતિક્રાન્તાયાં રાત્ર્યાં કેવલકલ્પં અજપાલસ્ય ન્યગ્રોધમૂલં વર્ણેનોભાસયિત્વા યેન ભગવાં તેનોપસંક્રમિત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તસ્થિતો ઇમાં ગાથાં પ્રત્યભાષત્* ॥
પ્રાદુરહોસિ સમલેહિ ચિન્તિતો
ધર્મો અશુદ્ધો મગધેષુ પૂર્વં ।
અપાવૃતં તે અમૃતસ્ય દ્વારં
શૃણોન્તુ ધર્મં વિમલાનુબુદ્ધં ॥
અથ ખલુ ભગવાં મહાબ્રહ્મણો યાચનાં વિદિત્વા સામં ચ પ્રત્યાત્મં બોધીયે જ્ઞાનેન
[_મ્વુ_3.318_] સર્વાવન્તં લોકમ્ અનુત્તરેણ બુદ્ધચક્ષુષાભિવિલોકયન્તો અદ્રાક્ષીત્ સત્વા ઉચ્ચાવચાં હીનપ્રણીતાં અદ્રાક્ષીત્ સત્વા દુરાકારા દુર્વિનેયા દુર્વિશોધેયા અદ્રાક્ષીત્ સત્વા સ્વાકારાં સુવિનેયાં સુવિશોધેયા અદ્રાક્ષીત્ સત્વાં ઉદ્ઘટિતાજ્ઞા વિપંચિતાજ્ઞાનેયા પદપરમાં અદ્રાક્ષીત્ સત્વાં તીક્ષ્ણેન્દ્રિયાં ઋદ્ધીન્દ્રિયાં । સત્વાનાં ત્રયો રાશીયઃ સમ્યક્ત્વનિયતં રાશિં મિથ્યાત્વનિયતં રાશિં અનિયતં રાશિં ॥ સય્યથાપિ નામ ચક્ષુષ્માં પુરુષો પદ્મિનીતીરે સ્થિત્વા અલ્પકિશરેણ પશ્યેય ઉત્પલાનિ પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકા વા અન્યાનિ અન્તોદકાનિ અન્યાનિ સમોદકાનિ અન્યાનિ ઉદકાતો અભ્યુદ્ગતાનિ એવમ્ એવ ભગવાં અનુત્તરેણ બુદ્ધચક્ષુષા સર્વાવન્તં લોકમ્ અભિવિલોકયન્તો અદ્રાક્ષીત્* ॥ અથ ખલુ ભગવતો એતદ્ અભૂષિ ॥ દેશેયં વાહં ધર્મં ન વા દેશેયં મિથ્યાત્વનિયતો રાશિ અભવ્યો એતં ધર્મં આજાનિતું । દેશેયં વાહં ન વા દેશેયં સમ્યક્ત્વનિયતો રાશિ આજ્ઞાસ્યત્ય્ એવ એતં યં દેશેયં । અનિયતો રાશિ સચાસ્ય ધર્મં દેશેયં આજ્ઞાસ્યતિ નો ચે દેશેયં ન જાનિષ્યતિ ॥ અથ ખલુ ભગવાં અનિયતં રાશિમ્ આરભ્ય માગધાનાં ચ બ્રાહ્મણગૃહપતિકાનાં ઇત્ય્ એવંરૂપાણિ પાપાન્ય્ અકુશલાનિ દૃષ્ટીગતાનિ ઉત્પન્નાનિ વિદિત્વા મહાબ્રહ્મણો ચાભિયાચનાં વિદિત્વા સપ્તાસંખ્યેયકલ્પસમુદાનીતસમુત્પન્નં ચાત્મનઃ પ્રણિધાનં વિદિત્વા સત્વેષુ ચ મહાકરુણાં ઓક્રામેત્વા ઇમે ચ મે મહેશાખ્યા દેવાધિપતયો લોકેશ્વરા ઉપસંક્રાન્તા આર્યધર્મચક્રપ્રવર્તનં
[_મ્વુ_3.319_] યાચન્તિ અથ ખલુ ભગવાં મહાબ્રહ્મણો અવકાશમ્ અકાર્ષીત્* આર્યધર્મચક્રપ્રવર્તનાય ॥ તાયે વેલાયે ભગવાન્ મહાબ્રહ્મણં ગાથાયે ધ્યભાષે ॥
અપાવૃતં મે અમૃતસ્ય દ્વારં
બ્રહ્મેતિ ભગવન્તં યે શ્રોતુકામા
શ્રદ્ધાં પ્રમુંચન્તુ વિહેઠસંજ્ઞાં ।
વિહેઠસંજ્ઞો પ્રગુણો અભૂષિ
ધર્મો અશુદ્ધો મગધેષુ પૂર્વં ॥
અથ ખલુ ભગવતા મહાબ્રહ્મણે અવકાશે કૃતે અનુત્તરધર્મચક્રપ્રવર્તનાય ભૂમ્યા દેવા ઘોષમ્ ઉદીરયેન્સુઃ ॥ એવં મારિષ બ્રહ્મણે ભગવતાવકાશો કૃતો અનુત્તરધર્મચક્રપ્રવર્તનાય । તં ભવિષ્યતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકંપાય મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ હાયિષ્યન્તિ આસુરાઃ કાયાઃ દિવ્યા કાયા અભિવર્ધિષ્યન્તિ ॥ ભૂમ્યાનાં દેવાનાં ઘોષં શ્રુત્વા ચતુર્મહારાજકાયિકા દેવા ત્રયસ્ત્રિંશા દેવા યામા તુષિતા નિર્માણરતી પરનિર્મિતવશવર્તી દેવા ઘોષમ્ ઉદીરયેન્સુઃ શબ્દમ્ અનુશ્રાવયેન્સુઃ ॥ એવં મારિષ ભગવતા મહાબ્રહ્મણો અવકાશો કૃતો ધર્મચક્રપ્રવર્તનાય । તં ભવિષ્યતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકંપાય મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ હાયિષ્યન્તિ આસુરાઃ કાયા દિવ્યાઃ કાયા અભિવર્ધિષ્યન્તિ ॥ ઇતિ હિ તેન કાલેન તેન સમયેન યાવદ્ બ્રહ્મલોકં ઘોષ અભ્યુદ્ગતો ॥
___એત્થમ્ એતં શ્રૂયતિ ॥
[_મ્વુ_3.320_]___અથ ખલુ ભગવાં પ્રવર્તનસ્ય સમયે કેવરૂપા સત્વા આર્યધર્મચક્રં પ્રવર્તયન્તીતિ ॥ યે તે સત્વા પૂર્વયોગસંપન્ના ભવન્તિ તે આર્યધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ । અહં ખલુ પૂર્વયોગસંપન્નો તેનારહામ્ય્ અહં આર્યધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતું । યે તે સત્વા અનુત્તરાચારસંપન્ના ભવન્તિ એવંરૂપા સત્વા આર્યધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ । અહં ખલુ પુનઃ અનુત્તરાચારસંપન્નો અરહામ્ય્ અહં આર્યધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતું । યે તે સત્વા નિવાસાનુત્તર્યસંપન્ના ભવન્તિ એવંરૂપા સત્વારાર્યધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ । યે તે સત્વા આવેણિકા ભવન્તિ એવંરૂપાઃ સત્વા આર્યધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ । યે તે સત્વા ચ્યુતિસંપન્ના ભવન્તિ એવંરૂપાઃ સત્વા આર્યધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ । યે તે સત્વા ગર્ભાવક્રાન્તિસમ્પન્ના ભવન્તિ એવંરૂપાઃ સત્વા આર્યધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ । યે તે સત્વા ગર્ભસ્થિતિસમ્પન્ના ભવન્તિ યે તે સત્વા જાતિસમ્પન્ના ભવન્તિ યે તે સત્વા લક્ષણસંપન્ના ભવન્તિ યે અનુવ્યંજનસમ્પન્ના ભવન્તિ યે કુશલસંપન્ના ભવન્તિ યે ધૃતિસંપન્નાઃ સ્મૃતિસંપન્નાઃ યે પ્રત્યુપસ્થિતધર્મસંપન્નાઃ યે દુષ્યધર્મસમ્પન્નાઃ યે લોકે અગ્રા ભવન્તિ યે લોકે લોકપ્રવિચયસમ્પન્નાઃ સત્વસારસંપન્ના ભવન્તિ યે સ્થાનં ચ સ્થાનતો અસ્થાનં ચાસ્થાનતો સમ્યક્પ્રજ્ઞયા પ્રજાનન્તિ યે સર્વત્રગામિનીપ્રતિપદાન્ તત્રતત્રગામિનીપ્રતિપદાં યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા પ્રજાનન્તિ યે નાનાધાતુકા ચ લોકે અનેકધાતુકા ચ લોકે યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા પ્રજાનન્તિ યે પરસત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ઇન્દ્રિયવીર્યવૈમાત્રતાં યથાભૂતં

[_મ્વુ_3.321_] સમ્યક્પ્રજાનન્તિ તે એવ ધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ । યે નાનાધિમુક્તિકા ચ લોકે અનેકાધિમુક્તિકા ચ લોકે યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા પ્રજાનન્તિ તે એવ ધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ । યે તે સત્વાઃ સર્વેષાં કર્મણાં કર્મસમાદાનાનાં અતીતાનાગતાનાં પ્રત્યુત્પન્નાનાં કૃતાનામ્ ઉપચિતાનામ્ અવિપક્વાનાં વિપાકપ્રત્યુપસ્થિતાનાં આયતિવિપાકવૈમાત્રતાં યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજાનન્તિ તે એવ ધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ । યે તે સર્વેષાં ધ્યાનસમાધિવિમોક્ષસમાપત્તીનાં ચ સક્લેશવ્યવદાનં યથાભૂતં સંપ્રજાનન્તિ યે દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેન સત્વાં પશ્યન્તિ ચ્યવન્તાં ઉપપદ્યન્તાં સુવર્ણાં દુર્વર્ણાં સુગતાં દુર્ગતાં હીનાં પ્રણીતાં યથાકર્મોપગાં સત્વાં સંપ્રજાનન્તિ એવંરૂપાઃ સત્વા આર્યધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ । યે અનેકવિધં પૂર્વનિવાસં સમનુસ્મરન્તિ યે ચાશ્રવાણાં ક્ષયાદ્ અનાશ્રવાં ચેતોવિમુક્તિં પ્રજ્ઞાવિમુક્તિં ચ યથાભૂતં સંપ્રજાનન્તિ યે ચાપિ દીર્ઘાયુષ્કા ભવન્તિ આજીવસંપન્ના ભવન્તિ શીલસંપન્નાઃ સમાધિસંપન્ના વિમુક્તિસંપન્ના વિમુક્તિજ્ઞાનસંપન્ના નૈષ્ક્રમ્યસંપન્ના મહાકરુણાપ્રતિલાભસમ્પન્ના બોધિસંપન્નાશ્ ચેતઃપર્યાયસંપન્નાઃ ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યસંપન્ના આદેશનાપ્રાતિહાર્યસંપન્ના અનુશાસનીપ્રાતિહાર્યસંપન્નાઃ સર્વકુશલધર્મસમન્વાગતા યે ચાર્થપ્રતિસંવિદપ્રાપ્તા ધર્મપ્રતિસંવિદપ્રાપ્તા નિરુક્તિપ્રતિસંવિદપ્રાપ્તાઃ પ્રતિભાનપ્રતિસંવિદપ્રાપ્તા યે ચાર્યપંચાંગિકસમાધિસંપન્નાઃ પંચજ્ઞાનિકસમાધિસંપન્ના આર્યમહાપંચાઙ્ગિકસમ્યક્સમાધિસંપન્ના
[_મ્વુ_3.322_] યે ચાપ્ય્ આર્યમહાપંચજ્ઞાનિકસમ્યક્સમાધિપ્રાપ્તાઃ બલસંપન્નાશ્ ચ ઇન્દ્રિયસંપન્નાશ્ ચ ઋદ્ધિસંપન્નાશ્ ચ યે ચાપિ પૌરિયે વાચાયે સમન્વાગતા વિસ્પષ્ટાયે અનેલકાયે અર્થસ્ય વિજ્ઞાપનીયે સમન્વાગતાઃ પ્રશ્નવ્યાકરણેન સમ્પન્ના યે પ્રતિબલાઃ પરેષાં વૈશારદ્યે પિ ચ્છેદં વિકર્તું પ્રતિબલાઃ પરેષાં અહિતેષિણાં સહ ધર્મેણ નિગ્રહેતું યે પ્રતિબલા પરેષાં સુખાનુપ્રદાનં પ્રદાતું એવંરૂપાઃ આર્યધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ । યે તે સત્વાઃ સર્વબુદ્ધધર્મેહિ સમન્વાગતા ભવન્તિ એવંરૂપાઃ સત્વા આર્યધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ ॥ અહં ખલુ પુનઃ સર્વબુદ્ધધર્મેહિ સમન્વાગતો અરહામ્ય્ અહં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતું ॥
___અથ ખલુ ભગવાં ઇમમ્ એવરૂપમ્ આત્મનો ગુણસમાદાનં વિદિત્વા એતદ્ અભૂષિ ॥ યં નૂનાહમ્ આર્યમ્ અનુત્તરં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયેયં । કો નુ ખલુ મે પ્રતિબલો પ્રથમં ધર્મં દેશિતં આજાનિતું ન ચ મે વિહિંસયે યમ્ ઇદં ધર્મદેશનાયે ॥ અથ ખલુ ભગવતો એતદ્ અભૂષિ ॥ ઉદ્રકો રામપુત્રો શુદ્ધો અલ્પરજો અપરોક્ષજાતીયો સો ચ દૂરગતો અતિક્રાન્તગતો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસહવ્રતાયે ધર્મં દેશયતિ । અદ્ય સપ્તાહં કાલગતો ઉદ્રકો રામપુત્રો મહાહાનિરુદ્રકો રામપુત્રો ॥ કતમો પિ ખલ્વ્ અન્યો પિ સત્વો શુદ્ધો અલ્પરજો અપરોક્ષજાતીયો યો મે પ્રતિબલો પ્રથમં ધર્મં દેશિતમ્ આજાનિતું ન ચ મે વિહેઠેયા યમ્ ઇદં ધર્મશ્રવણાય ॥ આરાડો કાલામો શુદ્ધો અલ્પરજો અલ્પરજસ્કજાતીયો યો મે પ્રતિબલો પ્રથમં દેશિતમ્ આજાનિતું ન ચ મે વિહેઠયે યમ્ ઇદં ધર્મશ્રવણાય । મહાહાનિરારાડસ્ય અદ્ય ત્ર્ય્-અહં કાલગતો આરાડો કાલામો ॥ કતમો પુનર્ અન્યો પિ સત્વો શુદ્ધો અલ્પરજસ્કજાતીયો યો મે પ્રતિબલો પ્રથમં ધર્મં દેશિતમ્ આજાનિતું ન ચ મે વિહેઠયે યમ્ ઇદં ધર્મશ્રવણાય ॥ અથ ખલુ ભગવતો એતદ્ અભૂષિ ॥ પંચકા ભદ્રવર્ગિયા શુદ્ધા અલ્પરજા અલ્પરજસ્કજાતીયાસ્
[_મ્વુ_3.323_] તે મે પ્રતિબલા પ્રથમં ધર્મં દેશિતં આજાનિતું ન ચ મે વિહેઠયેન્સુઃ યમ્ ઇદં ધર્મશ્રવણાય । પૂર્વમ્ એવ દુષ્કરં ચરન્તસ્ય અનુબંધેન્સુઃ । તે ચ વારાણસ્યાં વિહરન્તિ ઋષિપતને મૃગદાવે ॥ યં નૂનાહં વારાણસીં ગત્વા વારાણસ્યામ્ ઋષિપતને મૃગદાવે પંચાનાં ભદ્રવર્ગિયાનાં પ્રથમં ધર્મં દેશયેયં ॥
___અથ ખલુ સંબહુલા મહેશાખ્યા શુદ્ધાવાસકાયિકા દેવા યેન ભગવાન્સ્ તેનોપસંક્રમિત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે અસ્થાન્સુઃ । એકાન્તસ્થિતાસ્ તે ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ યં ભગવતો અન્તેવાસિનાં અભિજ્ઞાતં પરિજ્ઞાતં પ્રતિબલાશ્ ચ પુનર્ વયં ભગવતો વિવિધાનિ વિચિત્રાણિ ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યાણિ કર્તું । યેન ભગવાન્ માર્ગેણ બોધિતો વારાણસ્યાં ગમિષ્યતિ ઋષિપતનં મૃગદાવં અનુત્તરં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતું તતો વયં ભગવતો યાવચ્ ચ બોધિ યાવચ્ ચ વારાણસી માર્ગં પ્રતિજાગરિષ્યામઃ સમં અસમવિષમં પાણિતલજાતં વિતતવિતાનં ચિત્રદૂષ્યપરિક્ષિપ્તં ઓસક્તપટ્ટદામકલાપં સિક્તસમ્મૃષ્ટં ધૂપિતધૂપનં મુક્તપુષ્પાવકીર્ણં સુવર્ણવાલિકાસંસ્તૃતં દિવ્યમુક્તાચૂર્ણસંસ્તૃતં દિવ્યસ્ફટિકચૂર્ણસંસ્તૃતં દિવ્યમુસારગલ્વચૂર્ણસંસ્તૃતં દિવ્યલોહિતિકાચૂર્ણસંસ્તૃતં । તત્ર ચ વયં ભગવં માર્ગે યાવચ્ ચ બોધિર્ યાવચ્ ચ વારાણસી દિવ્યા તાલપંક્તિયો અભિનિર્મિનિષ્યામઃ અચ્છા સમા સૈકતા સુખોપનીતા ચિત્રાણિ દર્શનીયાનિ સપ્તાનાં વર્ણાનાં સુવર્ણસ્ય રૂપ્યસ્ય મુક્તાયા વૈડૂર્યસ્ય સ્ફટિકસ્ય મુસાગલ્વસ્ય લોહિતકાયા । તત્ર ચ વયં ભગવં માર્ગે વામદક્ષિણતો દિવ્યાયો નદીયો
[_મ્વુ_3.324_] અભિનિર્મિનિષ્યામઃ અચ્છા સમા સૈકતા સુખોપનીતા સુવર્ણવાલુકાસંસ્તૃતા ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકનલિનીસૌગન્ધિક-આમ્રજમ્બુકલકુચપનસનારિકેલપાલેવતકભવ્યદાડિમવૃદ્ધિકપ્રચ્છન્ના । તત્ર ચ વયં ભગવન્ માર્ગે યાવ ચ બોધિર્ યાવ ચ વારાણસી દિવ્યાનિ ચ્છત્ત્રાણિ અભિનિર્મિનિત્વા દિવ્યાનિ ધ્વજાનિ અભિનિર્મિનિષ્યામઃ । દિવ્યાનિ કૂટાગારાણિ અભિનિર્મિનિષ્યામશ્ ચિત્રાણિ દર્શનીયાનિ સપ્તાનાં રત્નાનાં સુવર્ણસ્ય રૂપ્યસ્ય મુક્તાયા વૈડૂર્યસ્ય સ્ફટિકસ્ય મુસાગલ્વસ્ય લોહિતિકાયા ॥ ભગવતો ગચ્છન્તસ્ય ગમિષ્યન્તિ તિષ્ઠન્તસ્ય તિષ્ઠન્તિ પુરતો ચ વર્ષવલાહકા દેવપુત્રા દિવ્યાનિ પુષ્પાણિ પ્રાકિરિષ્યન્તિ મન્દં મન્દં ચ દેવા પ્રસારયિષ્યન્તિ ॥

___ભગવતિ બોધિતો વારાણસીમ્ ઋષિપતનં મૃગદાવં પ્રસ્થિતે અનુત્તરં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતું શુદ્ધાવાસેહિ દેવેહિ માર્ગો પ્રતિજાગૃતો । મહતીં ચતુરંગિનીસેનામ્ અભિનિર્મિણિત્વા મહાન્તં હસ્તિકાયં મહાન્તમ્ અશ્વકાયં રથકાયં પત્તિકાયં ભગવન્તં વારાણસીં ગચ્છન્તં પુરસ્કરેન્સુઃ ॥ યાવત્ સુવર્ણાનામ્ અધિપતયો સુવર્ણરાજાનો અણ્ડજા વા જરાયુજા વા ઔપપાદુકા વા સંસ્વેદજા વા તે મહાન્તં ચતુરંગિનીસેનાં ઋદ્ધીયે અભિનિર્મિણિત્વા ભગવન્તં ગચ્છન્તં પુરસ્કરેન્સુઃ । યાવ નાગાનાં નાગાધિપતયો નાગરાજાનો અણ્ડજા વા જરાયુજા વા સંસ્વેદજા વા ઔપપાદુકા વા તે મહતીં ચતુરંગિનીસેનામ્ ઋદ્ધીયે અભિનિર્મિણિત્વા ભગવન્તં વારાણસીં ગચ્છન્તં પુરસ્કરેન્સુઃ । ચતુર્મહારાજિકા દેવા ત્રયસ્ત્રિંશા યામાસ્ તુષિતા નિર્માણરતિ પરનિર્મિતવશવર્તિ બ્રહ્મકાયિકા દેવા મહાન્તં ચતુરંગિનીસેના મૃદ્ધીયે અભિનિર્મિણિત્વા ભગવન્તં કાશિં ગચ્છન્તં પુરસ્કરેન્સુઃ ॥ અથ ખલુ ભગવાં મહતીયે પરિષાયે અનેકશતાયે અનેકસહસ્રાયે અનેકશતસહસ્રાયે પુરસ્કૃતો પરિવારિતો ઉરુવિલ્વાતો ગયાં ગચ્છતિ ગયાતો અપરગયાં ગચ્છતિ ॥ અપરગયાયાં સુદર્શનો નામ નાગારાજા । તેન ભગવાં
[_મ્વુ_3.325_] અપરગયાયાં વાસેન ભક્તેન ચ નિમન્ત્રિતો ॥ તહિં ભગવાં સુદર્શનસ્ય નાગરાજ્ઞો ભવને વસિત્વા કૃતાહારો વશાલાં ગચ્છતિ ॥ વશાલાયાં નદી નામ બ્રાહ્મણઃ હુહુંકજાતિકો વુચ્ચતિ । સો ભગવન્તં ગચ્છન્તં અપસવ્યીકરોતિ ચ હુહુન્ તિ ચ કરોતિ ॥ ભગવાં એતસ્મિં વસ્તુસ્મિં એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પ્રકરણે તાયે વેલાયે ઇમં ઉદાનમ્ ઉદાનયે ॥
યો બ્રાહ્મણો બાહિતપાપધર્મો
નિહુહુંકો નિષ્કષાયો યતાત્મા ।
ક્ષીણાશ્રવો અન્તિમદેહધારી
ધર્મેણ સો બ્રહ્મણો બ્રહ્મવાદં વદેય ॥
વશાલાયામ્ અન્યતમો ગૃહપતિઃ ભગવન્તં વાસેન ચ ભક્તેન ચ નિમન્ત્રેતિ । તહિં ભગવાં વુસ્તો કૃતભક્તકૃત્યો વશાલાતો ચુન્દદ્વીલં નામ અધિષ્ઠાનં ગચ્છતિ ॥
___અદ્રાક્ષીત્* ઉપકો આજીવકો ભગવન્તં દૂરતો યેવાગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા ભગવતઃ સાર્ધં સંમોદનીયાં કથાં સંમોદયિત્વા સારાયણીયાં કથાં વ્યતિસારયિત્વા એકાન્તે સ્થાદ્ એકાન્તસ્થિતઃ ઉપકો આજીવકો ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચત્* ॥ પરિશુદ્ધો ભગવતો ગૌતમસ્ય ચ્છવિવર્ણો પરિશુદ્ધો પર્યવદાતો વિપ્રસન્નં ચ મુખવર્ણં । સય્યથાપિ નામ તાલસ્ય પક્વસ્ય સંપ્રતિ વૃન્તચ્યુતસ્ય બન્ધનાશ્રયો પરિશુદ્ધો ભવતિ પર્યવદાતો સપીતનિર્ભાસો ચ એવમ્ એવ ભગવતો ગૌતમસ્ય ચ્છવિવર્ણો પરિશુદ્ધો પર્યવદાતો વિપ્રસન્નો ચ મુખવર્ણો અદ્ય ભગવતા ગૌતમેનામૃતં
[_મ્વુ_3.326_] અધિગતં અમૃતગામી ચ માર્ગો ॥ એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ ઉપકં આજીવકં એતદ્ ઉવાચ ॥ અમૃતં મે ઉપક અધિગતં અમૃતગામી ચ માર્ગો ॥ એવમ્ ઉક્તે ઉપકો ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ કહિં વો ભો ગૌતમ બ્રહ્મચર્યમ્ ઉષ્યતે ॥ એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ ઉપકં આજીવકં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
સર્વાભિભૂ સર્વવિદો હમ્ અસ્મિ
સર્વેહિ ધર્મેહિ અનોપલિપ્તો ।
સર્વજ્ઞો હં તૃષ્ણાક્ષયે વિમુક્તો

અહં અભિજ્ઞાય કિમ્ ઉદ્દિશેયં ॥
એવમ્ ઉક્ત ઉપકો આજીવકો ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ અનાચાર્યો ભગવાં ગૌતમો પ્રજાનાસિ ॥ અથ ખલુ ભગવાન્ ઉપકં આજીવકં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
ન મે આચાર્યો અસ્તિ કશ્ચિત્ સદૃશો મે ન વિદ્યતે ।
એકો સ્મિ લોકે સંબુદ્ધો પ્રાપ્તો સંબોધિમ્ ઉત્તમાં ॥
એવમ્ ઉક્તે ઉપકો આજીવકો ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ અર્હન્ન્ ઇતિ ભગવાં ગૌતમો પ્રજાનાસિ ॥ અથ ખલુ ભગવાન્ ઉપકં આજીવકં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
અહં હિ અરહા લોકે અહં લોકે અનુત્તરઃ ।
સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં સદૃશો મે ન વિદ્યતે ॥
એવમ્ ઉક્તે ઉપકો આજીવકો ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ જિનો તિ ભગવાં ગૌતમો પ્રજાનાસિ ॥ અથ ખલુ ભગવાન્ ઉપકં આજીવકં ગાથાયે ધ્યભાષે ॥
જિના હિ માદૃશા ભોન્તિ યે પ્રાપ્તા આશ્રવક્ષયં ।
જિતા મે પાપકા ધર્મા તસ્માદ્ અહં ઉપક જિનો ॥
પૌણ્ડરીકં યથા વર્ણં અનોપે ન પ્રલિપ્યતે ।
[_મ્વુ_3.327_] એવં લોકે ન લિપ્યામિ તસ્માદ્ અહં ઉપક જિનઃ ॥
અભિજ્ઞેયં અભિજ્ઞાતં સદ્વક્તવ્યં ચ ભાષ્યતિ ।
પ્રહાતવ્યં પ્રહીનં મે તસ્માદ્ અહં ઉપક જિનો ॥
એવમ્ ઉક્તે ઉપકો આજીવકો ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ કહિં ભગવાં ગૌતમો ગમિષ્યસિ ॥ અથ ખલુ ભગવાં ઉપકં આજીવકં ગાથાયે ધ્યભાષયે ॥
વારાણસીં ગમિષ્યામિ આહનિષ્યં અમૃતદુન્દુભિં ।
ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યં લોકે અપ્રતિવર્તિયં ॥
યો મે ધર્મ અધિગતો વિરાગોપસમો શિવો ।
તમ્ અહં પ્રવર્તયિષ્યામિ હિતાય સર્વપ્રાણિનાં ॥
યે ચાભ્યતીતા સંબુદ્ધા યે ચ બુદ્ધા અનાગતા ।
યે ચૈતરહિં સંબુદ્ધા બહૂનાં શોકનાશકા ।
ધર્મં દેશેન્તિ સત્વાનાં બુદ્ધાનાં એષા ધર્મતા ॥
દેવતા અન્તરીક્ષે ગાથાં ભાષન્તિ ॥
યો એવરૂપં નરદમ્યસારથિં
દૃષ્ટ્વા મહર્ષિં પરિવર્જયેય ।
હસ્તેહિ પાદેહિ ચ સો મહાશિરિં
પ્રણામયે એષ અતીવમાત્રં ॥
ચુન્દદ્વીલાયાં ચુન્દો નામ યક્ષો ॥ તેન ભગવાં સ્વકે ભવને વાસેન ચ ભક્તેન ચ નિમન્ત્રિતો ॥ ભગવાં ચુન્દસ્ય યક્ષસ્ય ભવને એકરાત્રોષિતો કૃતભક્તકૃત્યો સારથિપુરે લોહિતવસ્તુકં ગચ્છતિ ॥ લોહિતવસ્તુકે કમણ્ડલુકો નામ નાગરાજો ॥ તેન
[_મ્વુ_3.328_] ભગવાં સ્વકે ભવને વાસેન ચ ભક્તેન ચ નિમન્ત્રિતો ॥ તત્રાપિ ભગવાં એકરાત્રોષિતો કૃતભક્તકૃત્યો લોહિતકાતો ગન્ધપુરં ગચ્છતિ ॥ ગન્ધપુરે કન્ધો નામ યક્ષો પ્રતિવસતિ । તેન ભગવાં સ્વકે ચ ભવને વાસેન ચ ભક્તેન ચ નિમન્ત્રિતો ॥ તત્રાપિ ભગવાન્ એકરાત્રોષિતો કૃતભક્તકૃત્યો સારથિપુરં ગચ્છતિ ॥ સારથિપુરે ભગવાં અન્યતરેણ ગૃહપતિના વાસેન ચ ભક્તેન ચ નિમન્ત્રિતો ॥ તત્રાપિ ભગવાં એકરાત્રોષિતો કૃતભક્તકૃત્યો સારથિપુરાતો ગંગાતીરમ્ અનુપ્રાપ્તો ॥ નાવિકો દાનિ આહ ॥ દેહિ તરપણ્યં ॥ ભગવાન્ આહ ॥ કુતો મમ સમલેષ્ટુકાંચનસ્ય વ્યપગતજાતરૂપરજતસ્ય તરપણ્યં ॥ નાવિકો આહ ॥ યદિ મે દેસિ તરપણ્યન્તરીહસિ અથ ન દદાસિ ન તરીહસીતિ ॥ ભગવાન્ આહ ॥
નો હંસો નર્મદાતીરે નાવિકં પરિપૃચ્છતિ ।
સ્વકેન બાહુવીર્યેણ હંસો તરતિ નર્મદાં ॥
ઇતિ વદિત્વાન સંબુદ્ધો હંસરાજેવ પ્રક્રમે ।
ગંગાયા તીરે અસ્થાસિ ઓઘતીર્ણો મહામુનિ ॥
ભગ્વાં દાનિ ગંગામ્ ઉત્તીર્ણો વારાણસીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સંખમેધીયં અસ્થાસિ ભગવાં કાલં આગમેતિ વારાણસ્યાં પિણ્ડાય ચરિતું ।
ન હિ વિકાલે વિહરન્તિ બુદ્ધા
કાલે તુ પિણ્ડાય ચરન્તિ ગ્રામે ।
વિકાલચારીહિ વસન્તિ સંગા
તસ્માદ્ વિકાલે ન ચરન્તિ બુદ્ધા ॥
ઋષિપતને પંચકા ભદ્રવર્ગિયા વિહરન્તિ આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યો અશ્વકી ભદ્રકો
[_મ્વુ_3.329_] વાષ્પો મહાનામો ॥ ભગવાં વારાણસીતો પિણ્ડાય ચરિત્વા કૃતભક્તકૃત્યો ઋષિપતનં ગચ્છતિ ॥ પંચકેહિ ભદ્રવર્ગીયેહિ ભગવાન્ દૃષ્ટો । દૂરતો એવાગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા ભગવન્તં ક્રિયાકારં કરોન્તિ ॥ અયં શ્રમણો ગૌતમો આગચ્છતિ શૈથિલિકો બાહુલિકો પ્રહાણવિક્રાન્તો ન કેનચિત્ પ્રત્યુત્થાતવ્યં ॥ ભગવાં ચાગચ્છતિ તે ચ સ્વકેષુ સ્થાનેષુ ન રમન્તિ । સય્યથાપિ નામ શકુન્તા નીડગતા વા વૃક્ષશાખાગતા વા હેષ્ટતો અગ્નિના સંતાપિયમાના ઉત્પતેન્સુઃ એવમ્ એવ પંચકા ભદ્રવર્ગીયા દૂરતો એવાગચ્છન્તસ્ય સ્વકસ્વકેષ્વ્ આસનેષુ રતિં અવિન્દન્તા ભગવન્તં પ્રત્યુત્સ્થાયેન્સુઃ પ્રત્યુદ્ગમેન્સુઃ । એહિ આયુષ્મં ગૌતમ સ્વાગતં આયુષ્મતો ગૌતમસ્યાનુરાગતં આયુષ્મતો ગૌતમસ્ય ॥ ભગવાન્ આહ ॥ ભગ્ના વો ભિક્ષવઃ ભદ્રવર્ગીયા પ્રતિજ્ઞા મા ભિક્ષવો ભદ્રવર્ગીયા તથાગતં આયુષ્મંવાદેન સમાચરથ ॥ તેષાં દાનિ ભગવતા શિક્ષાવાદેનાભાષ્ટાનાં યત્ કિંચિત્ તીર્થિકલિંગં તીર્થિકગુપ્તિ તીર્થિકકલ્પં સર્વં સમન્તરહિતં ત્રિચીવરા ચ પ્રાદુર્ભવેન્સુઃ સુમ્ભકા ચ પાત્રા પ્રકૃતિસ્વભાવસંસ્થિતા ચ કેશા ઈર્યાપથો ચ સાનં સંસ્થિહે સય્યથાપિ નામ વર્ષશતોપસમ્પન્નાનાં ભિક્ષૂણાં । એષ આયુષ્મન્તાનાં પંચાનાં ભદ્રવર્ગીયાનાં પ્રવ્રજ્યોપસંપદા ભિક્ષુભાવો ॥ તે દાનિ પક્વતૈલેન ભગવન્તં નિમન્ત્રયેન્સુઃ ॥

___બુદ્ધવિચીર્ણા નામ પુષ્કિરિણી તહિં ભગવાં સ્નાતો જાનન્તા ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ॥ અથ ખલુ ભગવતઃ એતદ્ અભૂષિ ॥ કતમસ્મિં પૃથિવીપ્રદેશે પુરિમકાઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ધર્મચક્રં પ્રવર્તયેન્સુઃ ॥ સહ ચિત્તોત્પાદેન ભગવતો તં પૃથિવીપ્રદેશં ઓનસતિ
[_મ્વુ_3.330_] ચ ॥ અથ ખલુ ભગવત એતદ્ અભૂષિ ॥ કિં નુ ખલુ પુરિમકાઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ ગચ્છન્તકા ધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ તિષ્ઠન્તો વા નિષણ્ણા વા શયન્તકા વા ॥ સહ ચિત્તોત્પાદેન ભગવતો ઋષિવદને પંચ આસના પ્રાદુર્ભૂતાનિ ॥ પંચ ભદ્રવર્ગીયા ભગવન્તં પૃચ્છન્તિ ॥ કિસ્ય ઇમાનિ ભગવન્* આસનાનિ ॥ . . . . . . . . . . . . ભગવાન્ આહ ॥ પુષ્પિકો નામાયં ભિક્ષવો ભદ્રકલ્પો ભદ્રકલ્પે ચ બુદ્ધસહસ્રેણ ઉત્પદ્યિતવ્યં ॥ ત્રીણિ પ્રતીતાનિ અહં ચતુર્થો ॥ ક્રકુત્સન્દો નવયોજનપ્રભો કોનાકમુનિર્ દ્વિયોજનપ્રભો કાશ્યપો ચતુર્યોજનપ્રભો । અહં સર્વસિદ્ધાર્થો વ્યામપ્રભો અજિતો દ્વાદશયોજનપ્રભો સિદ્ધાર્થો વિંશદ્યોજનપ્રભો મૈત્રેયો દ્વાદશયોજનપ્રભો મૈત્રીયશો અષ્ટાદશયોજનપ્રભો સર્વપ્રભો દશયોજનપ્રભો પૃથિવીપાલો દ્વાદશયોજનપ્રભો પૃથિવીવિજયો ચતુર્યોજનપ્રભો પૃથિવીપશ્યી ત્રિયોજનપ્રભો જયમિત્રો ચતુર્યોજનપ્રભો સુગ્રીવો દ્વાદશયોજનપ્રભો સુદર્શનો દશયોજનપ્રભો સુપશ્યી દશયોજનપ્રભો સર્વંજયો અષ્ટયોજનપ્રભો સર્વાભિભૂ ક્રોશયોજનપ્રભો સર્વાભિભૂ અષ્ટયોજનપ્રભો સર્વમિત્રો દ્વિયોજનપ્રભો અભિન્નાભો દ્વાદશયોજનપ્રભો અતિસૂર્યો ચતુર્યોજનપ્રભો અભિભૂયશો યોજનપ્રભો સુદયો યોજનપ્રભો સુદર્શનો યોજનપ્રભો સર્વાભિભૂઃ ષષ્ટિયોજનપ્રભો વૈરોચનો સપ્તયોજનપ્રભો સર્વપશ્યી . . . . . વૈરોચનપ્રભો નામ દશયોજનપ્રભો ॥
___એવં મયા શ્રુતં એકસ્મિં સમયે ભગવાં વારાણસ્યાં વિહરતિ ઋષિવદને મૃગદાવે ।
[_મ્વુ_3.331_] તત્ર ભગવાં આયુષ્મન્તાં પંચકાં ભદ્રવર્ગીયાં આમન્ત્રેસિ ભિક્ષવ ઇતિ ભગવન્* ઇતિ ભિક્ષૂ ભગવન્તં પ્રત્યશ્રોષીત્* ॥ ભગવાં સાનમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ દ્વાવ્ ઇમૌ ભિક્ષવઃ પ્રવ્રજિતસ્ય અન્તૌ । કતમા દ્વૌ । યશ્ ચાયં કામેષુ કામસુખલ્લિકાયોગો ગ્રામ્યો પ્રાથુજ્જનિકો નાલમાર્યો નાર્થસંહિતો નાયત્યાં બ્રહ્મચર્યાયે ન નિર્વિદાયે ન વિરાગાયે ન નિરોધાયે ન શ્રામણ્યાયે ન સંબોધાયે ન નિર્વાણાયે સંવર્તતિ યશ્ ચાયં આત્મકિલમથાનુયોગો દુઃખો અનાર્યો અનર્થસંહિતો ॥ ઇમૌ ભિક્ષવઃ દ્વૌ પ્રવ્રજિતસ્ય અન્તૌ એતે ચ ભિક્ષવો ઉભૌ અન્તાવ્ અનુપગમ્ય તથાગતસ્યાર્યસ્મિં ધર્મવિનયે મધ્યમા પ્રતિમદા અનુસંબુદ્ધા ચક્ષુકરણીયા ઉપસમાયે સંવર્તનિકા નિર્વિદાયે વિરાગાયે નિરોધાયે શ્રામણ્યાયે સંબોધાયે નિર્વાણાયે સંવર્તતિ ॥ કતમા સા ભિક્ષવઃ તથાગતેનાર્યસ્મિં ધર્મવિનયે મધ્યમા પ્રતિપદા અભિસંબુદ્ધા ચક્ષુકરણીયા જ્ઞાનકરણીયા ઉપસમસંવર્તનિકા નિર્વિદાયે વિરાગાયે નિરોધાયે શ્રામણ્યાયે સંબોધાયે નિર્વાણાયે સંવર્તતિ ॥ યમ્ ઇદમ્ આર્યાષ્ટાંગિકા સય્યથીદં સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સમ્યક્સંકલ્પઃ સમ્યગ્વ્યાયામઃ સમ્યક્કર્મન્તો સમ્યગાજીવઃ સમ્યગ્વાક્ સમ્યક્સ્મૃતિઃ સમ્યક્સમાધિર્ ઇયં સા ભિક્ષવઃ તથાગતેનાર્યાસ્મિં ધર્મવિનયે મધ્યમા પ્રતિપદા અભિસંબુદ્ધા ચક્ષુકરણીયા ઉપસમસંવર્તનિકા નિર્વિદાયે વિરાગાયે નિરોધાયે શ્રામણ્યાયે સંબોધાયે નિર્વાણાયે સંવર્તતિ ॥
___ચત્વારિ ખલુ પુનર્ ઇમાનિ ભિક્ષવો આર્યસત્યાનિ । કતમાનિ ચત્વારિ । સય્યથીદં દુઃખમ્ આર્યસત્યં દુઃખસમુદયો આર્યસત્યં દુઃખનિરોધો આર્યસત્યં દુખનિરોધગામિની
[_મ્વુ_3.332_] પ્રતિપદાર્યસત્યં ॥ તત્ર ભિક્ષવઃ કતમં દુઃખં આર્યસત્યં ॥ તદ્યથા ॥ જાતિઃ દુઃખં જરા દુઃખં વ્યાધિ દુઃખં મરણં દુઃખં અપ્રિયસંપ્રયોગં દુઃખં પ્રિયવિપ્રયોગં દુઃખં યં પીચ્છન્તો પર્યેષન્તો ન લભતિ તં પિ દુઃખં રૂપં દુઃખં વેદના દુઃખં સંજ્ઞા દુઃખા સંસ્કારા દુઃખા વિજ્ઞાનં દુઃખં સંક્ષિપ્તેન પંચોપાદાનસ્કંધા દુઃખા । ઇદં ભિક્ષવઃ દુઃખમ્ આર્યસત્યં ॥ તત્ર કતમો દુઃખસમુદયો આર્યસત્યં । યાયં તૃષ્ણા પૌનર્ભવિકા નન્દીરાગસહગતા તત્રતત્રાભિનન્દિની અયં ભિક્ષવો દુઃખસમુદયો આર્યસત્યં ॥ તત્ર કતમો દુઃખનિરોધો આર્યસત્યો । યો એતસ્યૈવ તૃષ્ણાયે નન્દીરાગસહગતાયે તત્રતત્રાભિનન્દિનીયે અશેષક્ષયો વિરાગો નિરોધો ત્યાગો પ્રહાણો પ્રતિનિઃસર્ગો અયં ભિક્ષવો દુઃખનિરોધો આર્યસત્યઃ ॥ તત્ર કતમા દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદાર્યસત્યા । એષૈવ આર્યાષ્ટાંગો માર્ગો । તદ્યથા સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સમ્યક્સંકલ્પઃ સમ્યગ્વાચા સમ્યક્કર્માન્તઃ સમ્યગાજીવઃ સમ્યગ્વ્યાયામઃ સમ્યક્સ્મૃતિઃ સમ્યક્સમાધિઃ ઇયં ભિક્ષવઃ દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદાર્યસત્યં ॥
___ઇદં દુઃખમ્ ઇતિ ભિક્ષવઃ પૂર્વે અનનુશ્રુતેહિ ધર્મેહિ યોનિસો મનસિકારા જ્ઞાનં ઉદપાસિ ચક્ષુર્ ઉદપાસિ વિદ્યા ઉદપાસિ બુદ્ધિ ઉદપાસિ ભૂરિર્ ઉદપાસિ પ્રજ્ઞા ઉદપાસિ આલોકં પ્રાદુરભૂષિ ॥ અયં દુઃખસમુદયો તિ ઇદં ભિક્ષવો પૂર્વે અનનુશ્રુતેહિ ધર્મેહિ યોનિશો મનસિકારાત્* જ્ઞાનમ્ ઉદપાસિ ચક્ષુર્ ઉદપાસિ વિદ્યા ઉદપાસિ બુદ્ધિર્ ઉદપાસિ ભૂરિર્ ઉદપાસિ મેધા ઉદપાસિ પ્રજ્ઞા ઉદપાસિ આલોકં પૃઆદુરભૂષિ ॥ અયં દુઃખનિરોધો તિ મે ભિક્ષવઃ પૂર્વં અનનુશ્રુતેહિ ધર્મેહિ યોનિશો મનસિકારાત્* જ્ઞાનમ્ ઉદપાસિ ચક્ષુર્ ઉદપાસિ વિદ્યા ઉદપાસિ બુદ્ધિર્ ઉદપાસિ ભૂરિર્ ઉદપાસિ મેધા ઉદપાસિ

[_મ્વુ_3.333_] પ્રજ્ઞા ઉદપાસિ આલોકો પ્રાદુરભૂષિ ॥ ઇયં ચ દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદા ઇતિ મે ભિક્ષવો પૂર્વે અનનુશ્રુતેહિ ધર્મેહિ યોનિશો મનસિકારાત્* જ્ઞાનં ઉદપાસિ યાવદ્ આલોકો પ્રાદુરભૂષિ ॥ તં ખલુ પુનર્ ઇમં દુઃખમ્ આર્યસત્યં પરિજ્ઞેયં તિ મે ભિક્ષવઃ પૂર્વે અનનુશ્રુતેહિ ધર્મેહિ યોનિશો મનસિકારાત્* જ્ઞાનમ્ ઉદપાસિ યાવદ્ આલોકો પ્રાદુરભૂષિ ॥ તેન ખલુ પુનર્ અયં દુઃખસમુદયો આર્યસત્યો પ્રહાતવ્યો તિ મે ભિક્ષવઃ પૂર્વે અનનુશ્રુતેહિ ધર્મેહિ યોનિશો મનસિકારાત્* જ્ઞાનમ્ ઉદપાસિ યાવદ્ આલોકં પ્રાદુરભૂષિ ॥ અથ ખલુ પુનર્ અયં દુઃખનિરોધો આર્યસત્યો સાક્ષીકૃતો ભિક્ષવઃ પૂર્વે અનનુશ્રુતેહિ ધર્મેહિ યોનિશો મનસિકારા જ્ઞાનમ્ ઉદપાસિ યાવદ્ આલોકો પ્રાદુરભૂષિ ॥ સા ખલુ પુનર્ ઇયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદાર્યસત્યા ભાવિતા મે ભિક્ષવઃ પૂર્વે અનનુશ્રુતેહિ ધર્મેહિ યોનિશો મનસિકારા જ્ઞાનમ્ ઉદપાસિ યાવદ્ આલોકં પ્રાદુરભૂષિ ॥ યાવચ્ ચાહં ભિક્ષવઃ ઇમાનિ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ એવં ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા નાભ્યજ્ઞાસિષં ન તાવદ્ અહં અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો પ્રતિજાનેહં નાપિ તાવ મે જ્ઞાનં ઉદપાસિ અકોપ્યા ન મે ચેતોમુક્તિઃ સાક્ષીકૃતા । યતો અહં ભિક્ષવઃ ઇમાનિ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ એવં ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં તથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા અભ્યજ્ઞાસિષં અથાહં અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો તિ પ્રજાનામિ જ્ઞાનં ચ મે ઉદપાસિ અકોપ્યા ચ મે ચેતોવિમુક્તિઃ પ્રજ્ઞાવિમુક્તિઃ સાક્ષીકૃતા ॥
___ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાં વારાણસ્યાં વિહરન્તો ઋષિવદનો ગૃગદાવે ઇમસ્મિં ચ પુનઃ વ્યાકરણે આયુષ્મતો આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યસ્ય વિરજં વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્વિશુદ્ધં
[_મ્વુ_3.334_] અષ્ટાદશાનાં ચ દેવકોટીનાં વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્વિશુદ્ધં । ઇયં ચ મહાપૃથિવી અતિરિવ ષડ્વિકારં કંપે છિન્નમ્ ઇવ પત્રં વેધે સંપ્રવેધે પુરસ્તિમશ્ ચ અન્તો ઉન્નમતિ પશ્ચિમો ચ અન્તો ઓનમે પશ્ચિમો ચ અન્તો ઉન્નમે પુરસ્તિમો ચ અન્તો ઓનમે દક્ષિણો ચ અન્તો ઉન્નમે ઉત્તરો ચાન્તો ઓનમે ઉત્તરો ચાન્તો ઉન્નમે દક્ષિણો ચાન્તો ઓનમે મધ્યો ચ ઓનમે અન્તો ઉન્નમે અન્તો ઓનમે મધ્યો ઉન્નમે । અપ્રમેયં ચ લોકે ઓભાસમ્ અભૂષિ અતિક્રમ્યૈવ દેવાનાં દેવાનુભાવં નાગાનાં નાગાનુભાવં યક્ષાણાં યક્ષાનુભાવં યા પિ તા લોકાન્તરિકા અન્ધકારાર્પિતા તમિસ્રા તમિસ્રાર્પિતા અઘા અસંવિદિતા અસંવિદિતપૂર્વા યત્રેમે ચન્દ્રમસૂર્યા એવં મહર્દ્ધિકા એવં મહાનુભાવા આભયા આભાં નાભિસંભુણન્તિ આલોકેન વાલોકં સ્ફુરન્તિ નાપિ ચ તે ઓભાસેન સ્ફુટા અભૂષિ । અન્યે પિ યે તત્ર સત્વા ઉપપન્ના તે પિ તેનોભાસેન અન્યમન્યં સંજાનેન્સુઃ । અન્યે પિ કિલ ભો સત્વા ઉપપન્ના । અન્યે પિ કિલ ભો સત્વા ઉપપંના । એકાન્તસુખસમર્પિતા ચ પુનસ્ તત્ક્ષણં તન્મુહૂર્તં સર્વસત્વા અભૂન્સુઃ યે પિ અવીચિમહાનિરયે ઉપપન્ના । ભૂમ્યા ચ દેવા ઘોષમ્ ઉદીરયેન્સુઃ શબ્દમ્ અનુશ્રાવયેન્સુઃ । એતં મારિષ ભગવતા વારાણસ્યાં ઋષિવદને મૃગદાવે ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં અનુત્તરં ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતં અપ્રવર્ત્યં કેનચિચ્ છ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા કેનચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહ ધર્મેણ । ભવિષ્યતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકંપાય મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ હાયિષ્યન્તિ આસુરા કાયા દિવ્યા કાયા અભિવર્ધિષ્યન્તિ ॥
[_મ્વુ_3.335_] ભૂમ્યાનાં દેવાનાં ઘોષં શ્રુત્વા ચતુર્મહારાજિકા દેવા ઘોષમ્ ઉદીરયેન્સુઃ શબ્દમ્ અનુશ્રાવયેન્સુઃ । ત્રયસ્ત્રિંશા દેવા યામાસ્ તુષિતા દેવા નિર્માણરતયો દેવા બ્રહ્મકાયિકા દેવા ઘોષમ્ ઉદીરયેન્સુઃ શબ્દમ્ અનુશ્રાવયેન્સુઃ ॥ એવં મારિષ ભગવતા વારાણસ્યાં ઋષિવદને મૃગદાવે ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારમ્ અનુત્તરં ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતં અપ્રવર્ત્યં કેનચિચ્ છમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા અન્યેન વા પુન લોકે સહ ધર્મેણ । તં ભવિષ્યતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકંપાય મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ । હાયિષ્યન્તિ આસુરાઃ કાયા દિવ્યાઃ કાયા અભિવર્ધિષ્યન્તિ ॥ આત્તમના આયુષ્મન્તો પંચકા ભદ્રવર્ગીયા ભગવતો ભાષિતમ્ અભિનન્દે ॥
___ભગવાન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો યદ્ અર્થં સમુદાગતો તમ્ અર્થં અભિસંભાવયિત્વા વારાણસ્યાં વિહરતિ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ ॥ તત્ર ખલુ ભગવાં આયુષ્મન્તાં પંચકાં ભદ્રવર્ગીયાન્ આમન્ત્રયસિ ॥ રૂપં ભિક્ષવો અનાત્મા વેદના અનાત્મા સંજ્ઞા અનાત્મા સંસ્કારા અનાત્મા વિજ્ઞાનં અનાત્મ । ઇદં રૂપં ચે ભિક્ષવઃ આત્મા અભવિષ્યત્* ન વ રૂપં આબાધાય દુઃખાય સંવર્તેત ઋધ્યાચ્ ચ રૂપે કામકારિકતા એવં મે રૂપં ભવતુ એવં મા ભવતુ યસ્માચ્ ચ ભિક્ષવો રૂપં અનાત્મા તસ્માદ્ રૂપં બાધાય દુઃખાય સંવર્તતિ ન ચાત્ર ઋધ્યતિ કામકારિકતા એવં મે રૂપં ભવતુ એવં મા ભવતુ ॥ ઇયં વેદના ચે ભિક્ષવો આત્મા અભવિષ્યત્* ન ચ વેદના આબાધાય દુઃખાય સંવર્તતિ ઋધ્યા એવં વેદનાયા કામકારિકતા એવમ્ મે વેદના ભવતુ એવં મા ભવતુ । યસ્માદ્ ભિક્ષવઃ
[_મ્વુ_3.336_] વેદના અનાત્મા તસ્માદ્ વેદના આબાધાય દુઃખસમુદયાય સંવર્તતિ ન ચાત્ર ઋધ્યતિ કામકારિકતા એવં મે વેદના ભવતુ એવં મા ભવતુ ॥ ઇયં સંજ્ઞા ચેત્* ભિક્ષવો આત્મા અભવિષ્યન્ ન ભવતિ સંજ્ઞા આબાધાય દુઃખાય ઋધ્યતિ ચ કામકારિકતા એવં મે સંજ્ઞા ભવતુ એવં મા ભવતુ । યસ્માદ્ ભિક્ષવઃ સંજ્ઞા અનાત્મા તસ્માત્ સંજ્ઞા આબાધાય દુઃખાય સંવર્તતિ ન ચાત્ર ઋધ્યતિ સંજ્ઞાયા કામકારિકતા એવમ્ એવ સંજ્ઞા ભવતુ ॥ સંસ્કારા ભિક્ષવઃ આબાધાય સંસ્કારા ચેદ્ ભિક્ષવઃ આત્મા અભવિષ્યન્ ન ચૈતે સંસ્કારા આબાધાય દુઃખાય સંવર્તન્તિ ઋધ્યા ચ સંસ્કારાણાં કામકારિકતા એવં મે સંસ્કારો ભવતુ એવં મે મા ભવતુ । યસ્માદ્ ભિક્ષવઃ સંસ્કારા અનાત્મા તસ્માત્ સંસ્કારા આબાધાય દુઃખાય સંવર્તન્તિ ન ચાત્ર ઋધ્યતિ કામકારિકતા એવં મે સંસ્કારા ભવન્તુ એવં મા ભવન્તુ ॥ વિજ્ઞાનં ચેદ્ ભિક્ષવો આત્મા અભવિષ્યત્* નેદં વિજ્ઞાનમ્ આબાધાય દુઃખાય સંવર્તતિ ઋધ્યેચ્ ચ વિજ્ઞાનસ્ય કામકારિકતા એવં મે વિજ્ઞાનં ભવતુ એવં મા ભવતુ । યસ્માદ્ ભિક્ષવો વિજ્ઞાનમ્ અનાત્મા તસ્માદ્ વિજ્નાનં આબાધાય દુઃખાય સંવર્તતિ ન ચાત્ર ઋધ્યતિ કામકારિકતા એવં મે વિજ્ઞાનં ભવતુ એવં મા ભવતુ ॥ તસ્માદ્ ઇહ ભિક્ષવો એવં શિક્ષિતવ્યં ॥ યત્ કિંચિદ્ રૂપં અધ્યાત્મા વા બહિર્ધા વા ઔદારિકં વા સૂક્ષ્મં વા હીનં વા પ્રણીતં વા યં દૂરે અન્તિકે વા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં વા સર્વં રૂપં નૈતં મમ નૈષો હમ્ અસ્મિ ન એતદ્ આત્મેતિ એવમ્ એતં યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા દ્રષ્ટવ્યં । યા કાચિદ્ વેદના યા કાચિત્ સંજ્ઞા યે કેચિત્ સંસ્કારા યં કિંચિદ્ વિજ્ઞાનં અધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા ઔદારિકં વા સૂક્ષ્મં વા

[_મ્વુ_3.337_] હીનં વા પ્રણીતં વા યં દૂરે અન્તિકે વા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં વા સર્વં વિજ્ઞાનં નૈતં મમ નૈષો હમ્ અસ્મિ ન એતમ્ આત્મેતિ । એવમ્ એતં યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા દ્રષ્ટવ્યં ॥ ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાં વારાણસ્યાં વિહરન્તો ઋષિવદને મૃગદાવે ઇમસ્મિં ચ પુનર્ વ્યાકરણે ભાષ્યમાણે આયુષ્મત આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યસ્યાનુપાદાયાશ્રવેભ્યશ્ ચિત્તં વિમુક્તં ચતુર્ણાં ચ ભિક્ષૂણાં વિરજં વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુ વિશુદ્ધં આયુષ્મતો અશ્વકિસ્ય ભદ્રિકસ્ય વાષ્પસ્ય મહાનામસ્ય ત્રિંશતીનાં ચ દેવકોટીનાં વિરજં વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષું વિશુદ્ધં ॥ આત્તમના આયુષ્મન્તો પંચકા ભદ્રવર્ગિકા ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દે ॥
___ભગવાન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો યદ્ અર્થં સમુદાગતો તમ્ અર્થમ્ અભિસંભાવયિત્વા વારાણસ્યાં વિહરતિ ઋષિવદને મૃગદાવે ॥ તત્ર ખલુ ભગવાં આયુષ્મન્તાં પંચકાં ભદ્રવર્ગિકાં આમન્ત્રયસિ ॥ સચેદ્ મન્યથ ભિક્ષવઃ કિંમૂલિકા ઉત્પદ્યન્તિ શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્ય-ઉપાયાસાઃ સંભવન્તિ કિંજાતિકા કિંપ્રભૃતિકા ॥ એવમ્ ઉક્તે આયુષ્મન્તા પંચકા ભદ્રવર્ગીયા ભગવતમ્ એતદ્ ઉવાચત્* ॥ ભવમૂલકા ખલુ ભગવન્ધર્મા ભવનેત્રિકા ભગવન્ભવપ્રભવા ભગવન્ભવપ્રતિશરણા સાધુ ભગવાં ભિક્ષૂણામ્ એતમ્ અર્થં ભાષે । ભિક્ષૂ ભગવતો સંમુખાચ્ છ્રુત્વા સંમુખાત્ પ્રતિગૃહીત્વા તથત્વાય ધારયિષ્યન્તિ ॥ એવમ્ ઉક્તે ભગવાં પંચકાં ભદ્રવર્ગિકાં એતદ્ અવોચત્* ॥ રૂપમૂલકા ભિક્ષવઃ ઉત્પદ્યન્તિ શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાસ્ સંભવન્તિ રૂપજાતિકા રૂપપ્રભૃતિકા । વેદનામૂલકા સંજ્ઞામૂલકા સંસ્કારમૂલકા વિજ્ઞાનમૂલકા ભિક્ષવઃ ઉત્પદ્યન્તિ શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સંભવન્તિ વિજ્ઞાનજાતિકા વિજ્ઞાપ્રભૃતિકા ॥
___સચેન્ મન્યથ ભિક્ષવો રૂપં નિત્યં વા અનિત્યં વા ॥ અનિત્યં હિ તં ભગવં ॥ રૂપસ્ય
[_મ્વુ_3.338_] ખલુ પુનર્ ભિક્ષવઃ અનિત્યતાં વિદિત્વા ચલતાં પ્રભંગુણતાં વિપરિણામવિરાગનિરોધતાં વિદિત્વા યે રૂપપ્રત્યયા ઉત્પદ્યેન્સુઃ આશ્રવા વિઘાતા પરિદાઘા સજ્વરા સાંક્લેશિકા પુનર્ભવિકા આયત્યાં જાતિજરામરણીયાસ્ તે વિરુધ્યન્તે । તેષાં નિરોધાન્ ન ઉત્પદ્યે આશ્રવા વિઘાતા પરિદાઘા સજ્વરા સાંક્લેશિકા પૌનર્ભવિકા આયત્યાં જાતિજરામરણીયા ॥ સચેત્* મન્યથ ભિક્ષવો વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નિત્યં વા અનિત્યં વા ॥ અનિત્યં હિ તં ભગવન્* ॥ ભગવાન્ આહ ॥ સાધુ ભિક્ષવો વિજ્ઞાનસ્ય ખલુ પુનર્ ભિક્ષવઃ અનિત્યતાં વિદિત્વા ચલતાં પ્રભંગુણતાં વિપરિણામવિરાગનિરોધતાં વિદિત્વા યે વિજ્ઞાનપ્રત્યયા ઉત્પદ્યેન્સુઃ આશ્રવા વિઘાતા પરિદાઘા સજ્વરા સાંક્લેશિકા પૌનર્ભવિકા જાતિજરામરણીયાસ્ તે નિરુધ્યન્તિ વ્યુપશામ્યન્તિ પ્રહાણમ્ અસ્તંગચ્છન્તિ । તેષાં નિરોધાન્ નોત્પદ્યન્તિ વિજ્ઞાનમૂલકા આશ્રવા વિઘાતા પરિદાઘા સજ્વરા સાંક્લેશિકા પૌનર્ભવિકા આયત્યાં જાતિજરામરણીયા વિજ્ઞાનજાતિકા વિજ્ઞાનપ્રભૃતિકાઃ । તસ્માદ્ ઇહ વો ભિક્ષવઃ એવં શિક્ષિતવ્યં ॥ યત્ કિંચિદ્ રૂપં અધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા ઔદારિકં વા શૂક્ષ્મં વા હીનં વા પ્રણીતં વા યં દૂરે ન્તિકે અતીતમ્ અનાગતં પ્રત્યુત્પન્નં સર્વં રૂપં ન એતં મમ ન એષો હમ્ અસ્મિ ન એષો આત્મા તિ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યં ॥ યા કાચિદ્ વેદના યા કાચિત્ સંજ્ઞા યે કેચિત્ સંસ્કારા યત્ કિંચિદ્ વિજ્ઞાનં અધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા ઔદારિકં વા શૂક્ષ્મં વા હીનં વા પ્રણીતં વા યં દૂરે અન્તિકે વા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં નૈતે મમ નૈષો હમ્ અસ્મિ નૈષ આત્મા તિ । એવમ્ એતં યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા દ્રષ્ટવ્યં ॥ ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ વારાણસ્યાં વિહરન્તો ઋષિવદને મૃગદાવે ઇમસ્મિંશ્ ચ પુન વ્યાકરણે ભાષ્યમાણે આયુષ્માન્ આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યો બલવશીભાવં પ્રાપુણેસિ । ચતુર્ણાં ભિક્ષૂણાં અનુપાદાયાશ્રવેભ્યશ્
[_મ્વુ_3.339_] ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ આયુષ્મતો અશ્વકિસ્ય ભદ્રિકસ્ય વાષ્પસ્ય મહાનામસ્ય પંચાંગિકાનાં ચ દેવકોટીનાં વિરજં વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષૂંષિ વિશુદ્ધાનિ । આત્તમના આયુષ્મન્તા પંચકા ભદ્રવર્ગિકા ભગવતો ભાષિતમ્ અભિનન્દે ॥
___ભગવાં સમ્યક્સંબુદ્ધો યદ્ અર્થં સમુદાગતો તમ્ અર્થમ્ અભિસંભાવયિત્વા વારાણસ્યાં વિહરતિ ઋષિવદને મૃગદાવે । તેન ખલુ પુનઃ સમયેન ત્રયો ભિક્ષૂ વારાણસીં પિણ્ડાય પ્રક્રમે । તેષાં ભિક્ષૂણાં ભગવાં ચેતસા ચિત્તાનિ અધિષ્ઠાય ઓવદે અનુશાસનં અનુશાસે ॥ એવં ભિક્ષવઃ મનસા કરોથ એવં મનસીકરોથ ઇમાં વિતર્કાં વિતર્કયથ આત્મદ્વીપા ભિક્ષવો વિહરથ અનન્યદ્વીપા આત્મશરણા અનન્યશરણા ધર્મદ્વીપા ધર્મશરણા અનન્યશરણા । તેહિ તતો ભિક્ષવો આત્મદ્વીપેહિ વિહરન્તેહિ અનન્યદ્વીપેહિ ધર્મદ્વીપેહિ ધર્મશરણેહિ અનન્યશરણેહિ યોનિશો ઉપપરીક્ષિતવ્યં કિંમૂલકા ઉત્પદ્યન્તિ શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સંભવન્તિ કિંજાતિકા કિંપ્રભૃતિકા ॥ એવમ્ ઉક્તે ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ ભવમૂલકા ભગવન્ધર્મા ભવનેત્રિકા ભગવન્ભવપ્રભવાઃ ભવપ્રતિશરણા । સાધુ ભગવાં ભિક્ષૂણામ્ એતમ્ અર્થં ભાષે ભિક્ષૂ ભગવતઃ સંમુખાચ્ છ્રુત્વા સંમુખાત્ પ્રતિગૃહીત્વા તથત્વાય ધારયિષ્યન્તિ ॥ એવમ્ ઉક્તે તાં ભિક્ષૂ ભગવાન્ એતદ્ અવોચત્* ॥ રૂપમૂલકા ભિક્ષવો ઉત્પદ્યન્તિ શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સંભવન્તિ રૂપજાતિકા વા રૂપપ્રભૃતિકા વા । સચેત્* મન્યથ ભિક્ષવઃ રૂપં નિત્યં વા અનિત્યં વા ॥ રૂપં અનિત્યં હીદં ભગવન્* ॥ સાધુ ભિક્ષવઃ રૂપસ્ય ખલુ પુનર્ ભિક્ષવઃ અનિત્યતાં વિદિત્વા દુર્બલતાં પ્રભાંગુણતાં વિપરિણામવિરાગનિરોધતાં

[_મ્વુ_3.340_] વિદિત્વા યે રૂપપ્રત્યયા ઉત્પદ્યન્તિ આશ્રવા વિઘાતા પરિદાઘા સજ્વરા સાંક્લેશિકા પૌનર્ભવિકા આયત્યાં જાતિજરામરણીયા તે નિરુધ્યન્તે ॥ સચેત્* મન્યથ ભિક્ષવઃ વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નિત્યં વા અનિત્યં વા ॥ અનિત્યં હીદં ભગવન્* ॥ ભગવાન્ આહ ॥ સાધુ ભિક્ષવો વિજ્ઞાનસ્ય ખલુ પુનર્ ભિક્ષવો અનિત્યતાં વા દુર્બલતાં પ્રભંગુણતાં વિદિત્વા તે નિરુધ્યન્તિ વ્યુશામ્યન્તિ પ્રહાણમ્ અસ્તંગચ્છન્તિ । તેષાં નિરોધાતો ન ઉત્પદ્યન્તિ આશ્રવા વિઘાતા પરિદાઘા સજ્વરાઃ સાંક્લેશિકા પૌનર્ભવિકા આયત્યાં જાતિજરામરણીયા નિરુધ્યન્તિ । વિજ્ઞાનમૂલકા આશ્રવા વિઘાતા પરિદાઘા સજ્વરાઃ સાંક્લેશિકા પૌનર્ભવિકા આયત્યાં જાતિજરામરણીયા વિજ્ઞાનજાતિકા વિજ્ઞાનપ્રભૃતિકાઃ । તસ્માદ્ ઇહ વો ભિક્ષવો એવં શિક્ષિતવ્યં । યત્ કિંચિદ્ રૂપં અધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા ઔદારિકં વા શૂક્ષ્મં વા હીનં વા પ્રણીતં વા યદ્દૂરે અન્તિકે વા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં સર્વં રૂપં નૈતં મમ નૈષો હમ્ અસ્મિ નૈષ આત્મેતિ એવમ્ એવ તં યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા દ્રષ્ટવ્યં ॥ ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાં વારાણસ્યાં વિહરન્તો ઋષિવદને મૃગદાવે ઇમસ્મિંશ્ ચ પુનર્ વ્યાકરણે ભાષ્યમાણે ત્રયો ભિક્ષૂ બલવશીભાવં પ્રાપુણેન્સુઃ અશીતીનાં ચ દેવકોટીનાં વિરજા વિગતમલા ધર્મેષુ ધર્મચક્ષૂણિ વિશુદ્ધાનિ । આત્તમના તે ભિક્ષૂ ભગવતો ભાષિતમ્ અભિનન્દે ॥
___અથ ખલુ ભગવાં આષાઢમાસસ્ય ઉત્તરપક્ષે દ્વાદશીયં પશ્ચાભક્તઃ પુરસ્તાત્ સંમુખો નિષણ્ણો ધ્યર્ધપૌરુષાયાં છાયાયાં અનુરાધે નક્ષત્રે વિજયે મુહૂર્તે અનુત્તરં ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતં ॥ ન ખલુ પુનર્ બુદ્ધા ભગવન્તો સુવર્ણમયં વા ધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તિ રૂપ્યમયં વા મુક્તામયં વા વૈડૂર્યમયં વા સ્ફટિકમયં વા મુસારગલ્વમયં વા લોહિતિકામયં
[_મ્વુ_3.341_] વા રીતિકામયં વા તામ્રમયં વા લોહમયં વા શૈલમયં વા દારુમયં વા મૃત્તિકામયં વા । અથ ખલ્વ્ ઇમાન્ય્ એવ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં ધર્મચક્રં ॥ પ્રવર્તિતે પ્રથમં ધર્મચક્રપ્રવર્તનસૂત્રે આયુષ્મતો આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યસ્ય વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્ વિશુદ્ધં અષ્ટાદશાનાં દેવકોટીનાં ચ । ઇયં ચ મહાપૃથિવી અતિરિવ ષડ્વિકારં કમ્પે પ્રકંપે સંપ્રકમ્પે વેધે પ્રવેધે સંપ્રવેધે દક્ષિણતો અભિધ્યાયતિ વામતો પિ અભિધ્યાયતિ વામદક્ષિણતો પિ અભિધ્યાયતિ સંહર્ષણીયં ચ કમ્પયતિ દર્શનીયં ચ કમ્પયતિ તોષણીયં ચ કમ્પયતિ પ્રેમણીયં ચ પ્રલ્હાદનીયં ચ નિર્વાપનીયં ચ ઉલ્લોકનીયં ચાસેચનકં ચાપ્રતિષ્કૂલં ચ પ્રાસાદિકં ચ પ્રસદનીયં ચ નિરુદ્વેગં ચ નિરુત્ત્રાસં ચ કમ્પતિ કમ્પમાના ચ પુનર્ મહાપૃથિવી ન કંચિત્ સત્વં વ્યાબાધતિ યદ્ ઇદં ત્રસં વા સ્થાવરં વા ભગવતો ઽનુભાવેનાપ્રમેયં ચ લોકે ઓભાસમ્ અભૂષિ અતિક્રમ્ય દેવાનાં દેવાનુભાવં નાગાનાં નાગાનુભાવં યક્ષાણાં યક્ષાનુભાવં । યા પિ તા લોકાન્તરિકા અન્ધકારાર્પિતા વા તમસા તમસાર્પિતા અઘા અસંભૂતા અસંભૂતપૂર્વા યત્રેમે ચન્દ્રમસૂર્યા એવં મહર્દ્ધિકા મહાનુભાવા આભાયે આભાં નાભિસંભુણન્તિ આલોકેન વાલોકં ન સ્ફુરન્તિ તા પિ તેનાવભાસેન સ્ફુટા અભૂન્સુઃ । યે પિ તત્ર સત્વા ઉપપન્ના તે પ્ય્ અન્યમન્યં સંજાનેન્સુઃ અન્યે પિ કિલ ભો ઇહ સત્વા ઉપપન્ના અન્યે પિ કિલ ભો ઇહ સત્વા ઉપપન્ના એકાન્તસુખસમર્પિતા ચ પુનસ્ તત્ક્ષણં તત્મુહૂર્તં સર્વસત્વા અભૂન્સુઃ યે પિ ચાવીચિસ્મિં મહાનરકે ઉપપન્નાઃ ॥
___ભગવામ્ ધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તો એકષષ્ટિં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતૂં ભાષમાણસ્વરેણાભિવિજ્ઞાપેતિ
[_મ્વુ_3.342_] તતો ચ પરેણ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ । યે ચ તસ્મિં સમયે બુદ્ધા ભગવન્તો તેષાં તેષાં ચ પરલોકધાતુષુ પરિષદિ ધર્મં દેશેન્તિ તે ભગવતો ધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તસ્ય તૂષ્ણી અભૂન્સુઃ ॥ દુઃપ્રસહો સમ્યક્સંબુદ્ધો પરિષદિ ધર્મં દેશયતિ । ભગવાં દુઃપ્રસહો તૂષ્ણી અભૂષિ બુદ્ધઘોષો ચ નિશ્ચરતિ । વિસ્મિતા પરિષા ભગવન્તં દુષ્પ્રસહં પૃચ્છતિ ॥ ભગવં બુદ્ધઘોષો નિશ્ચરતિ । તસ્મિં નિશ્ચરન્તે તૂષ્ણી અભૂલ્ લોકનાથો દુષ્પ્રસહો વિસ્મિતા પરિષત્કલવિંકમંજુઘોષો મેઘસ્તનિતદુન્દુભિસ્વરાભિગમો નિશ્ચરતિ બુદ્ધઘોષો ન જલ્પતિ વાદીનાં પ્રવરો ભગવાન્* ॥ દુષ્પ્રસહો આહ ॥
લોકધાતુ મહાનામ તત્ર શાક્યમુનિર્ જિનઃ ।
ધર્મચક્રં પ્રવર્તેતિ યસ્ય ઘોષો નિશ્ચરતિ ॥
લોકધાતુસહસ્રાણિ અસંખ્યેયાનિ ઘોષયે ।
શ્રૂયતિ વરબુદ્ધિસ્ય યથા દૂરે થ સન્તિકે ॥
એવં મહાનુભાવો યં પરિપૂર્ણમનોરથો ।
સંવિભાગં પ્રવર્તેતિ સંબુદ્ધો બોધિયર્થિનાં તિ ॥
યેન સ્વરેણ સમન્વાગતસ્ તથાગતો ર્હં સમ્યક્સંબુદ્ધો વારાણસ્યાં ઋષિવદને મૃગદાવે ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં અનુત્તરં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ સો સ્વરો ષષ્ટિભિર્ આકારૈઃ સમન્વાગતઃ । કતમૈઃ ષષ્ટિભિઃ । ગમ્ભીરશ્ ચ તથાગતસ્વરો ભીમરૂપશ્ ચ આજ્ઞેયશ્ ચ હૃદયંગમશ્ ચ
[_મ્વુ_3.343_] પ્રેમણીયશ્ ચ અસેચનકશ્ ચ અપ્રતિવાણીયશ્ ચ વિસૃષ્ટશ્ ચ અપ્રતિકૂલશ્ ચ અવર્ણશ્ ચ અચ્છિદ્રશ્ ચ અપ્રાગ્ભારશ્ ચ અકલ્માષશ્ ચ રથનેમિઘોષશ્ ચ મેઘસ્તનિતમેઘગર્જિતસ્વરશ્ ચ વાતવૃષ્ટિસ્તનિતસમગર્જિતસ્વરશ્ ચ દેવસ્વરશ્ ચ બ્રહ્મસ્વરશ્ ચ અનુકૂલસ્વરશ્ ચ અદુષ્ટસ્વરશ્ ચ અમૂઢસ્વરશ્ ચ અનુત્સન્નશ્ ચ અનુત્સદશ્ ચ અક્ષુભિતશ્ ચ અર્થસ્વરશ્ ચ સત્યસ્વરશ્ ચ શ્રીમત્સ્વરશ્ ચ પુંગવસ્વરશ્ ચ સિંહસ્વરશ્ ચ નાગસ્વરશ્ ચ આજાનેયસ્વરશ્ ચ ક્રૌઞ્ચસ્વરશ્ ચ કલવિંકસ્વરશ્ ચ કોકિલસ્વરશ્ ચ વર્ણ્ણસ્વરશ્ ચ મંજુસ્વરશ્ ચ વિજ્ઞાનસ્વરશ્ ચ અક્ષરસંપન્નશ્ ચ વિજ્ઞાનસંપન્નશ્ ચ મૃદુસંપન્નશ્ ચ વિસ્તારસંપન્નશ્ ચ કુશલજાતસંપન્નશ્ ચ સત્યવિસ્તરસંપન્નશ્ ચ કુશલમૂલજાતસંપન્નશ્ ચ સુસ્વરસમ્પન્નશ્ ચ હર્ષણીયસંપન્નશ્ ચ તન્ત્રીસ્વરશ્ ચ ગીતસ્વરશ્ ચ વાદિતસ્વરશ્ ચ કુમ્ભસ્વરશ્ ચ પુરુષસ્વરશ્ ચ અતિસ્વરશ્ ચ દુન્દુભિસ્વરશ્ ચ અનુત્તરસ્વરશ્ ચ તથાગતસ્વરઃ ॥ સર્વદિશાં પુનસ્ તથાગતસ્વરઃ સ્ફુરતિ ન કહિંચિત્ પ્રતિહન્યતે । યેન સ્વરેણ સમન્વાગતઃ તથાગતો અર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વારાણસ્યાં ઋષિવદને મૃગદાવે ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં ધર્મચક્રં પ્રવર્તેતિ સો સ્વરો એભિઃ ષષ્ટિભિઃ આકારૈઃ સમન્વાગતઃ ॥
___અથ ખલુ મહાબ્રહ્મા તાયે વેલાયે ભગવન્તં સંમુખાભિઃ સારૂપ્યગાથાભિર્ અભિસ્તવે ॥
સત્વસારવરાગ્રેણ ઇક્ષ્વાકુકુલસંભવે ।
ધર્મચક્રં પ્રવર્તેન્તેન મેદિની સંપ્રકમ્પિતા ॥
ઉત્પાતા ચ નામ ભીષ્મા અશીતિં સમપદ્યથ ।
ધર્મચક્રસ્ય તેજેન અશીતિં પુનર્ ભૂમિજા ॥
ઓઘપુષ્પવિચિત્રાંગા ઉત્પતન્તિ વલાહકા ।
કાશીહિતકરં નાથં ઓકિરેન્સુર્ નરોત્તમં ॥
[_મ્વુ_3.344_] જતા ઇવ પ્રમુક્તાંગી ઉત્પતન્તિ વલાહકા ।

હેમકંબુધરા ભીમા મેઘા કુસુમસંચયા ॥
શ્રુત્વાન નરસિંહસ્ય ધર્મકાયમ્ ઉપસ્થિતં ।
સનત્કુમારો ચિન્તેતિ સંસ્તવામિ તથાગતં ॥
સો ચ ભૂતેન વર્ણેન પ્રભાયે સુવિજાનિતં ।
સંસ્તવે ગગને સ્થાને બ્રહ્મા સર્વાર્થદર્શિનં ॥
બુદ્ધસાગરપર્યન્તાં નિષણ્ણો રતનાવતીં ।
કંપેતિ યો ત્રિસાહસ્રાં વજિરં ક્ષિપસિ ગૌતમ ॥
આલોકમાત્રસંવિગ્ના દિશા દશ સમન્તતો ।
ત્વયા આયુધશ્રેષ્ઠસ્મિં ક્ષિપ્તસ્મિં પુરુષોત્તમં ॥
ઉત્ક્ષિપયન્તો વિપર્યાસા દૃષ્ટિગહનનિશ્રિતાં ।
નાગરાજો નરેન્દ્રાગ્રો રાજે સિંહગતિર્ જિનઃ ॥
સિંહો યથા અસન્ત્રસ્તો પર્વતાન્તરનિશ્રિતો ।
ત્રાસયન્તો અરીં સર્વાં રાજે સિંહગતિર્ જિનઃ ॥
મારપક્ષં અભ્યાહત્યં મારસેનાગ્રસૂદન ।
દક્ષિણેન વ વ્યૂહન્તો ઉચ્છ્રયેસિ જિનધ્વજં ॥
મહારતનનિર્ઘોષા કંપતે સા ન સીદતિ ।
સ્વરેણ વદતોત્થાપ્યાનુસ્મૃતા વસુન્ધરા ॥
હેમકાંચનવર્ણાભં ધાતુમ્ ઉત્તમમુત્તમાઃ ।
મુનિં સમન્તા અભિકિરેન્સુઃ મેરુગગણમ્ આશ્રિતાઃ ॥
[_મ્વુ_3.345_] પ્રસન્નચિત્તો સુમનો પ્રાંજલિપ્રણતેન્દ્રિયઃ ।
ધર્મચક્રં અહં શ્રુત્વા તેન અસ્મિ ઇહાગતો ॥
ભગવતા પ્રથમે ધર્મચક્રપ્રવર્તનસૂત્રે આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યઃ અષ્ટાદશા ચ દેવકોટીયો વિનીતા તે દેવા દેવભવનેષુ આરોચેન્તા સ્વકસ્વકાનિ ભવનાનિ ગચ્છન્તિ ॥
સર્વે અશરણા સ્કન્ધા અધિતપ્તા મહદ્ભયા ।
અનિઃસૃતા અસારા ચ ઇતિ ભાષતિ ગૌતમો ॥
અલં ભવાં પ્રસાદાય . . . તત્વાર્થદર્શિમાં ।
બુદ્ધં વૈરભયાતીતં અભિક્રમથ વન્દનાં ॥
ત્રિંશદ્ દેવતાકોટીયો ઋષિવદનમ્ આગતા । તે દ્વિતીયે ધર્મચક્રપ્રવર્તનસૂત્રે ભાષ્યમાણે વિનીતાસ્ તે પિ ભવનેષુ રોચેન્તા સ્વકસ્વકાનિ ભવનાનિ ગચ્છન્તિ । તેષાં શ્રુત્વા પંચાશ દેવતાકોટીયો આગતાઃ તે પિ ભગવતા તૃતીયે ધર્મચક્રપ્રવર્તનસૂત્રે વિનીતાસ્ તે પિ દેવભવનેષુ આરોચેન્તા સ્વકસ્વકાનિ ભવનાનિ ગચ્છન્તિ । તેષાં શ્રુત્વા અશીતિ દેવતાકોટીયો આગતા તે પિ ભગવતા ચતુર્થે ધર્મચક્રપ્રવર્તનસૂત્રે વિનીતસ્ તે પિ દેવભવનેષુ આરોચેન્તા સ્વકસ્વકાનિ ભવનાનિ ગચ્છન્તિ ॥
___અથ ખલુ શિખરધરો નામ તુષિતકાયિકો દેવપુત્રો ભગવન્તં ઋષિવદનં ગતં સંમુખાભિર્ ગાથાભિર્ અભિસ્તવે ॥
સગારવો સપ્રતીસો બ્રહ્મા કૃત્વાનમ્ અંજલિં ॥
સાધુ તે સાધુરૂપસ્ય વ્યામપ્રભા પ્રતિપદ્યતે ।
સાધુ અર્થાન્વિતં સાધ્યં વચનં તે મનોરમં ॥
[_મ્વુ_3.346_] સાધુ અરતિસંયોગઃ સર્વસન્ધિગુણાન્વિતઃ ।
સાધુ ચત્વારિ સત્યાનિ સત્યં પ્રવદસે મુને ॥
સાધુ તે દેવગન્ધર્વા પિબન્તિ મધુરાં ગિરાં ।
સાધુ અપ્રતિમં ચક્રં પ્રવર્તેસિ અપ્રવર્તિયં ॥
તુહ્યં લોકે સમો નાસ્તિ રૂપે વર્ણે કુલે તથા ।
ઈર્યાપથે ચ વીર્યે ચ ધ્યાને જ્ઞાને તથૈવ ચ ॥
અદ્ય અષ્ટાદશા વીર કોટીયો પ્રથમે ફલે ।
વિનીતા દેવપુત્રાણાં આસને પ્રથમે મુનિ ॥
ત્રિંશચ્ ચ કોટીયો પુનર્ વિનીતા પ્રથમે ફલે ।

દ્વિતીય આસને વીર દેવપુત્રાણ મારિષ ॥
પંચાશ કોટીયો ભૂયો આસને તૃતીયે પુનઃ ।
વિનીતા દેવપુત્રાણાં અપાયેષુ વિમોચિતા ॥
અશીતિ કોટીયો ભૂયો શ્રોતાપત્તિફલે વિભુ ।
ચતુર્થે આસને નીતા દુર્ગતીષુ વિમોચિતા ॥
તસ્માત્ તે સદૃશો નાસ્તિ મૈત્ર્યાય પુરુષોત્તમ ।
કરુણાય ચ કારુણિકો અકુતોભય નરર્ષભ ॥
દિષ્ટ્યા પુરુષશાર્દૂલ ઉત્પન્નો લોકસુન્દરો ।
હિતાય સર્વસત્વાનાં ચિરન્ તિષ્ઠ મહામુને ॥
અચિરસ્ય રાજસુત ઉત્પન્નો સિ નરર્ષભ ।
પ્રણેતા વિપ્રણષ્ટાનાં અન્ધાનાં નયનં દદા ॥
નાસ્માસુ કદાચિદ્ ભૂત્વા ગુરુર્ અન્તરહાયતુ ।
[_મ્વુ_3.347_] અપર્યન્તં તવ સ્થાનં ભવતુ લોકનાયક ॥
અપાયા તત્રાન્તીભૂતા સ્વયંભૂ તવ તેજસા ।
નિરાકાશો કૃતો સ્વર્ગો ત્વાં પ્રાપ્ય પુરુષોત્તમ ॥
યો મિથ્યત્વનિયતો રાશિ પુરુષપુંગવોત્તમ ।
એષ અનિયતં રાશિં ત્વાં પ્રાપ્ય પૂરયિષ્યતિ ॥
યશ્ ચાપ્ય્ અનિયતો રશિ ત્વાં પ્રાપ્ય સુરવન્દિત ।
પૂરયિષ્યતિ સમ્યક્ત્વરાશિં રાજકુલોદિત ॥
અદ્ભુતાનાં ચ ધર્માણાં વિવૃદ્ધિર્ ઉપલભ્યતે ।
ત્વાં પ્રાપ્ય પુરુષાદિત્યં તમોન્તકરમ્ અચ્યુતં ॥
તસ્ય તે ભાષમાણસ્ય ભૂતાં ધર્માં જનપ્રિય ।
અભિનન્દતિ તે વાક્યં સેન્દ્રો લોકો મહામુને ॥
ઇતિ સ્તુવન્તિ દેવગણા વરદં પ્રીતિમાનસં ।
અનન્તગુણસંપન્નં સાર્થવાહનરોત્તમમ્ ઇતિ ॥
ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ આહંસુઃ ॥ કસ્ય ભગવન્ કર્મસ્ય વિપાકેન આયુષ્મતા આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યેન સર્વપ્રથમં ધર્મં આજ્ઞાતં ॥ ભગવાન્ આહ ॥ એતસ્યૈવૈષ ભિક્ષવઃ પૂર્વપ્રણિધાનં ॥ ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો અતીતમ્ અધ્વાનં રાજગૃહે નગરે કુમ્ભકારશાલાયાં પ્રત્યેકબુદ્ધેન પિત્તવ્યાધિકેન પ્રતિશ્રયો યાચિતો । સો તેન કુમ્ભકારેણ ઉપસ્થિતો ચ પિત્તાબાધાતો મોચિતો ॥ તેન દાનિ પ્રત્યેકબુદ્ધેન યે પરિચારિતા પ્રત્યેક્બુદ્ધા તે તહિં ભાર્ગવશાલાં તસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય પિત્તવ્યાધિકસ્ય ક્ષેમણીયપૃચ્છા આગતા ॥ ભાર્ગવો પ્રત્યેકબુદ્ધ્ં તતો પિત્તાબાધાતો મોચેત્વા પૃચ્છતિ । કેન વો પ્રથમં ધર્મં આજ્ઞાતં ॥
[_મ્વુ_3.348_] સો પ્રત્યેકબુદ્ધો આહ ॥ મયા સર્વપ્રથમં ધર્મો આજ્ઞાતો પશ્ચાદ્ એતેહિ ॥ સો દાનિ ભાર્ગવો પ્રણિધાનમ્ ઉત્પાદેતિ । યં મયા કુશલમૂલમ્ ઉપચિત્ં તવ ઉપસંસ્થાનપરિચર્યાં કૃત્વા તેન કુશલમૂલેન અહમ્ અપિ સર્વપ્રથમં બુદ્ધસ્ય ભગવતો ધર્મં દેશિતમ્ આજાનેયં । ન ચ લાભસત્કારં સ્પૃહયેયં પ્રાન્તાનિ ચ શય્યાસનાનિ સ્પૃહયેયં ઇતરેતરેણ ચ પિણ્ડપાત્રેણ સન્તુષ્ટો ભવેયં નિર્ઝરેષુ ચ વનખણ્ડેષુ એકસ્ય મૃતભૂતસ્ય શરીરનિક્ષેપનં ભવેય ॥ ભગવાન્ આહ ॥ સ્યાત્ ખલુ પુનર્ ભિક્ષવઃ યુષ્માકમ્ એવમ્ અસ્યાદ્ અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજગૃહે નગરે ભાર્ગવો અભૂષિ ન ખલ્વ્ એતદ્ એવં દ્રષ્ટવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । એષ સ ભિક્ષવઃ આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યસ્થવિરસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજગૃહે ભાર્ગવો અભૂષિ । યં સે ત્સ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય પિત્તાબાધિકસ્ય પ્રતિશ્રયં દિન્નં ચ પારિચર્યા કૃતા પ્રણિધાનં ચ ઉત્પાદિતં યથા તવ સર્વપ્રથમં ધર્મો આજ્ઞાતો પશ્ચાદ્ અન્યેહિ એવમ્ અહં પિ સર્વપ્રથમં બુદ્ધસ્ય ભગવતો ધર્મં દેશિતમ્ આજાનેયં તસ્ય કર્મસ્ય વિપાકેન તેનાજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યેન સર્વપ્રથમં ધર્મં આજ્ઞાતં પશ્ચાદ્ અન્યેહિ ॥
યં કુશલમૂલમ્ ઉપચિતમ્ અશનવસનભક્ષ્યપારિચરિયાયે ।
તેન કુશલમૂલેન્ પુરુષવરસમાગમો ભવતુ ॥
યથા ત્વયા સર્વપ્રથમં ધર્મો આજ્ઞાતો પશ્ચાન્યેહિ ।
એવમ્ અહં સર્વપ્રથમં દેશિતમ્ આજાનેયં જિનસ્ય ॥
અલ્પેચ્છઃ સંતુષ્ટઃ ઇતરેતરપિણ્ડકેન યાપેન્તો ।
પ્રશમસુખવૃંહિતમનો ન લાભસત્કારં સ્પૃહયેયં ॥
પ્રાન્તારણ્ય મૃહયૂથપર્યટિતા પર્વતાનિ . . . . . ।
તત્ર મમ નિધનસમયે શરીરનિક્ષેપણો ભવેયા ॥
[_મ્વુ_3.349_] સત્કૃત અસત્કૃતા વા આયુર્ વિજ્ઞાનં ઉષ્મગતા વ ।
કસ્ય જનેતિ પ્રીતિર્ ધરણિરજસમે મૃતશરીરે ॥
_____આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યસ્ય જાતકં સમાપ્તં ॥
ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ આહન્સુઃ ॥ ભગવતા આત્મપરિત્યાગાનિ કૃત્વા પુત્રપરિત્યાગાનિ કૃત્વા દારાપરિત્યાગાનિ કૃત્વા અર્થપરિત્યાગાનિ કૃત્વા રાજ્યપરિત્યાગાનિ ચ કૃત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધિત્વા આયુષ્માન્ આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યઃ મહતા અર્થેન સંયોજિતઃ ॥ ભગવાન્ આહ ॥ ન ભિક્ષવ એતરહિમ્ એવ મયા એષ આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યો મહતા અર્થેન સંયોજિતો । અન્યદાપિ એષો મયા આત્મત્યાગં કૃત્વા મહતા અર્થેન સંયોજિતઃ ॥ ભિક્ષૂ આહન્સુઃ ॥ અન્યદાપિ ભગવન્* ॥ ભગવાન્ આહ ॥ અન્યદાપિ ભિક્ષવો ॥
___ભૂતપૂર્વં અતીતમધ્વાને કોશલરાજા અભૂષિ કૃતપુણ્યો મહેશાખ્યો મહાબલો મહાકોશો મહાવાહનો । તસ્ય ચ રાજ્યં ઋદ્ધં અભૂષિ સ્ફીતો ચ ક્ષેમો ચ સુભિક્ષો ચ આકીર્ણજનમનુષ્યો ચ સુખિતમનુષ્યો ચ પ્રશાન્તદણ્ડડિમ્બડમરઃ સુનિગૃહીતતસ્કરો વ્યવહારસંપન્નો ધર્મેણ પરિપાલિયન્તો । તસ્ય ચ રાજ્ઞો દેશે દેશે કલ્યાણકીર્તિશબ્દશ્લોકો દાયકદાનપતિસત્કૃતઃ પરાનુગ્રહપ્રવૃત્તો પરલોકદર્શી ॥ તસ્ય ધાર્મિકો તિ કૃત્વા અપરલોકદર્શી કાશિરાજા તસ્ય તં કોશલરાજ્યં અતિક્રામિતુકામો ચતુરંગં બલકાયં સંનાહયિત્વા હસ્તિકાયમ્ અશ્વકાયં રથકાયં પત્તિકાયં તં કોશલવિષયં આગતો ॥ તસ્ય કોશલરાજસ્ય અમાત્યેહિ ભટબલાગ્રેણ ચ કાશિરાજો

[_મ્વુ_3.350_] ભગ્નો એકાંશેન પલાનો સર્વો બલાગ્રો ભિન્નો ॥ સો અપરકાલેન ભૂયો ચતુરંગેન બલકાયેન આગતો પુનર્ અપિ ભગ્નો ગતો ॥ એવં સો કાશિરાજા પુનર્પુનશ્ ચતુરંગેન બલકાયેન તં કોશલવિષયં આગચ્છતિ ॥ તત્ર બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ ઉભયતો અન્યમન્યસ્ય અસિશરશક્તિતોમરાણિ કાયે ઉપનિપાતેન્તા અનયવ્યસનમ્ આપદ્યન્તિ ॥ તસ્ય કોશલરાજ્ઞો ધાર્મિકસ્ય સકૃપસ્ય પરલોકદર્શિસ્ય તાનિ પ્રાણસહસ્રાણિ અનયવ્યસનમ્ આપદ્યન્તાનિ દૃષ્ટ્વા ચિત્તસ્ય સંવેગમ્ ઉત્પન્નં અધિગતં રાજ્યં રાજ્યલોભેન જનનિધનં ઇમં એવરૂપં અધર્મં ક્રિયતિ ॥ સો સંવિગ્નો તં રાજ્યં ઉજ્ઝિત્વા એક અદ્વિતીયો અજ્ઞાતવેશેન દક્ષિણાપથં ગચ્છતિ તત્ર યેન કેનચિદ્ વ્યવહારેણ આત્મનો વૃત્તિં કલ્પયિષ્યામિ ॥
___સો દાનિ ગચ્છન્તો અધ્વાનકિલાંતો વાતાતપસંતપ્તો ન્યગ્રોધસ્ય હેષ્ઠા શીતલાયાં છાયાયાં વિશ્રમન્તો આસતિ અપરો ચ સમુદ્રયાત્રિકો સાર્થવાહો વિપન્નયાનપાત્રો સર્વેણ અર્થેન સમુદ્રે વિનષ્ટેન દક્ષિણાતો સમુદ્રાતો કોશલં આગચ્છતિ ॥ શૃણોતિ કોશલરાજા ધાર્મિકો સકૃપો ચ પરાનુગ્રહપ્રવૃત્તો ચ બહૂનિ પ્રાણસહસ્રાણિ પતન્તાનિ ધનક્ષીણાન્ અભ્યુદ્ધરતિ અર્થમાત્રાયે પરિગ્રહં કરોતિ ઇતિ સો મે અર્થમાત્રં દાસ્યતિ યેન પુનર્ વ્યવહારં કરિષ્યામિ આત્માનં ચ પતિતં ઉદ્ધરિષ્યામિ ॥ સો દાનિ તં કોશલરાજં આશાં કૃત્વા દક્ષિણાપથાતો અનુપૂર્વેણ કોશલરાજ્ઞો વિષયમ્ અનુપ્રાપ્તઃ ॥ સો તહિં ન્યગ્રોધે કોશલરાજ્ઞો સકાશમ્ આગતો ॥ રાજા તં સાર્થવાહં પૃચ્છતિ । ધર્મભ્રાતે મા શ્રાન્તો સિ ક્લાન્તો વાસિ વિશ્રમ ઇમા શીતલા ન્યગ્રોધચ્છાયા ત્વં ચાધ્વાક્લાન્તો ॥ સો દાનિ આહ ॥ ધર્મભ્રાતા સુખન્ તે ભવતુ ગમિષ્યામીતિ ॥ રાજા દાનિ આહ ॥ ધર્મભ્રાતા તે કહિં ત્વરિતં ગમનપ્રયોજનં યં નેચ્છસિ વિશ્રમિતું પિ ॥ સો દાનિ આહ ॥ અહં ભદ્રમુખ અમુકાતો અધિષ્ઠાનાતો
[_મ્વુ_3.351_] સાર્થવાહો સમુદ્રયાત્રિકો । સો અહન્ તતો સ્વકાતો અધિષ્ઠાનાતો પ્રભૂતેનાર્થેન નાનાપ્રકારં પણ્યમ્ આદાય સમુદ્રપત્તનેષુ યુક્તેન યાનપાત્રેણ મહાન્તં સમુદ્રમ્ ઓતીર્ણો । તત્ર મે મહાસમુદ્રે તં યાનપાત્રં અર્થભરિતં વિપન્નં ફલકેનાહં સમુદ્રાતો જીવન્તો પ્રત્યુત્તીર્ણો શરીરમાત્રેણ । સો હં ગચ્છામિ કોશલરાજ્ઞો સકાશં અર્થમાત્રસ્ય અર્થાયે યેન પુનઃ વ્યવહારં કરેયં પતિતં ચાત્માનં ઉદ્ધરેયં । એતાયે આશાયે એવં દૂરતો સ્મિ ચરન્તો આગતો ॥
___સો દાનિ કોશલરાજા તસ્ય સાર્થવાહસ્ય વચનં શ્રુત્વા પ્રારોદીદ્ અશ્રૂણિ ચ પ્રવર્તેતિ ॥ સાર્થવાહો તં આહ ॥ ભદ્રમુખ કિં રોદસિ ॥ રાજા આહ ॥ રોદયામિ યં ત્વં વિપન્નયાનપાત્રો આશાભૂતો દૂરતો મમ ઉદ્દિશ્ય આગતો કોશલરાજા મમ અર્થમાત્રાયે સંગ્રહં કરિષ્યતિ યેન પુનર્ વ્યવહારં ચ કરિષ્યામિ પતિતં ચાત્માનમ્ ઉદ્ધરિષ્યામિ । મમ ચ તં રાજ્યં કાશિરાજ્ઞા આક્રાન્તં શરીરમાત્રેણ દક્ષિણાપથં પ્રયાતો યેન કેનચિદ્ વ્યવહારેણ આત્મનો વૃત્તિં કલ્પયિષ્યામિ । એવં રોદામિ યત્ ત્વં મમ શબ્દેન એવં દૂરં આગતો ઇમા ચ મમ એદૃશા વિપત્તી રાજ્યતો સ્મિ પરિભ્રષ્ટો ॥ સો દાનિ સાર્થવાહો તં કોશલરાજાનં ગાથાયે અધ્યાભાષે ॥
તવ પ્રવાદેન હિ ત્યાગશૂર
દૂરતો શ્રુત્વા ઇહ આગતો સ્મિ ।
મનોરથાશાબલવૃંહિતા મે
આશા નિરાશા કૃત દર્શનેન ॥
રાજા આહ ॥
મનોરથશતાન અહં પ્રદાતા
સદેવમનુજે સદૃશો ન મે સ્તિ ।
[_મ્વુ_3.352_] પ્રાણાં ત્યજિષ્યં તવ કારણાય
મા મે પ્રવાદો વિતથો ભવેયા ॥
સો દાનિ રાજા તં સાર્થવાહં નિરાશં મૂર્છિત્વા ભૂમ્યાં પતિતં સમાશ્વાસયતિ ત્વં દૂરતો મમાશાભૂતો ઉદ્દિશ્ય ઇહાગતો અહં તત્ર તથા કરિષ્યામિ યથા તવ નિષ્ફલં આગમનં ન ભવિષ્યતિ । તવ કારણેનાત્માનં પરિત્યજિષ્યામિ ॥ મમ પશ્ચાદ્ બાહું બંધિત્વા કાશિરાજ્ઞો ઉપનામેહિ । તતો તે કાશિરાજા તુષ્ટો પ્રભૂતં અર્થં દાસ્યતિ । કામં અહં આત્માનં પરિત્યજામિ મા પુનસ્ તવ નિષ્ફલા મમોદ્દિશ્ય આશા ભવતુ ॥ સો દાનિ સાર્થવાહો આહ ॥
ન ઉત્સહામિ પુરુષર્ષભસ્ય પ્રચર્તું પાપં ધનકારણાર્થં ।
યથાશ્રવો તાદૃશં દર્શનન્ તે સુદુષ્કરં ક્રિયતિ લોકપણ્ડિત ॥
રાજા આહ ॥
કિં જીવિતફલં યેષાં લોકે શ્રવો ન મહાભગો ।
અર્થાર્થો ન ઉપગતો ભગ્નપ્રણયો નિવર્તેય ॥
કામં શત્રુભિર્ વધિષ્યં સુદુષ્કરં
કામં શત્રુશ્ છેત્સ્યતિ મહ્ય ગાત્રં ।
કામં હિ પ્રાપ્સ્યં વેદનામ્ અતિતીવ્રાં
દુઃખં સહિષ્યં મા ચ તે સ્યાન્ નિરાશા ॥
સો ચ કાશિરાજા કોશલરાજ્ઞો જીવિતેન નન્દતિ પ્રત્યહશ્ ચૈવં ઘોષયતિ યઃ કોશલરાજ્ઞો શીર્ષમ્ આનયતિ તસ્ય મહાન્તં દાનં દદામીતિ ॥ યાવત્ તેન કોશલરાજ્ઞા
[_મ્વુ_3.353_] પુનર્પુનર્ ઉચ્યમાનેન સ કોશલરાજા સાર્થવાહેન પશ્ચાદ્ બાહુબન્ધનં કૃત્વા કાશિરાજ્ઞો ઉપનામિતં ॥
___કાશિરાજા આહ ॥ અહો અયં રાજા શૂરશ્ ચ કૃતયોગ્યશ્ ચ કથં ત્વયા બધ્વા આનીતઃ ॥ યાવત્ તેન સર્વમ્ આત્મનઃ આગમનકારણં કથિતં કાશિરાજા ચ વિસ્મયજાતઃ આહ ॥ ન યુક્તમ્ અસ્માકં એવં ધાર્મિકસ્ય રાજ્ઞો રાજ્યમ્ અપહર્તુમ્ ઇતિ ॥ પુનર્ અપિ કોશલરાજાનં સ્વકે રાજ્યે અભિષિંચ્ય કાશિરાજ્યં ગતઃ । યાવત્ તેન કોશલરાજ્ઞા સાર્થવાહસ્ય મહાન્તં ધનસ્કંધં દત્તમ્ ઇતિ ॥
___સ્યાત્ ખલુ પુનઃ ભિક્ષવો યુષ્માકમ્ એવમ્ અસ્યાદ્ અન્યઃ સ કોશલરાજા । નાન્યસ્ તદા અહં સ ભિક્ષવસ્ તદા કોશલરાજા અભૂષિ ॥ નાન્યો દ્રષ્ટવ્યઃ આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યઃ તદાસાર્થવાહો અભૂષિ ॥ તદાપિ મયા આત્મપરિત્યાગં કૃત્વા એષો મહતા અર્થેન સંયોજિતઃ એતરહિં પિ મયા બહૂનિ દુઃખપરિત્યાગશતાનિ પરિત્યજિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધિત્વા મહતાર્થેન સંયોજિતઃ ॥
_____સમાપ્તં આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યસ્ય જાતકં ॥
ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ આહન્સુઃ ॥ ભગવતા પંચ ભદ્રવાર્ગીયા અન્યતીર્થિકસંશ્રિતા દારુણેન દૃષ્ટિ-ઓઘેન વુહ્યમાના તતો દૃષ્ટિગતિષુ વિનિવર્તિયિત્વા ભયભૈરવાતો સંસારસાગરાતો ઉદ્ધરિત્વા ક્ષેમસ્થલે શિવે શમે અભયે નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ ॥ ભગવાન્ આહ ॥ ન ભિક્ષવઃ એતરહિમ્ એવ પંચકા ભદ્રવર્ગિકા મયા સંસારસાગરાતો તારિતા અન્યદાપિ મયા એતે મહાસમુદ્રાતો ભગ્નયાનપાત્રા અલેના અત્રાણા અશરણા અપરાયણાઃ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તા વ્યસનમ્ આગતા આત્મપરિત્યાગં કૃત્વા મહાસમુદ્રાતો સ્વસ્તિના પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ ॥ ભિક્ષૂ આહન્સુઃ ॥ અન્યદાપિ ભગવં ॥ ભગવાન્ આહ ॥ અન્યદાપિ ભિક્ષવઃ ॥

[_મ્વુ_3.354_]___ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો અતીતમધ્વાને જમ્બુદ્વીપે વાણિજકા ધનહેતુના યાનપાત્રેણ મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણાસ્ તેષાં તં યાનપાત્રં મકરેણ મત્સ્યજાતેન ભિન્નં તહિં તહિં યે કેચિદ્ વાણિજા . . . . . . . . . . . . . . . . . . બાહાહિ પ્લવન્તિ સાર્થવાહેનાપિ કિંચિત્ પૂર્વં પ્રતિપન્નં સો પિ બાહાહિ સમુદ્રે પ્લવતિ ॥ તસ્ય દાનિ સાર્થવાહસ્ય સમીપે પંચ વાણિજકા બાહાહિ સાર્થવાહેન સાર્ધં મહાસમુદ્રે પ્લવન્તિ ॥ સાર્થવાહસ્યૈતદ્ અભૂષિ ॥ નાસ્માભિઃ શક્યં બાહાહિ ઇમં મહાસમુદ્રં તરિતું ઇહાસ્માભિઃ સર્વેહિ મરિતવ્યં શ્રુતં ચ મે મહાસમુદ્રી મૃતકુણપેન સાર્ધં રાત્રિં ન પ્રતિવસતિ । યં નૂનાહં દેહપરિત્યાગં કૃત્વા ઇમાં પંચ વાણિજાં ઇતો મહાસમુદ્રાતો સ્વસ્તિના સ્થલં પ્રાપયેયં ॥ સાર્થવાહસ્ય ચ શસ્ત્રં વ હસ્તગતં આસી । સો તેષાં પંચાનાં વાણિજકાનાં આહ ॥ મમ સર્વે લગ્નથ અહં વો સ્વસ્તિના મહાસમુદ્રાતો સ્થલે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામિ ॥ તે દાનિ તત્ર ઉદકે અપ્રતિષ્ઠે અનાલમ્બે સર્વે પંચકા વાણિજકાઃ સાર્થવાહસ્ય લગ્ના તતો સાર્થવાહેન શસ્ત્રેણ સ્વગલકં વિકર્તિતં ન મહાસમુદ્રો મૃતકુણપેન સાર્ધં રાત્રિં પ્રતિવસતિ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવો ક્ષિપ્રમ્ એવ મહાસમુદ્રેણ તં કુણપં સ્થલે વાસ્થાપિતં ॥ તે દાનિ સર્વે પંચ વાણિજકાઃ સાગરવેગેન કુણપેન સાર્ધં સ્થલં ક્ષિપ્તા । ઇયં જ મહાપૃથિવી અતિરિવ સંપ્રચલિતા મહંતો ચ ભૂતાનાં નિનાદો અભૂષિ । દેવા નાગા યક્ષા અસુરા મહાસમુદ્રે કિમ્ ઇદં તિ ઉદીરિન્સુઃ ॥ મહાસમુદ્રદેવતા આહ ॥ એષો બોધિસત્વો વાણિજકેહિ સાર્ધં યાનપાત્રેણ મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણઃ તેષાં તં યાનપાત્રં મકરેણ મત્સ્યજાતેન ભિન્નં યેહિ ચ વાણિજકેહિ પૂર્વં પ્રતિપન્નં તે બોધિસત્વેનાત્મપરિત્યાગેન મહાસમુદ્રાતો સ્થલં પ્રાપિતા ।
[_મ્વુ_3.355_] મયં પ્રમત્તવિહારા યેહિ ન સમન્વાહૃતં એવં દુષ્કરકારકા બોધિસત્વા સર્વસત્વાનાં અનુગ્રહપ્રવૃત્તા ॥
ભૂતપૂર્વમ્ અતીતં બોધાય ચરન્તો વાદિપ્રવરો ।
ઓતીર્ણો લવણજલં તિમિમકરનિસેવિતં રમ્યં ॥
અથ મત્સ્યેન મકરેણ ભગ્નં પાત્રં જલે સમુદ્રસ્મિં ।
સો વાણિજો વિસાર્થો પરિપ્લવતિ સાગરે ધીરો ॥
અત્રાણાં અનભિસરાં દુઃખાર્દિતાં વાણીજા વિદિત્વાન ।
સંચિન્તયતિ ઉપાયં કથં દુઃખિતાં સુખયે સત્વા ॥
તસ્યાસિ પરિવિતર્કો શ્રુતં મયા સાગરો મૃતકુણપેન ।
ન સંવસતિ લવણસલિલો તિમિમકરનિષેવિતો રજનીં ॥
ત્યજેયમ્ આત્માનં મા વાણિજકા સાગરે વિનસ્યન્તે ।

ઇતિ દૃઢમતિસ્ય બુદ્ધી ચિત્તચરિતપારમિગતસ્ય ॥
યા એષ મહાકરુણા . . . . હિતેષી સર્વસત્વેષુ ।
સમુપચિતા દીર્ઘરાત્રં સાસ્ય ભજહે ચિત્તસંતાનં ॥
સો અવચ વાણિજગણં આત્મં ત્યજિષ્યામિ શ્લિષ્યથ મમાંગે ।
ન હિ લવણસલિલદેવતા ધરેતિ રજનીં મૃતશરીરં ॥
તીક્ષ્ણં ગ્રહેત્વ શસ્ત્રં નિવર્તયે આત્મનો . . . શરીરં ।
ક્ષિપ્રં સમુદ્રતીરં વાણિજકા સર્વે ઉપનીતા ॥
અતિપ્રચલિતા ગિરિધરા સનગરનિગમા સશૈલવનષણ્ડા ।
[_મ્વુ_3.356_] સાગર સદાનવપુરા સભુજગભવના ચ સંક્ષુભિતા ॥
કિમ્ ઇદં તિ જનો પર્વતવનદેવતા ભુજંગા કથયેન્સુઃ ।
. . . . . પ્રતિભણે લવણસલિલદેવતા દુઃખિતા ॥
એષો ગજસત્વસારો બોધાય ચરન્તો વાદિપ્રવરો ।
ઉત્તીર્ણો લવણસલિલં મમેદં ન વિદિતં પ્રમત્તાયે ॥
સો ભિન્નયાનપાત્રો પરિપૂરતિ સાગરે નરપ્રવરો ।
આત્મં પ્રિયં પરિત્યજિ પરજનપરિમોચનાર્થાય ॥
તસ્યૈવં અનુભાવા પ્રચલિતા વસુંધરા સસાગરમેરુ ।
ગુહ્યક સદાનવપુરા સભુજગભવના ચ સંક્ષુભિતા ॥
કથં નામ સર્વસત્વા શક્તા પ્રતિકર્તું સત્વસારાણાં ।
બોધાય ચરન્તાનાં પ્રાગ્ એવ સર્વજ્ઞભૂતાનાં ॥
યસ્ તુ જિનશાસનસ્મિં પ્રતિપન્નો ભવતિ સર્વભાવેન ।
એતાવતા પ્રતિકૃતં ભવતિ હિ ગજસત્વસારસ્ય ॥
ભગવાન્ આહ ॥ સ્યાત્ ખલુ પુનર્ ભિક્ષવો યુષ્માકમ્ એવમ્ અસ્યાદ્ અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન સાર્થવાહો અભૂષિ । નૈતદ્ એવં દ્રષ્ટવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોર્ અહં સ ભિક્ષવઃ સાર્થવાહો અભૂષિ ॥ નાન્યે તે પંચ વાણિજકાઃ । એતે તે પંચકા ભદ્રવર્ગિકાસ્તદાપિ તે એતે મયા આત્મપરિત્યાગં કૃત્વા મહાસમુદ્રાતો સ્વસ્તિના સ્થલે પ્રતિષ્ઠાપિતા એતરહિં પિ મયા આત્મપરિત્યાગં કૃત્વા સંસારાતો તારિતા નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ ॥
_____સમાપ્તં પંચકાનાં ભદ્રવર્ગિકાનાં જાતકં ॥
ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ આહન્સુઃ ॥ ભગવતા સદેવમાનુષાયે પરિષાયે ધર્મં દેશિતં ॥
[_મ્વુ_3.357_] ભગવાન્ આહ ॥ ન ભિક્ષવઃ એતરહિં એવ અન્યદાપિ મયા ભિક્ષવો સદેવમાનુષાયે પરિષાયે ધર્મં દેશિતં ॥ ભિક્ષૂ આહન્સુઃ ॥ અન્યદાપિ ભગવન્* ॥ ભગવાન્ આહ ॥ અન્યદાપિ ભિક્ષવો ॥
___ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ અતીતમધ્વાને નગરે વારાણસીયે કાશિજનપદે કલભો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ રૌદ્રો નિષ્કૃપો સાહસિકો ॥ સો દાનિ અન્તઃપુરે ઉદ્યાનભૂમિં નિર્ધાવિતે અન્તઃપુરિકાહિ સાર્ધં પુષ્કરિણ્યાં ઉદકક્રીડાં ક્રીડતિ ॥ ઉત્પલપદુમપુણ્ડરીકસૌગન્ધિકાનિ ભંજિત્વા ક્રીડિત્વા રમિત્વા પ્રવિચારેત્વા અન્તઃપુરેણ સાર્ધં રતિક્લાન્તો ॥ ઓસુપ્તેન રાજ્ઞા અન્તઃપુરો તાં ઉદ્યાનભૂમિં પ્રવિચીર્ણો ॥ ક્ષાન્તિવાદો ઋષિ ઉત્તરકુરુદ્વીપાતો ઋદ્ધીયે આગત્વા તહિં ઉદ્યાનભૂમીયં આસતિ ॥ સો દાનિ અન્તઃપુરિકાહિ તહિં ઉદ્યાનભૂમિયં અણ્વન્તીહિ દૃષ્ટો ॥ તા દાનિ ઋષિં મહાભાગં દૃષ્ટ્વા પ્રસન્નચિત્તા પર્યુપાસન્તિ ભગવં દેશેહિ નો ધર્મં ॥ સો દાનિ ઋષી તાસામ્ અન્તઃપુરિકાનાં ધર્મં દેશયતિ । દાનકથાં શીલકથાં સ્વર્ગકથાં પુણ્યકથાં પુણ્યવિપાકકથાં કામેષુ ભયં ઓકારં સંકિલેશં નૈષ્ક્રમ્યાનુશંસાવ્યવદાનં સંપ્રકાશયતિ । દશ કુશલાં કર્મપથાં સુખોદયાં લોકે દેવમનુજાનાં શુક્લાં સુખવિપાકાં તાસાં ઋષિપ્રવરો પ્રકાશયતિ ॥ તા દાનિ અન્તઃપુરિકા એકાગ્રચિત્તા ઋષિં પર્યુપાસન્તિ ॥ રાજા ચ પ્રતિવિબુદ્ધો અન્તઃપુરં ન પશ્યતિ । સો દાનિ રુષિતો અસિં નિષ્કોશં કૃત્વા અન્તઃપુરં પદેન અન્વેષતિ । પશ્યતિ ચ તાવો અન્તઃપુરિકાવો ઋષિં અગ્રતો કૃત્વા નિષણ્ણા ॥
___સો દાનિ તમ્ ઋષિં દૃષ્ટ્વા ભૂયો અતિરિવ રુષિતો ઇમેન મમ સર્વમ્ અન્તઃપુરં દૃષ્તં । સો દાનિ રુષિતો પ્રદુષ્ટચિત્તો તમ્ ઋષિં પૃચ્છતિ । કો ત્વં ॥ ઋષિ આહ ॥ ક્ષાન્તિવાદી
[_મ્વુ_3.358_] સ્મિ નન્દતાં ॥ સો દાનિ ભૂયસ્યા માત્રયા દુષ્ટો આહ ॥ યદિ ક્ષાન્તિવાદી પ્રણામેહિ અંગુલિં ॥ ઋષિણા અંગુલી પ્રણામિતા ॥ રાજ્ઞા અસિપટ્ટેન ઋષિસ્ય સા અંગુલિ ચ્છિન્ના તતો માતાયે પુત્રપ્રેમ્નેન સ્તનેષુ ક્ષીરં પ્રવહેય એવં તસ્ય ઋષિસ્ય તતો અંગુલિતો ક્ષીરં પ્રવહતિ ॥ તત્ર સત્વમૈત્રચિત્તસ્ય તેન તસ્ય એકમેકાયે હસ્તાયે સર્વપંચાંગુલીયો છિંનાયો સર્વતો ચ ક્ષીરં સ્રવતિ ॥ રાજા ભૂયો પૃચ્છતિ ॥ કિંવાદી ભવાન્* ॥ ઋષિ ક્ષાન્તીમ્ એવ વ્યાકરોતિ । ક્ષાન્તિવાદી સ્મિ નન્દતાં ॥ તેન તસ્ય ઋષિસ્ય હસ્તો છિન્નો તતો પિ ક્ષીરં સ્રવતિ ॥ રાજા ઋષિં પૃચ્છતિ ॥ કિંવાદી ભવાન્* ॥ ઋષિ ક્ષાન્તિમ્ એવ વ્યાકરોતિ । ક્ષાન્તિવાદી સ્મિ નન્દતાં ॥ તસ્ય દાનિ એવમ્ એવ દ્વિતીયો પિ હસ્તો છિન્નો અંગુલીતો ઉપાદાય યાવત્ કફોણિકો છિન્નો તતો પિ સર્વતો ક્ષીરં સ્રવતિ ચ્છિન્નેછિન્નેહિ ॥ રાજા પૃચ્છતિ । કિંવાદી ભવાન્* ॥ ઋષિ ક્ષાન્તિમ્ એવ વ્યાકરોતિ । ક્ષાન્તિવાદી સ્મિ નન્દતાં ॥ એવં પાદા પિ અંગુલીષુ ઉપાદાય યાવજ્ જાનુકપર્યન્તા છિન્ના ॥ રાજા પૃચ્છતિ । કિંવાદી ભવાન્* ॥ ઋષિ ક્ષાન્તિમ્ એવ વ્યાકરોતિ । ક્ષાન્તિવાદી સ્મિ નન્દતાં ॥ તસ્ય દાનિ એકો કર્ણો છિન્નો તતશ્ છિન્નાતો ક્ષીરં સ્રવતિ ॥ રાજા ઋષિં પૃચ્છતિ । કિંવાદી ભવાં ॥ ઋષિઃ ક્ષાન્તિમ્ એવ વ્યાકરોતિ ।
[_મ્વુ_3.359_] ક્ષાન્તિવાદી સ્મિ નન્દતાં ॥ તેન તસ્ય દ્વિતીયો કર્ણો છિન્નો તતો પિ ક્ષીરં પ્રસ્રવતિ અપ્રદુષ્ટચિત્તસ્ય ॥ ભૂયો રાજા ઋષિં પૃચ્છતિ । કિંવાદી ભવાં ॥ ઋષિઃ ક્ષાન્તિમ્ એવ વ્યાકરોતિ । ક્ષાન્તિવાદી સ્મિ નન્દતાં ॥ તેન તસ્ય ઋષિસ્ય નાસા છિન્ના તતો પિ અપ્રદુષ્ટસ્ય ક્ષીરં સ્રવતિ ॥ ભૂયો રાજા ઋષિં પૃચ્છતિ । કિંવાદી ભવાં ॥ ઋષિ ક્ષાન્તિમ્ એવ વ્યાકરોતિ । ક્ષાન્તિવાદી સ્મિ નન્દતાં । યદિ મે ઇમં શરીરં પટ્ટશતં નિક્ષિપેસિ પીલુશતં છિત્ત્વા પ્રદુષ્ટચિત્તો તદાપિ ક્ષાન્તિં ન વિજહેયં ॥
___ઋષિણા ખણ્ડખણ્ડકૃતેન દેવનાગયક્ષા ક્ષુભિતા ભૂતા નિનાદમ્ અકરેન્સુઃ સત્વા ચ મહાભયં ઉત્ત્રાસં જનયેન્સુઃ । નૈગમજાનપદા ભૂતાનાં મહાભયં દૃષ્ટ્વા નિનાદં નદન્તાં શ્રુત્વા ઋષિં પ્રણિપતિત્વા ક્ષમાપેન્તિ ॥
યો તે હસ્તાં ચ પાદાં ચ કર્ણનાસાં ચ ચ્છિન્દતિ ।
તસ્ય કુપ્ય મહાબ્રહ્મે સ્વસ્ત્ય્ અસ્તુ ઇતરા પ્રજાઃ ॥
ઋષિ આહ ॥
યો મે હસ્તાં ચ પાદાં ચ કર્ણનાસાં ચ ચ્છિન્દતિ ।
તસ્યાપ્ય્ અહં ન કુપ્યામિ પ્રાગ્ એવ ઇતરા પ્રજાઃ ॥
દેવનાગયક્ષગન્ધર્વા આહન્સુઃ ॥ ઋષિં ક્ષાન્તિવાદિં ઉત્તેજેમ ઇમં કલભસ્ય રાજ્ઞો રાજ્યં સરાષ્ટ્રં સજનપદં ઋદ્ધીકર્તું ન લભ્યતિ ।
ઉદ્દહ્યતુ જનપદો સ્ફીતો રાષ્ટ્રં વિનસ્યતુ ।
ઋષિં યત્ર વિહેઠેન્સુઃ ક્ષાન્તિવાદિમ્ અહિંસકં ॥
[_મ્વુ_3.360_] ઉદ્દહ્યતુ ઇમં નગરં કાલવસ્તું કરીયતુ ॥
ઋષિં યત્ર વિહેઠેન્સુઃ ક્ષાન્તિવાદિમ્ અદૂષકં ॥

ઉદ્દહ્યતુ અયં રાજા સામાત્યો સપરિષદો ।
ઋષિં યત્ર વહેઠેન્સુઃ ક્ષાન્તિવાદિમ્ અદૂષકં ॥
નિગમજનપદા તં ભૂતાનાં મહાસંક્ષોભં દૃષ્ટ્વા ભીતા ઋષિં પ્રણિપત્ય યાચન્તિ ॥
યો તે હસ્તાં ચ પાદાં ચ કર્ણનાસાં ચ ચ્છિન્દતિ ।
તસ્ય કુપ્ય મહાબ્રહ્મે સ્વસ્ત્ય્ અસ્તુ ઇતારા પ્રજાઃ ॥
ઋષિ આહ ॥
મા ભાયથ યુષ્માકં ન કિંચિત્ પીડા ભવિષ્યતિ ।
યો મે હસ્તાં ચ પાદાં ચ કર્ણનાસાં ચ ચ્છિન્દતિ ॥
તસ્યાપ્ય્ અહં ન કુપ્યામિ પ્રાગ્ એવ ઇતરા પ્રજાઃ ।
રાજા સ્વયંકૃતકર્મસ્ય વિપાકમ્ અનુભવિષ્યતિ ॥
ઋષિ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાણાં આહ ॥
કાલે ન વર્ષતિ દેવો બીજા વુત્તા ન રોહંતિ ।
તાપદગ્ધા વાતહતા . . . . . . . . . . . ॥
એવં અભૂ અતીતસ્મિં ઋષિ ક્ષાન્તીય દીપકો ।
તં ક્ષાન્તીયે સ્થિતં સન્તં કાશિરાજા અઘાતયે ॥
તસ્ય કર્મસ્ય પરુષસ્ય વિપાકો કટુકો ફલો ।
યં કાશિરાજા વેદેસિ નિરયસ્મિં સમર્પિતો ॥
[_મ્વુ_3.361_] એવં ખુ અધિવા . . . . ક્ષાન્તિવાદી ઋષી યથા ।
અંગેષુ ચ્છિદ્યમાનેષુ ન સો કુપ્યતિ કસ્ય ચિત્* ॥
સો દાનિ કાશિરાજા કલભો અગ્નિના દગ્ધો અવીચિસ્મિં મહાનરકે ઉપપન્નો ॥
___હસ્તિનાપુરે અર્જુનો નામ રાજા સો સાધુરૂપાં વિદિત્વા પ્રશ્નાં પૃચ્છતિ યો શક્યો ચિત્તમ્ આરાધયિતું સો સ્વસ્તિના જીવન્તો મુચ્યતિ યો ન શક્નોતિ રાજ્ઞો અર્જુનસ્ય પ્રશ્નવ્યાકરણેન ચિત્તમ્ આરાધયિતું સો રાજ્ઞા અર્જુનેન સ્વયં શક્તિના હન્યતિ ॥ હિમવન્તપાર્શ્વાતો ગૌતમો નામ ઋષિ હસ્તિનાપુરમ્ આગતો પંચાભિજ્ઞો ચતુર્ધ્યાનલાભી મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવો કામેષુ વીતરાગો ॥ સો દાનિ ઋષી રાજ્ઞા અર્જુનેન પ્રશ્નં પૃચ્છિતો ઋષિણા તં પ્રશ્નં અત્ર સવિષમં વ્યાકૃતં રાજા ચ ન વિજાનાતિ । તેન સો ઋષિ ગૌતમો મહાભાગો સ્વયં શક્તિના હતો સો પિ રાજા અર્જુનો અગ્નિના દગ્ધો શક્તિશૂલે મહાનરકે ઉપપન્નો ॥
___કલિંગેષુ દન્તપુરં નામ નગરં । તત્ર નારીકેલો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ દુષ્ટો વિવર્ણો રૌદ્રો દારુણો સાહસિકો ॥ સો શ્રમણબ્રાહ્મણા નિમન્ત્રયિત્વા શુનખેહિ ખાદયતિ । તેહિ ચ ખાદ્યંતેહિ હસતિ ॥ સો પિ અગ્નિના દગ્ધો મહાનરકે ઉપપન્નો શ્યામશવલેહિ અહોરાત્રાણિ ખાદ્યતિ ॥
___કંપિલ્લે નગરે બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ । તસ્ય રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય પુત્રશતં કુમારાણાં પુરોહિતસ્યાપિ યજ્ઞદત્તો નામ પુત્રો માણવકો પુરોહિતકુમારો ॥ દક્ષિણાપથાતો ઇષ્વસ્ત્રાચાર્યો શૃણ્વતિ । કંપિલ્લે નગરે રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય
[_મ્વુ_3.362_] કુમારશતો સ્તિ । તત્ર ગચ્છામિ કંપિલ્લં નગરં તં કુમારશતં ઇષ્વસ્ત્રજ્ઞાનં શિક્ષાપયિષ્યામિ તતો મે વૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ ॥ સો દાનિ કંપિલ્લમ્ આગતો પુરોહિતસ્યાલ્લીનો પુરોહિતેનાપિ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય અલ્લાપિતો ॥ બ્રહ્મદત્તો તમ્ આહ ॥ ઇદં મમ કુમારશતં ઇષ્વસ્ત્રજ્ઞાને શિક્ષાપેહિ । અહં તે વિપુલં વિત્તં દાસ્યામિ ॥ સો દાનિ ઇષ્વસ્ત્રાચાર્યો ઇષ્વસ્ત્રજ્ઞાનં શિક્ષાપેતિ પુરોહિતપુત્રો પિ યજ્ઞદત્તો તત્રૈવ ઇષ્વસ્ત્રજ્ઞાનં શિક્ષતિ તેહિ કુમારેહિ સાર્ધં ॥ તે દાનિ સર્વાવન્તં ઇષ્વસ્ત્રજ્ઞાનં શિક્ષિતા સર્વેષાં ચ ઇષ્વસ્ત્રજ્ઞાનેન યજ્ઞદત્તો વિશિષ્યતે ॥ તે દાનિ શિક્ષિતા સરાજિકાયે પરિષાયે પુરતો મહતો જનકાયસ્ય દર્શનં દેન્તિ । કુમારશતં યજ્ઞદત્તસ્ય ઇષું ક્ષિપંતિ યજ્ઞદત્તો પિ મણ્ડલાગ્રેણ તાનિ ઇષૂણિ કુમારશતેન ક્ષિપિયંતાનિ અસંપ્રાપ્તાનિ શરીરે સર્વાણિ ચ્છિન્દતિ ॥ સર્વા સા સરાજિકા પરિષા યજ્ઞદત્તસ્ય વિસ્મિતા । તસ્ય દાનિ શરભંગ ઇતિ નામ નિર્વૃત્તં અભૂષિ ॥
___વારાણસ્યા ઉત્તરેણ અનુહિમવન્તે સાહંજની આશ્રમપદં મૂલોપેતં પત્રોપેતં પુષ્પોપેતં ફલોપેતં કોદ્રવશ્યામાકભંગપ્રાસાદિકશાકશાલૂકસંપન્નં અનેકેહિ વૃક્ષસહસ્રેહિ પુષ્પફલોપેતેહિ શોભિતં પાનીયસંપન્નં ॥ તહિં કાશ્યપો નામ ઋષિઃ પ્રતિવસતિ પંચશતપરિવારો સર્વે પંચાભિજ્ઞા ચતુર્ધ્યાનલાભિનો મહર્દ્ધિકા મહાનુભાવા ॥ શરભંગો પુરોહિતપુત્રો તહિં સાહંજનીમ્ આશ્રમપદં ગત્વા કાશ્યપસ્ય ઋષિસ્ય સકાશે ઋષિપ્રવ્રજ્યાં પ્રવ્રજિતો ॥ તેનાપિ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તેન વિહરન્તેન યુજ્યન્તેન ઘટન્તેન વ્યાયમન્તેન ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ઉત્પાદિતાનિ પંચ ચાભિજ્ઞા સાક્ષીકૃતા ચતુર્ધ્યાનલાભી પંચાભિજ્ઞો મહાનુભાવો શરભંગો ઋષિ સંવૃત્તો સદેવકે લોકે અભિજ્ઞાતપરિજ્ઞાતકૌમારબ્રહ્મચારી ઉગ્રતપસ્યાશ્રિતો
[_મ્વુ_3.363_] મહાનાગો ॥ સો દાનિ દક્ષિણાપથગતો ॥ અસ્મકેષુ ગોદાવરી નદી । તસ્યા કૂલે કપિત્થકં નામ આશ્રમં સાધેત્વા પ્રતિવસતિ ॥
___કાશ્યપસ્ય ઋષિસ્ય શિષ્યો વત્સો નામ પંચશતપરિવારો અનુહિમવન્તે ગંગાકૂલે આશ્રમે પ્રતિવસતિ સર્વે પંચાભિજ્ઞા ચતુર્ધ્યાનલાભિનો કામેષુ વીતરાગા ઉંછવૃત્તિકા મહાનુભાવા । તત્ર દાનિ વત્સ-ઋષિસ્ય વાતવ્યાધિ ઉત્પન્નો ॥ સો અનુહિમવન્તે શીતમ્ અસહન્તો દક્ષિણાપથં ગતો ગોવર્ધનં નામ નગરં ॥ તત્ર દાનિ દણ્ડકી નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ અધાર્મિકો અધર્મરાજા દૃષ્ટિવિપન્નો વિષયલોલઃ મૂઢો વિપરીતદર્શી અમાતૃજ્ઞો અપિતૃજ્ઞો અશ્રામણ્યો અબ્રાહ્મણ્યો દારુણો નિષ્કૃપો સાહસિકો ॥ તેન સો વત્સો ઋષિ દૃષ્ટ્વા પાંશુના આક્રમાપિતો અહેઠેકો અદૂષકો અનપરાધી ॥ તસ્ય દાનિ રાજ્યે વિઘુષ્ટો નામાગ્રામાત્યો । તેન સો ઋષી તતો પાંશુરાશિતો શીઘ્રમ્ એવ જીવન્તો ઉત્ખનાપિતો પ્રણિપતિત્વા ચ અનુક્ષમાપિતો । ભગવં ન મે પ્રિયં યં રાજ્ઞા સાહસં કૃતં । સાધુ ભગવં ક્ષાન્તુમ્ અર્હસિ ॥ ઋષિ આહ ॥ અમાત્ય ગચ્છાહિ ઇતો રાજ્યતો શીઘ્રન્તિ । અહં સપ્તમં દિવસં કાલં કરિષ્યામિ મયા કાલગતે ઇહ રાજ્યે મહાદારુણભયં ભવિષ્યતિ ॥ સો દાનિ અમાત્યો વત્સસ્ય ઋષિસ્ય શ્રુત્વા સપુત્રદારો સપરિવારો સર્વેણ જ્ઞાતિગણેન સાર્ધં દણ્ડકિસ્ય રાજ્યતો અન્યં રાજ્યં સંક્રમતિ ॥ સપ્તરાત્રસ્યાત્યયેન વત્સો ઋષિ કાલગતો સમનન્તરકાલગતસ્ય ઋષિસ્ય ભૂતાનાં મહાસંક્ષોભં અભૂષિ તેહિ સરાજ્યં રાત્રીયે ભસ્મીકૃતં નગરં ॥
___ગંગાય ચ યમુનાયા ચ અન્તરા કાશ્યપો ઋષિ યજ્ઞં યજતિ । તત્ર અષ્ટાનવતિ
[_મ્વુ_3.364_] તાપસસહસ્રિયો સંનિપતિતાવો પંચાભિજ્ઞા ચતુર્ધ્યાનલાભિનો સર્વે મહર્દ્ધિકા મહાનુભાવા ॥
___કલિંગેષુ દન્તપુરં નામ નગરં તત્ર ઉગ્ગતો નામ રાજા સો તેષાં રાજ્ઞાં દારુણાં ઇમાં મહાભયાં મહાવિપત્તિં દૃષ્ટ્વા સંજયન્તીમ્ અધ્યગાત્* ઋષયો દર્શનાય ॥ સંજયન્તીયં ભીમરથો નામ રાજા । સો પિ તેષાં રાજ્ઞાં વિપત્તિં દૃષ્ટ્વા સંવિગ્નો સો તં કલિંગરાજં પૃચ્છતિ । કહિં ગમિષ્યસિ ॥ સો તમ્ આહ ॥ ગમિષ્યામિ ઋષયો દર્શનાય ॥ હસ્તિનાપુરે અષ્ટમકો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ । સો પિ તેષાં ચતુર્ણાં રાજ્ઞાં દારુણાં વિપત્તિં દૃષ્ટ્વા ત્રસ્તો સંવિગ્નો સો પિ પ્રસ્થિતો ઋષયો દર્શનાય ॥ શક્રો પિ દેવાનામ્ ઇન્દ્રો તેષાં ચતુર્ણાં અધાર્મિકાનાં અધર્મરાજ્ઞાં દુષ્ટિવિપન્નાનાં નિષ્કૃપાનાં દારુણાનાં સાહસિકાનાં વિપત્તિં દૃષ્ટ્વા આગતઃ મહતા દેવતાનુભાવેન ઋષયો દર્શનાય ॥
પંચ શતાનિ હિમવન્તપાર્શ્વે
મૂલફલાહારા ઋષયઃ પશ્યેન્સુઃ ।
ઉંછરતા તાપસા શુદ્ધલૂખા

સુસંયતા ઉગ્રતપા ઉદારા ॥
એકો અત્ર આસી ઋષિ વત્સગોત્રો
વાતેહિ આબાધેહિ કૃશો અભૂષિ ।
હિમવન્તપાર્શ્વે અસહન્તો શીતં
વનાતો સો ઓસરે રાજધાનીં ॥
તત્ર અભૂદ્ દણ્ડકી નામ રાજા
અધર્મચારી . . . . નિવિષ્ટો ।

દૃષ્ટિં ગ્રહેત્વા વિપરીતસંખ્યો
[_મ્વુ_3.365_] સો તં ઋષિં પાંશુના આક્રમેતિ ॥
તસ્યૈવ રાજ્ઞો અભુ અગ્રમાત્યો
નામેન વિઘુષ્ટો અભૂષિ રાજ્યે ।
સો તં ઋષિં ઉદ્ધરિય અવોચત્*
ન મે પ્રિયં સાધુ ક્ષમાહિ બ્રહ્મે ॥
વત્સો ઋષી તં અવચ અમાત્યં
ગચ્છ ઇતો મા તે સિયા અનર્થઃ ।
સપ્તરાત્રીયેન ઇતો ત્યયેન
મહદ્ ભયં ભવિષ્યતિ ઘોરરૂપં ॥
ઋષિસ્ય ચ કાલગતસ્ય તત્ર
ભૂતાનાં સંક્ષોભો મહા અભૂષિ ।
તન્તસ્ય રાજ્યં સધનં સરાષ્ટ્રં
એકાય રાત્રીય કરેન્સુ ભસ્મં ॥
અથાબ્રવીચ્ છરભંગો તપસ્વી
સમાગતા ઋષયો . . . . ।
ન સાધુરૂપં કૃતં દણ્ડકીના
ગચ્છામ વત્સસ્ય કરોમ પૂજાં ॥
અથાષ્ટમકો ભીમરથો ચ રાજા
કલિંગરાજા અથ ઉદ્ગતો ચ ।
સંવિગ્ના સંહૃષ્ટા ઇદં ઉવાચ
ગચ્છામથ ઋષયો દર્શનાય
પૃચ્છામથ યેન હિ તં ભવેય ॥
તે દાનિ અલ્લીના ત્રયો નરેન્દ્રા
સંતુષ્ટા સંવિગ્ના ઋષીણાં સમીપં ।
[_મ્વુ_3.366_] અલંકૃતા કુણ્ડલિનો સુવસ્ત્રા
વૈડૂર્યમુક્તાસ્તરખડ્ગપાણી ॥
ઋષયો આહન્સુઃ ॥
રાજા ઋષિં ભાષથ કે વ યૂયં
કથં વો જાનન્તિ મનુષ્યલોકે ॥
રાજાનો આહન્સુઃ ॥
અષ્ટમકો ભીમરથો ચ રાજા
કલિંગરાજા પુનર્ ઉદ્ગતો યં ।
સુસંયતા ઋષયો દર્શનાય
ઇહાગતા પૃચ્છતુકામા પ્રશ્નાં ॥
ઋષયો શક્રં અન્તરીક્ષગતં પૃચ્છન્તિ ॥
વૈહાયસં તિષ્ઠસિ અન્તરીક્ષે
ઓભાસયં પંચદશીવ ચન્દ્રો ।
પૃચ્છામ તે દેવ મહાનુભાવ
કથં તિ જાનન્તિ મનુષ્યલોકે ॥

શક્રો આહ ॥
દેવા મે જાનન્તિ શચીપતીતિ
મઘવન્તિ મે આહુ મનુષ્યલોકે ॥।
સો આગતો દેવ મહાનુભાવ
સુસંયતાં ઋષયો દર્શનાયે ॥
[_મ્વુ_3.367_] ઋષયો આહન્સુઃ ॥
પુરંદરો ભૂતપતી પુનર્ યો
દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ત્રિદશાનમ્ ઈશ્વરો ।
સો આગતો અસુરગણપ્રમર્દકો
ઓકાશમ્ આકાંક્ષતિ પ્રશ્નં પ્રષ્ટું ॥
દૂરા શ્રુતા મો ઋષયો સમાગતા
સુસંયતા વો ઋષયો સ્મ આગતા ।
પાદવન્દકા આર્યપ્રસન્નચિત્તા
અયં સર્વલોકે મનુષ્યશ્રેષ્ઠો ॥
ઋષિ આહન્સુઃ ॥
ઋષીણાં ગન્ધો ચિરભાવિતાનાં
ઉપવાયતિ એરિતો મારુતેન ।
ઇતો અપક્રમ્ય નિષીદ શક્ર
ન એષ ગન્ધો સુસહો દેવતેહિ ॥
શક્રો આહ ॥
ઋષીણાં ગન્ધો ચિરભાવિતાનાં
ઉપવાયતિ એરિતો મારુતેન ।
શુચિઃ સુગન્ધો ચિરભાવિતાનાં
ન એષ ગન્ધો પ્રતિકૂલ મહ્યં ॥
ઋષયો આહન્સુઃ ॥
અયં ઋષિઃ સરભંગો ઉદારો
યતો જાતો વિરતો મૈથુનાતો ।
[_મ્વુ_3.368_] આચાર્ય બુદ્ધો સુવિનીતરૂપો
સો વિહ પ્રશ્નાનિ વિયાકરોતુ ॥
[ઋષયો આહંસુઃ ॥ ]
વાશિષ્ઠ પ્રશ્નાનિ વિયાકરોહિ
યાચન્તિ ત્વાં ઋષયો સાધુરૂપા ।
એષો હિ ધર્મો મનુજેહિ પણ્ડિતે
યં વૃક્ષમ્ આકાંક્ષતિ તસ્ય ભારો ॥
[શરભંગ આહ ॥ ]
યત્ કિંચિ પ્રશ્નં મનસાભિકાંક્ષથ
કૃતાવકાશાનિ વદેથ યૂયં ।
અહં વો પ્રશ્નાનિ વિયાકરિષ્યં
દૃષ્ટં હિ મે તત્વમ્ ઇદં પરં ચ ॥
રાજા દાનિ પૃચ્છતિ ॥

યથા અભૂદ્ દણ્ડકિ નાલિકેરો
અર્જુનો ચ કલભો ચ રાજા ।
તેષાં ગતિં બ્રૂહિ સુપાપકર્મણાં
કુત્રોપપન્ના ઋષયો વિહેઠિય ॥
શરભંગો આહ ॥
યથા અભૂદ્ દણ્ડકિ નાલિકેરો
અર્જુનો ચ કલભો ચ રાજા ।
તેષાં ગતિં બુધ્ય સુપાપકર્મણાં
[_મ્વુ_3.369_] યત્રોપપન્ના ઋષીણાં વહેઠકા ॥
ઋષી પાંશુનાક્રમિ યેન દણ્ડકી
ઉચ્છિન્નમૂલો સધનો સરાષ્ટ્રો ।
કુક્કુલં નામ નરકં પ્રપન્નો
સ્ફુલિંગજાલા વ તતો સમુચ્છ્રયાઃ ॥
અર્જુનો નરકં શક્તિશૂલં
અધોશિરો ઊર્ધપાદો પ્રપન્નો ।
આંગીરસં ગૌતમં હેઠયિત્વા
ઋષિં તપસ્વિં ચિરબ્રહ્મચારિં ॥
યો સંયતાં પ્રવ્રજિતાં વિહિંસે
અન્નેન પાનેન નિમન્ત્રયિત્વા ।
તં નાલિકેરં શુનખા પરત્ર
પ્રસહ્ય ખાદન્તિ વિચેષ્ટમાનં ॥
યો ખણ્ડસો પ્રવ્રજિતં પ્રઘાતયેદ્*
ઋષિં ક્ષાન્તીવાદિં શ્રમનં અદૂષકં ।
કલભો અવીચિં નરકં પ્રપન્નો
મહાભિતાપં કટુકં ભયાનકં ॥
એતાદૃશાનિ નરકાનિ શ્રુત્વા
દૃષ્ટ્વા ચ રાષ્ટ્રાણિ સમૂહતાનિ ।
ધર્મં ચરે શ્રમણબ્રાહ્મણેષુ
એવંકરો સ્વર્ગમ્ ઉપેય સ્થાનં ॥
રાજાનો આહન્સુઃ ॥
યન્ તે અપૃચ્છે હમ્ અભિભવેસિ
અન્યન્ તે પૃચ્છામિ તદ્ ઇહ બ્રૂહિ ।
[_મ્વુ_3.370_] કિં સો વધિત્વા ન કદાચિ સોચતિ
કસ્ય પ્રહાણિં ઋષયો વર્ણયન્તિ ॥
શરભંગો આહ ॥
ક્રોધં વધિત્વા ન કદાચિ સોચતિ
ઈર્ષ્યાપ્રહાણિં ઋષયો વર્ણયન્તિ ।
સર્વસ્ય ઉક્તં પરુષં ક્ષમેયા
એતં બલં દુર્જયમ્ આહુ સન્તો ॥
રાજાનો આહન્સુઃ ॥

શક્યં હિ દ્વિન્નાં વચનં ક્ષમેતું
શ્રેષ્ઠસ્ય વા અથ વા સદૃશસ્ય ।
કથં હિ હીનસ્ય વચં ક્ષમેયા
આખ્યાહિ મે કૌણ્ડિન્ય એતમ્ અર્થં ॥
સરભગો આહ ॥
ભયા હિ શ્રેષ્ઠસ્ય વચઃ ક્ષમેન્તિ
સંરંભહેતોઃ પન સદૃશસ્ય ।
યો ચેહ હીનસ્ય વચં ક્ષમેયા
એતદ્ બલં ઉત્તમમ્ આહુ સન્તો ॥
કથં જાનેથ ચતુછન્નરૂપં
સદૃશં ચ શ્રેષ્ઠં અથ વા ચ હીનં ।
વિરૂપરૂપેણ ચરન્તિ સન્તો
[_મ્વુ_3.371_] તસ્માદ્ ધિ સર્વસ્ય વચં ક્ષમેયા ॥
ન એતમ્ અર્થં મહતી પિ સેના
સરાજિકા યુધ્યમાની કરેયા ।
યં ક્ષાન્તિમાં સત્પુરુષો કરોતિ
ક્ષાન્તીમતા વોપસમન્તિ વીરાઃ ॥
રાજાનો આહન્સુઃ ॥
સુભાષિતન્ તે અનુમોદયામો
અન્યન્ તે પૃચ્છામિ તદ્ ઇહ બ્રૂહિ ।
કતિવિધં શીલવન્તં વદેસિ
કતિવિધં પ્રજ્ઞાવન્તં વદેસિ ।
કતિવિધં સત્પુરુષં વદેસિ
કતિવિધં ચ શિરિ ન જહાતિ ॥
સરભંગો આહ ॥
કાયેન વાચાય સુસંવૃતો યઃ
મનસા ચ નો કિંચિ કરોતિ પાપં ।
ન ચાપિ લોકે અહિતં કરોતિ
તથાવિધં શીલવન્તં વદામિ ॥
સર્વાણિ અર્થાનિ પુનર્ વિનશ્યન્તિ
કાલાગતં ચ ન પ્રયાતિ અર્થં ।
ન ચાત્મહેતો . . વિધં ચરેયા
તથાવિધં પ્રજ્ઞાવન્તં વદેમિ ॥
યો વે કૃતજ્ઞો કૃતવેદિ પોસો
કલ્યાણમિત્રો દૃઢભક્તિરૂપો ।
[_મ્વુ_3.372_] વ્યસનસ્મિં સત્કૃત્ય કરોતિ કાર્યં
તથાવિધં સત્પુરુષં વદેમિ ॥
એતેહિ ધર્મેહિ ત્રિહિ યો ઉપેતો
સંમોદકો સખિલો શ્લક્ષ્ણવાચો ।
સગારવો સપ્રતીશો હિરીમાં