મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણય · ભાગ 261277

વિમુચ્ય દ્વેષકામૌ ત્વં વને તીર્થનિષેવકઃ ।
તપસાઽરાધય હરિં તતઃ પૂતો ભવિષ્યસિ । 31.17 ।
ઇત્યુક્તો દ્વેષમુત્સૃજ્ય ભીમે નિર્વેદમાગતઃ ।
અનુજ્ઞૣઅં તપસે પ્રાપ્તુમુપવાસપરોઽભવત્ । 31.18 ।
અનશ્નન્તં ચતુર્થેઽહ્નિ ધૃતરાષ્ટ્રં યુધિષ્ઠિરઃ ।
જ્ઞૣઅત્વા સમ્પ્રાર્થયામાસ ભોજનાર્થં પુનઃ પુનઃ । 31.19 ।
અનુજ્ઞૣઅં વનવાસાય ત્વત્તઃ પ્રાપ્યૈવ સર્વથા ।
ભોક્ષ્યેઽન્યથા નેતિ વદન્ ધૃતરાષ્ટ્રઃ શ્રમાન્વિતઃ ।
ઉપવાસકૃશો ભાર્યાં શિશ્રિયે મૂર્ચ્છિતઃ ક્ષણાત્ । 31.20 ।
શન્તમેન કરેણાથ ધર્મજસ્તં મૃદુ સ્પૃશન્ ।
શનૈઃ સઞ્જ્ઞૣઅમગમયદબ્રવીચ્ચ સુદુઃખિતઃ । 31.21 ।
પુરસ્કૃત્ય યુયુત્સું ત્વં કુરુ રાજ્યમકણ્ટકમ્ ।
ચ્દ્xલ્વિઇઇ.વયમેવ ત્વદર્થાય કુર્મઃ સર્વે તપો વને । 31.22 ।
નેત્યાહ ધૃતરાષ્ટ્રસ્તં કુલધર્મો હિ નો વને ।
અન્તે દેહપરિત્યાગસ્તન્માઽનુજ્ ઞૣઅતુમર્હસિ । 31.23 ।
તયોર્વિવદતોરેવં કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તેશ આવિર્ભૂતોઽબ્રવીન્નૃપમ્ । 31.24 ।
તપસાઽશેષદોષાણાં ક્ષયકામમિમં નૃપમ્ ।
અનુજાનીહિ નૈવાસ્ય ધર્મવિઘ્નકરો ભવ । 31.25 ।
કૣઅલે નિર્વેદમાપન્નસ્તપસા દગ્ધકિલ્બિષઃ ।
શુભ્રાં ગતિમયં યૣઅયાદન્યથા ન કથઞ્ચન । 31.26 ।
ઇત્યુક્તો ધર્મરાજસ્તમનુજજ્ઞે સ ચાણ્સિતઃ ।
શિક્ષયામાસ સદ્ધર્માન્ નીતિં ચ વિદુષેઽપ્યલમ્ ।
કેવલસ્નેહતો રાજ્ઞે શુશ્રાવ વિનયાય સઃ । 31.27 ।
અનુજ્ઞૣઅય ગૃહં પ્રાપ્તે ધર્મજે વિદુરં પુનઃ ।
શ્રાદ્ધાય વિત્તમાકાઙ્ક્ષન્ પ્રેષયામાસ તદ્વચઃ । 31.28 ।
શ્રુત્વા યુધિષ્ઠિરો ભીમમાહ દાતવ્યમદ્ય નઃ ।
પુત્રપૌત્રાપ્તબન્ધૂનાં શ્રાદ્ધેચ્છોર્વિત્તમઞ્જસા । 31.29 ।
તમાહ ભીમઃ પૣઅપાનાં વિમુખાનાં મધુદ્વિષઃ ।
પૣઅરલૌકિકસાહાય્યં ન કાર્યમિતરાર્થતઃ ।
દત્તેનાપિ હિ વિત્તેન પુત્રશ્રાદ્ધં કરિષ્યતિ । 31.30 ।
તજ્જ્ ઞૣઅત્વા દદતાં દોષો ભવેદિતિ વિચિન્તયન્ ।
કષ્ટાત્ કષ્ટતરં યૣઅન્તુ સર્વે દુર્યોધનાદયઃ । 31.31 ।
ભીષ્મૣઅદીનાં વયં શ્રાદ્ધકર્તારસ્તેન કિં તતઃ ।
કૣઅનીનત્વાત્તુ કર્ણસ્ય સહાસ્માભિઃ પૃથૈવ હિ ।
શ્રાદ્ધકર્મણ્યધિકૃતા કિં તસ્મૈ દીયતે ધનમ્ । 31.32 ।
ચ્દ્xલિx.ઇત્યુક્તવન્તં નૃપતિરર્જુનશ્ચોચતુઃ પુનઃ ।
યિયાસોર્યાચમાનાય નિજબાહુબલાર્જિતમ્ ।
દેહિ વિત્તં પરમતઃ કિં ત્વામેષોઽભિયાચતે । 31.33 ।
ઇત્યુક્તમપિ નેત્યેવ બ્રુવાણં શુદ્ધધાર્મિકમ્ ।

અપ્રીત્યા જોષમાસ્વેતિ પ્રોચ્યોવાચ યુધિષ્ઠિરઃ । 31.34 ।
કોશતો યદ્ બહિર્વિત્તં દૣઅનભોગાદિકારણમ્ ।
મમ સન્નિહિતં સર્વં તત્ પિત્રેઽદ્યાર્પિતં મયા । 31.35 ।
એવમેવાર્જુનોઽપ્યાહ વિદુરં પુનરૂચતુઃ ।
મુખ્યધર્મરતે ભીમે ન પિતા ક્રોદ્ધુમર્હતિ ।
ઇત્યુક્તો વિત્તમાદાય ગત્વા ક્ષત્તાઽગ્રજેઽબ્રવીત્ । 31.36 ।
યુધિષ્ઠિરાર્જુનૌ ભક્તિં નિતરાં ત્વયિ ચક્રતુઃ ।
નૣઅતિહૃષ્ટસ્ત્વદાજ્ઞૣઅયાં ભીમસ્તન્મા ક્રુધોઽત્ર ચ । 31.37 ।
શુદ્ધે ક્ષત્રિયધર્મે હિ નિતરોઽયં વૃકોદરઃ ।
નૃપૣઅર્જુનૌ ધર્મરતાવપિ લોકકૃપૣઅપરૌ । 31.38 ।
અજાતકોપસ્તચ્છ્રુત્વા ધૃતરાષ્ટ્રઃ પ્રશાન્તધીઃ ।
કૃત્વા ણ્સ્રાદ્ધાનિ સર્વેષાં મહાદાનાન્યનારતમ્ ।
દશરાત્રં દદૌ શુદ્ધમનસા નિરૃણત્વધીઃ । 31.39 ।
સર્વં સમર્પ્ય ગોવિન્દે પાર્થેભ્યોઽન્યેભ્ય એવ ચ ।
સ્વજનેભ્યઃ સમાદાય સ્રવન્નેત્રેભ્ય ઉચ્ચધીઃ ।
અનુજ્ઞૣઅં નિર્ગતઃ પ્રાહ પૌરજાનપદાન્ નૃપઃ । 31.40 ।
ધર્મતો રક્ષિતા યૂયમસ્મત્પૂર્વૈર્મહાત્મભિઃ ।
નચાહં પરમસ્નેહાદ્ યુષ્મૣઅભિઃ સુકૃપૣઅલુભિઃ ।
અરક્ષિતેતિ કથિતઃ પ્રમાદાદપિ સજ્જનાઃ । 31.41 ।
ઇષ્ટં ચ યજ્ઞૈઃ પૂર્તૈશ્ચ ચરિતં યુષ્મદાણ્સ્રયાત્ ।
પુત્રસ્તુ મમ પાપાત્મા સર્વક્ષત્રવિનાણ્સકઃ ।
સર્વાતિશઙ્કી મૂઢશ્ચ વૃદ્ધાનાં શાસનાતિગઃ । 31.42 ।
ચ્દ્લ્.સૌભ્રાત્રં યેન સન્ત્યજ્ય પાણ્ડવેષુ મહાત્મસુ ।
કૃતં વિરૂપં સુમહત્ કુર્યાદ્ યન્નાપરઃ ક્વચિત્ । 31.43 ।
અપ્રિયાણિ ચ કૃષ્ણસ્ય સુબહૂન્યાચરત્ કુધીઃ ।
પ્રાયસ્તેનાપિ મન્દેન ન યુષ્મૣઅસ્વશિવં કૃતમ્ । 31.44 ।
ભ્રાતરોઽસ્ય ચ સર્વેઽપિ તચ્છીલમનુવર્તિનઃ ।
હતાણ્સ્ચ સ્વેન પાપેન સસુતામાત્યબાન્ધવાઃ । 31.45 ।
સોઽહં વયોગતશ્ચૈવ પુત્રાધિભિરભિપ્લુતઃ ।
તત્સમ્બન્ધકૃતં પૣઅપં સ્વકૃતં ચૣઅત્યપેશલમ્ ।
પૣઅણ્ડવેષુ સકૃષ્ણેષુ તપસા માર્ષ્ટુમુદ્યતઃ । 31.46 ।
તત્ર મામનુજાનીધ્વં કૃપયા મિત્રવત્સલાઃ ।
મત્પ્રિયાર્થમપિ સ્નેહઃ પૣઅણ્ડવેષુ મહાત્મસુ । 31.47 ।
ક્રિયમાણોઽપિ કર્તવ્યો ભૂય એવ સદાઽચલઃ ।
તે હિ મે પુત્રકાઃ સન્ત ઇહામુત્ર ચ સૌખ્યદાઃ । 31.48 ।
ઇત્યુક્તૈઃ સ્વગુણાનુચ્ચૈઃ કીર્તયદ્ભિઃ સુદુઃખિતૈઃ ।
પર્યશ્રુનયનૈઃ કૃચ્છ્રાત્ પૌરજાનપદૈશ્ચિરાત્ ।
અનુજ્ઞૣઅતો યયૌ પાર્થૈરનુયાતઃ સુદૂરતઃ । 31.49 ।
સઞ્જયો વિદુરશ્ચૈનં સભાર્યમનુજગ્મતુઃ ।
અનુવવ્રાજ તં કુન્તી વનાય કૃતનિશ્ચયા । 31.50 ।

વૣઅર્યમાણાઽપિ તનયૈઃ સભાર્યૈર્ભૃશદુઃખિતૈઃ ।
સં સ્થાપ્ય તાન્ સુકૃચ્છ્રેણ યયૌ સાઽન્વેવ તં નૃપમ્ । 31.51 ।
સં ન્દર્શિતપથો રાજા કુન્તીવિદુરસઞ્જયૈઃ ।
ગૣઅન્ધારીસહિતઃ પ્રાપ કુરુક્ષેત્રે જગદ્ગુરોઃ ।
ક્રમેણૈવાઽશ્રમં વ્યાસદેવસ્ય સુરપૂજિતમ્ । 31.52 ।
ત્રિવત્સરાદસ્ય નિજસ્ય લોકસ્યાઽપ્તિં સભાર્યસ્ય જગાદ તત્ર ।
ચ્દ્લિ.બ્રહ્માઙ્કજસ્તેન ભૃશં પ્રતીતો વ્યાસોપદિષ્ટં વ્યચરત્ તપોઽગ્ર્યમ્ । 31.53 ।
સક્ષત્તૃગૣઅન્ધારિપૃથે સસઞ્જયે તપોભિરારાધયતિ પ્રભું હરિમ્ ।
વૈચિત્રવીર્યેઽત્ર સદારબન્ધુભૃત્યાસ્તુ પાર્થા દૃશયે સમાયયુઃ । 31.54 ।
ક્ષત્તૈકતામત્ર યુધિષ્ઠિરેણ પ્રાપ્તોઽથ ભાર્યાસહિતં સસઞ્જયમ્ ।
ઉપાસમાનેષુ વિચિત્રવીર્યપુત્રં પૃથાં ચૈવ પૃથાસુતેષુ । 31.55 ।
પ્રાદુર્બભૂવામિતશક્તિતેજોજ્ઞૣઅનાદ્ભુતૈશ્વર્યસુખાદિર્ ઊપઃ ।
વ્યાસો હરિસ્તત્ર સમીક્ષ્ય સર્વે સમ્પૂજયામાસુરુદગ્રભક્ત્યા । 31.56 ।
તૈઃ પૂજિતસ્તત્ર નિષણ્ણ આહ યદ્યદ્ યદિષ્ટં પ્રવદન્તુ તત્તત્ ।
દૣઅસ્યામિ તસ્યાદ્ય તદિત્યમુષ્મિન્ ભક્ત્યુચ્છ્રયઃ પૣઅણ્ડુસુતૈઃ સદારૈઃ ।
વૃતોઽત્ર કુન્તી રવિસૂનુજન્મમૃત્યૂત્થદોષાપગમં યયાચે । 31.57 ।
તેષાં પ્રદત્તેષ્વભિવાઞ્છિતેષુ વૈચિત્રવીર્યઃ સહ ભાર્યયૈવ ।
સમ્મન્ત્ર્ય નિઃ શેષરણેહતાનાં સન્દર્શનં પ્રાર્થિતવાં સ્તમીશમ્ । 31.58 ।
તતસ્તુ તે સત્યવતીસુતસ્ય સર્વેશ્વરસ્યાઽજ્ ઞયા સર્વ એવ ।
સમાગતાઃ સ્વર્ગલોકાત્ ક્ષણેન દત્તા ચદિવ્યા દૃગમુષ્ય રાજ્ઞઃ । 31.59 ।
ઊષુણ્સ્ચ રાત્રિં પરમાજ્ઞયૈવ સર્વે સ્વભાર્યાસહિતા યથા પુરા ।
તૃપ્તઃ સદારો નૃપતિશ્ચ તત્ર સર્વેઽપિ દૃષ્ટ્વૣઅ મહદદ્ભુતં તત્ । 31.60 ।
અથાઽજ્ ઞયૈવાસ્ય પરસ્ય સર્વાઃ સ્ત્રિયો નિજેશૈઃ સહિતા યયુઃ સ્વમ્ ।
વિનોત્તરાં તાં તુ કથાં નિશમ્ય પારીક્ષિતોઽયાચત તાતદૃષ્ટિમ્ । 31.61 ।
તં ચૣઅઽનયામાસ તદૈવ કૃષ્ણો હ્યચિન્ત્યશક્તિઃ સ વિકુણ્ઠલોકાત્ ।
દૃષ્ટ્વૣઅ સપારીક્ષિત આપ તુષ્ટિં સ્વતાતમીશેન સમાહૃતં પુનઃ । 31.62 ।
સમ્પૂજ્ય તં કૃષ્ણમપીશવન્દ્યં ક્ષમાપયામાસ પરીક્ષિદાત્મજઃ ।
ચક્રે ચ વિસ્રમ્ભમતીવ ભારતે પુનશ્ચ તત્રત્યજનૈઃ સમેતઃ । 31.63 ।
પૣઅર્થાઃ પુનઃ પ્રાપ્ય પુરં સ્વકીયં ધર્મેણ પૃથ્વીં પરિપાલયન્તઃ ।
ભોગાનરાગા અજુષન્ત યોગ્યાન્ યુક્તા જગદ્ધાતરિ વાસુદેવે । 31.64 ।
ચ્દ્લિઇ.વર્ષત્રયાન્તે ત્મસમાહિતાગ્નિં ત્યક્તાગ્નિભિસ્તૈર્વનમાલિહદ્ભિઃ ।
તે શુશ્રુવુર્ધૃતરાષ્ટ્રં સભાર્યં સહૈવ કુન્ત્યા પરિદગ્ધદેહમ્ । 31.65 ।
વ્રીલ્ . આમુખા ધ્યાનપરા નિશમ્ય સ્વર્યાતમાત્મીયપિતૃવ્યમાણ્સુ ।
સમેત્ય ભર્ત્રા પ્રતિપૂજ્યમાનાં કુન્તીં ચ તપ્તા વિદધુઃ ક્રિયાણ્સ્ચ । 31.66 ।
તે વિષ્ણુભક્ત્યા પરિપૂતકર્મભિર્જ્ઞૣઅનેન ચાન્તે તમનુસ્મરન્તઃ ।
પૣઅર્થૈઃ સુપુત્રૈઃ સુકૃતોર્ધ્વકર્મભિર્વૃદ્ધિં સુખસ્યાઽપુરનપ્યયાં શુભામ્ । 31.67 ।
ગૣઅવદ્ગણિર્વ્યાસસકાણ્સમેત્ય શુશ્રૂષયા તસ્ય પુનર્નિજાં ગતિમ્ ।
પ્રપેદિવાન્ પાણ્ડુસુતાણ્સ્ચ કૃષ્ણં પ્રતીક્ષમાણાઃ પૃથિવીમશાસન્ । 31.68 ।
અષ્ટાદશાબ્દાઃ પૃથિવીં સમસ્તાં પ્રશાસતામેવમગુર્મહાત્મનામ્ ।
અરિક્તધર્માર્થસુખોત્તમાનામનુજ્ઝિતાનન્તપદસ્મૃતીનામ્ । 31.69 ।

ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
(ધૃતરાષ્ટ્રાદિસ્વર્ગપ્રાપ્તિર્નામ) એકત્રિં શોઽધ્યાયઃ
ચ્દ્લિઇઇ.(પાણ્ડવસ્વર્ગારોહણમ્)
અથ દ્વાત્રિં શોઽધ્યાયઃ
ઓં । તતઃ કુરુક્ષેત્રમવાપ્ય કૃષ્ણો દીક્ષાં પ્રપેદે દ્વિષડબ્દસત્રે ।
સ એવ ચ વ્યાસભૃગૂદ્વહાત્મા ચક્રેઽત્ર સાદસ્યમજોઽપ્રમેયઃ । 32.1 ।
તત્રર્ત્વિજો દક્ષભૃગુપ્રધાનાઃ પૣઅર્થા યદૂનાં પ્રવરૈઃ સમેતાઃ ।
બ્રહ્મેશશક્રપ્રમુખાઃ સુરાણ્સ્ચ ચક્રુઃ સુસાચિવ્યમનન્તદાસાઃ । 32.2 ।
સર્વે ચ જીવા વસુધાતલ્ . અસ્થા યેઽન્યેઽન્તરિક્ષદ્યુમુખોત્તરેષુ ।
વસન્તિ નારાયણપાદસં શ્રયાસ્તે ચાત્ર સર્વે મુમુદુઃ સનાગાઃ । 32.3 ।
સુનિર્ણયસ્તત્ત્વવિનિર્ણયાર્થિનાં તત્ત્વસ્ય ચાભૂદિહ વાદશીલિનામ્ ।
મિથો વિવાદાત્ સુરભૂસુરાણાં વૣઅક્યાદ્ધરેર્વ્યાસભૃગૂદ્વહાત્મનઃ । 32.4 ।
ધર્માર્થકામાનખિલાનવાપુસ્તદર્થિનો મુક્તિમપીહ કૃષ્ણાત્ ।
યથેષ્ટપાનાણ્સનવાસસો જના વિચેરુરત્રામરમાનવાદયઃ । 32.5 ।
ક્ષેત્રં તદાસીદ્ધરિલોકસમ્મિતં યદીયુરત્રાખિલસજ્જના યુતિમ્ ।
નૣઅનાપ્તકામાણ્સ્ચ તતો બભૂવુર્નિર્યત્નદૃશ્યશ્ચ યતોઽત્ર કેશવઃ । 32.6 ।
દ્વાદશાબ્દં મહાસત્રમેવમેતાદૃશં હરિઃ ।
સમાપ્યાવભૃથસ્નાતઃ પૂજયિત્વાઽખિલાન્ જનાન્ । 32.7 ।
અનુજજ્ઞે ક્રમેણૈવ વત્સરેણ સમાગતાન્ ।
સ્વકુલં સઞ્જિહીર્ષુઃ સ વિપ્રશાપમજીજનત્ । 32.8 ।
ઉપદિશ્ય પરં જ્ઞૣઅનમુદ્ધવાયામુમાણ્સ્રમમ્ ।
બદર્યાખ્યં પ્રાપયિત્વા સપ્તમાબ્દં શતોત્તરમ્ ।
પ્રતીક્ષન્ પાલયામાસ પાર્થૈઃ સહ ભુવં પ્રભુઃ । 32.9 ।
સમારબ્ધં કલિયુગં યદા દુર્યોધનોઽપતત્ ।
ષટ્ત્રિં શાબ્દં પુનઃ કૃષ્ણઃ કૃતમેવાન્વવર્તયત્ । 32.10 ।
કૃતાદપિ વિશેષોઽયં યત્ પુણ્યસ્યાધિકં ફલમ્ ।
ચ્દ્લિવ્.અલ્પમેવ ચ પાપસ્ય કાલાત્ કૃષ્ણાજ્ઞયા તથા । 32.11 ।
એવં સુધાર્મિકે લોકે હરિભક્તિપરાયણે ।
નષ્ટેષુ કલિલિ ઙ્ગેષુ યુગવૃત્તિમભીપ્સવઃ । 32.12 ।
બ્રહ્મરુદ્રાદયો દેવાઃ સ્તુત્વા કેશવમવ્યયમ્ ।
વ્યજ્ઞૣઅપયન્ સ્વલોકાપ્તિં ઓં ઇત્યાહ સ ચાચ્યુતઃ । 32.13 ।
પ્રાચુર્યે સજ્જનસ્ય સ્યાન્ન કલેર્વૃદ્ધિરઞ્જસા ।
ઇતિ સ્વકુલસં હૃત્યૈ પ્રભાસમનયત્ પ્રભુઃ । 32.14 ।
પુણ્યક્ષેત્રેઽપિ ન મૃતિઃ સ્વગૃહે ત્વતિધર્મદા ।
ગત્યૈવાલ્પમપિ ક્ષેત્રં સ્યાન્મહત્ફલમિત્યજઃ । 32.15 ।
પ્રકાણ્સયિતુમેવૈનાન્ પ્રભાસાય કુશસ્થલાત્ ।
નીત્વા દાનાદિસદ્ધર્માં સ્તૈરકારયદચ્યુતઃ । 32.16 ।
તે તતઃ શાપદોષેણ કૃષ્ણેનૈવ વિમોહિતાઃ ।
મૈરેયમત્તા અન્યોન્યં નિપાત્ય સ્વાં તનું ગતાઃ ।

તદ્ દૃષ્ટ્વૣઅ બલદેવોઽપિ યોગેન સ્વતનું યયૌ । 32.17 ।
તતઃ પરેશોઽગણિતાનુભાવઃ સ્વસારથિં પૣઅણ્ડવાનાં સકાણ્સમ્ ।
સ્વલોકયાનપ્રતિવેદનાય સ્વસ્યાનુ ચૈષાં ત્વરયાઽભ્યયાતયત્ । 32.18 ।
અથાઽસતઃ પિપ્પલમૂલ ઈશિતુરૂરુસ્થિતં પૣઅદતલ્ . અં સુતામ્રમ્ ।
દૃષ્ટ્વૣઅ જરા નામ સસર્જ શલ્યં ભક્તોઽપ્યલં રોહિતં શઙ્કમાનઃ । 32.19 ।
અચ્છેદ્યાભેદ્યદેહસ્ય શલ્યે પાદમુપસ્થિતે ।
સમીપમાગતો વ્યાધો દૃષ્ટ્વૣઅ ભીતોઽપતદ્ ભુવિ । 32.20 ।
વિપ્રવાક્યં મૣઅનયાનઃ કૣઅરયિત્વાઽમુના હરિઃ ।
પૣઅપં મૣઅં જહિ દેવેતિ યાચન્તમનયદ્ દિવમ્ । 32.21 ।
પૣઅદપ્રહારદોષેણ તં ભૃગું વ્યાધતાં ગતમ્ ।
પશ્ચાત્તાપેન ભક્ત્યા ચ સુપ્રીતસ્તચ્છરીરિણમ્ ।
ચ્દ્લ્વ્.સ્વાજ્ઞૣઅપ્રાપ્તવિમાનેન દિવં નિન્યે જનાર્દનઃ । 32.22 ।
નીચા યોનિર્નીચનીચ કર્માઽપ્તં નીચકર્મતઃ ।
અદુષ્ટત્વાત્તુ મનસો ભક્તિલોપો નચાપ્યભૂત્ ।
ભૃગોરત્રાબુદ્ધિપૂર્વં નૣઅતિદોષકૃદપ્યભૂત્ । 32.23 ।
તતો વિરિ ઞ્ચેશપુરન્દરાદ્યાઃ પુનઃ સ્તુવન્તોઽભિયયુઃ પ્રણમ્ય ।
કૃષ્ણં સ ચાઽશ્વેવ યયૌ સ્વલોકં સ્વતેજસા સર્વમિદં પ્રકાણ્સયન્ । 32.24 ।
ગોપાલમન્ત્રં ભજતાં ફલપ્રદ એકેન ર્ ઊપેણ સ ભુવ્યદૃશ્યઃ ।
તસ્થૌ દ્વિતીયેન ચ સૂર્યમણ્ડલે તૃતીયમાસીચ્છિવપૂજિતં વપુઃ । 32.25 ।
સમ્પૂજિતં બ્રહ્મલોકે ચતુર્થં કઞ્જોદ્ભવેનાથ પરં સ્વધામ ।
સમાપ્નુવાનં વપુરસ્ય પઞ્ચમં ભક્ત્યાઽન્વયુર્દેવવરાઃ સ્વશક્ત્યા । 32.26 ।
તત્તેજસા તે પ્રતિમુષ્ટદૃષ્ટયઃ પુરુષ્ટુતાદ્યા અમિતોરુદીધિતેઃ ।
યૣઅવત્ સ્વગમ્યં ત્વનુગમ્ય તસ્થુર્નિમીલિતાક્ષા વિહતોર્ધ્વચારાઃ । 32.27 ।
વીન્દ્રેશશેષાનુગતઃ સ્વયમ્ભૂર્ધામ પ્રવિષ્ટં તમજં પ્રણમ્ય ।
વીન્દ્રાદિકૈરપ્યયુતઃ સ્વપિત્રાઽશ્લિષ્ટો રહશ્ચાકથયત્ તથાઽસ્તૌત્ । 32.28 ।
સ પૂર્વરૂપેણ સમાપ્ય ચૈક્યં વિભજ્ય ચેચ્છાનુસૃતોઽથ રેમે ।
હરિઃ શ્રિયા બ્રહ્મમુખૈશ્ચ મુક્તૈઃ સમ્પૂજ્યમાનોઽમિતસદ્ગુણાત્મા । 32.29 ।
બ્રહ્માઽપિ શર્વાદિયુતઃ સ્વલોકં પ્રાપ્તઃ પુનસ્તત્ર ગતં ચ કૃષ્ણમ્ ।
રેમેઽભિપશ્યન્ પ્રતિપૂજયં સ્તં સુરાણ્સ્ચ સર્વે રવિબિમ્બસં સ્થમ્ । 32.30 ।
યતો ન દર્શિતા ભ્રાન્તિઃ પ્રાદુર્ભાવેષ્વપિ ક્વચિત્ ।
દેહત્યાગાનુકારેણ હરિણા તદિહાચ્યુતઃ । 32.31 ।
મોહયિત્વાઽસુરાનન્ધં તમઃ પ્રાપયિતું પ્રભુઃ ।
ચિદાનન્દૈકદેહોઽપિ ત્યક્તં દેહમિવાપરમ્ ।
સૃષ્ટ્વૣઅ સ્વદેહોપમિતં શયાનં ભુવ્યગાદ્ દિવમ્ । 32.32 ।
દૣઅરુકોક્ત્યા સમાયાતઃ પૣઅર્થસ્તમદહત્ તદા ।
ચ્દ્લ્વિ.રૌહિણેયાદિકાનાં ચ શરીરાણિ પ્રધાનતઃ ।
દૣઅરુકો વિષ્ણુલોકં તુ પુનરાપ યથાગતમ્ । 32.33 ।
તથૈવ જનમોહાય પ્રાપ્ય વહ્નાવદૃશ્યતામ્ ।
રુગ્મિણ્યગાદ્ધરેઃ પૣઅર્શ્વં સત્યા કૃત્વા તપસ્તથા । 32.34 ।
ચિદાનન્દૈકદેહે હિ દ્વિરૂપે ઇવ તે યતઃ ।

એકૈવાતઃ કૃષ્ણવત્ તે દુષ્ટાન્ મોહયતસ્તથા । 32.35 ।
અન્યા મહામહિષ્યસ્તુ ત્યક્ત્વા દેહં હુતાણ્સને ।
કૣઅણ્સ્ચિત્ કાણ્સ્ચિત્તુ તપસા ત્યક્તદેહા હરિં યયુઃ । 32.36 ।
રૌહિણેયાદિકાનાં ચ ભાર્યા વહ્નિમુખે તનુમ્ ।
ત્યક્ત્વા સ્વભર્તૣઋનેવાઽપુઃ સર્વા એવ પતિવ્રતાઃ । 32.37 ।
વસુદેવઃ પૣઅર્થમુખાચ્છ્રુત્વૈતદ્ યોગમાસ્થિતઃ ।
ત્યક્ત્વા દેહં કશ્યપત્વં પ્રાપ કૃષ્ણાનુરાગતઃ । 32.38 ।
તસ્યાર્જુનોઽશ્વમેધાગ્નાવન્ત્યકર્માકરોત્ તદા ।
ત્યક્તદેહાસ્તસ્ય ભાર્યા વહ્નૌ પ્રાપુસ્તમેવ ચ । 32.39 ।
સ્ત્રિયો બાલાં સ્તથાઽદાય ધનં ચૈવ ધનઞ્જયઃ ।
વિનિર્યયૌ દ્વારવત્યાસ્તાં જગ્રાસ ચ સાગરઃ । 32.40 ।
સ્ત્રીબાલસહિતે પાર્થ એકસ્મિન્ પથિ ગચ્છતિ ।
શાપાત્ સુપાપા ૡઅભીરાઃ સ્ત્રીજનાન્ જહ્રુરુદ્ધતાઃ । 32.41 ।
યૣઅસ્તાઃ ષોડણ્સસાહસ્રવનિતાઃ શતસં યુતાઃ ।
કૃષ્ણણ્સાપાન્મ્લેચ્છવશં યયુર્દર્પનિમિત્તતઃ । 32.42 ।
હ્રિયમાણે ધને ચૈવ વનિતાસુ ચ વાસવિઃ ।
યુયુત્સુર્ગાણ્ડિવં સજ્યં કૃચ્છ્રેણૈવ ચકાર હ । 32.43 ।
ક્ષીણાસ્તસ્ય શરા દૈવાન્નાસ્ત્રાણિ સ્મૃતિમાયયુઃ ।
સ તદ્ દૈવકૃતં જ્ઞૣઅત્વા સં સ્મરન્ પુરુષોત્તમમ્ ।
ચ્દ્લ્વિઇ.નિઘ્નઞ્છત્રૂન્ ગાણ્ડિવેન શેષં રક્ષન્ કુરૂનગાત્ । 32.44 ।
તદા કુરુક્ષેત્રગતં જગદ્ગુરું સુપૂર્ણવિજ્ઞૣઅનબલર્દ્ધિસત્સુખમ્ ।
તમેવ વાસિષ્ઠકુલોદ્વહં હરિં નિરીક્ષ્ય દુઃખેન પપાત પાદયોઃ । 32.45 ।
સ તેન પું સાં પ્રવરેણ હેતુભિઃ સમ્બોધિતોઽજ્ઞૣઅનતમોં શુમાલિના ।
સં સ્થાપ્ય ચેતઃ પુનરેવ તસ્મિન્ જહૌ શુચઃ પ્રાયશ એવ ધૈર્યાત્ । 32.46 ।
સ્ત્રિયો મ્લેચ્છહૃતાઃ કૃષ્ણપ્રેષિતાદ્ દાલ્ભ્યતઃ પુનઃ ।
ગોવિન્દૈકાદશીં શ્રુત્વા કૃત્વા સારસ્વતે જલે ।
નિમજ્જ્ય વાયોર્વચનાત્ ત્યક્તદેહા દિવં યયુઃ । 32.47 ।
અર્જુનસ્તુ કુરુક્ષેત્રે હાર્દિક્યયુયુધાનયોઃ ।
સુતૌ સારસ્વતે ચૈવ દેશે રાજ્યેઽભ્યષેચયત્ । 32.48 ।
અનિરુદ્ધસુતં વજ્રં પ્રિયં કૃષ્ણસ્ય સદ્ગુણમ્ ।
સશૂરસેનેન્દ્રપ્રસ્થરાજાનમકરોદ્ વશી । 32.49 ।
સ્ત્રીબાલાં શ્ચ ધનં ચૈવ તસ્મિન્ સં સ્થાપ્ય ફલ્ગુનઃ ।
યયૌ ભ્રાતૣઋનશેષં ચ વૃત્તં તેષામવર્ણયત્ । 32.50 ।
તે ચાવિયોગસમયં સ્મરન્તો મુરવૈરિણા ।
અભ્યષિઞ્ચન્ ભાગવતં મૣઅહારાજ્યે પરીક્ષિતમ્ । 32.51 ।
સ્ત્રીહારિણાં ચ મ્લેચ્છાનાં વધાયૈનમયોજયન્ ।
કૃતં ચ તેન તત્ કર્મ વોઢ્રા પૈતામહં ધુરમ્ ।
સમયં પરિરક્ષદ્ભિર્ન પાર્થૈરેવ યત્ કૃતમ્ । 32.52 ।
વૣઅસુદેવપદા સ્પૃષ્ટભૂકણ્ટકસમુદ્ધૃતિઃ ।
સમયઃ પૣઅણ્ડવાનાં હિ તસ્યૈવાનુગતિઃ પરમ્ । 32.53 ।

અનુવ્રજદ્ભિર્વિશ્વેશં નૣઅસ્માભિર્ભૂસ્તદુજ્ઝિતા ।
ભોજ્યા રક્ષ્યૣઅઽપિ વા તેષામિત્યેવ સમયઃ પુરા । 32.54 ।
તત્ર કાલ્ . ઈ ભીમભાર્યા વૈષ્ણવં યોગમાસ્થિતા ।
ચ્દ્લ્વિઇઇ.કૃષ્ણયૈકત્વમાપન્ના ત્યક્ત્વા દેહં તુ માનુષમ્ । 32.55 ।
સુભદ્રાદ્યાસ્તુ યા ભાર્યાઃ પૣઅર્થાનાં તુ તદાજ્ઞયા ।
યુયુત્સુશ્ચાત્ર શિક્ષાર્થં પૌત્રસ્યૈવાવસન્ પુરે । 32.56 ।
સન્ત્યજ્ય રાજ્યચિહ્નાનિ વૈષ્ણવં યોગમાસ્થિતાઃ ।
વીરાધ્વાનં યયુઃ સર્વે કૃષ્ણયા સહ પાણ્ડવાઃ । 32.57 ।
પ્રાગુદીચીં દિશં પૂર્વં યયુસ્તત્રાર્જુનો ધનુઃ ।
નૣઅત્યજલ્લોભતસ્તં તુ સમુદ્રમુપ પાવકઃ ।
દૃષ્ટ્વૣઅ યયાચે રાજાનં તદુક્તઃ પ્રાસ્યદમ્બુધૌ । 32.58 ।
પ્રાતિભાવ્યં તુ વરુણે નિસ્તીર્યાગ્નિરદૃશ્યતામ્ ।
યયૌ તેઽપિ યયુઃ ક્ષિપ્રં પ્લવન્તઃ સપ્તવારિધીન્ । 32.59 ।
અહોભિઃ સપ્તભિર્યોગં સમારૂઢૣઅઃ પ્રદક્ષિણમ્ ।
કૃત્વા ક્વચિદસજ્જન્ત આસેદુર્ગન્ધમાદનમ્ ।
અત્ર નારાયણક્ષેત્રે તેષાં તન્વોઽપતન્ ક્રમાત્ । 32.60 ।
દ્રૌપદીસહદેવાદિપઞ્ચાનાં તત્ર મારુતિઃ ।
સદેહનાકાનિચ્છુત્વાદ્ દેહપ્રપતનં હિ તત્ । 32.61 ।
તેષામિહેતિ યાથાર્થ્યં જાનન્ પપ્રચ્છ ધર્મજમ્ ।
કેનકેનાપતદ્ દેહો દોષેણ ન ઇતિ ક્રમાત્ । 32.62 ।
મૃતિકાલે હિ યો યસ્ય દોષં વક્ત્યૃણમોચનમ્ ।
તસ્માત્ સ્યાદુક્તદોષસ્યેત્યાહ યચ્છ્રુતિરેવ તત્ ।
ઋણમોક્ષાય સર્વેષાં ભીમો દોષાનવાદયત્ । 32.63 ।
સોઽપીચ્છાપતિતાન્ દેહાનજાનઞ્છુદ્ધકર્મણામ્ ।
અપશ્યન્ કારણં પ્રાહ દોષાન્ સ્યાદેવમિત્યપિ ।
રાજા સમ્ભાવનામાત્રં નહિ કાર્યમકારણમ્ । 32.64 ।
"સ્વચ્છન્દમૃત્યવો યોગાદ્ દેહાનુત્સૃજ્ય પાણ્ડવાઃ ।
કૃષ્ણા ચાઽપુઃ પરં સ્થાનં યન્ન યાન્ત્યપિ દેવતાઃ " ।
ચ્દ્લિx.ઇતિ શ્રુતેર્ન તે પાપાદ્ દેહાં સ્તત્યજુરૂર્જિતાઃ । 32.65 ।
"ઋણાન્યુન્મુચ્ય દોષોક્ત્યા સ્વાનાં ભીમઃ સ્વકાં તનુમ્ ।
તત્યાજ પરમં ધ્યાયન્નાપ ચ સ્થાનમુત્તમમ્" ।
ઇતિ સ્કાન્દપુરાણોક્તં વ્યાસવાક્યમૃષીન્ પ્રતિ । 32.66 ।
ભીમાદૃતે હિ ચતુર્ષુ પક્ષપાતસ્તુ વાસવૌ ।
યોગ્ય એવેતિ કૃષ્ણાયા ન દોષઃ સ્યાત્ કથઞ્ચન । 32.67 ।
નીતિર્ ઊપે વીર્યબલે મહાન્ત્યેષાં યતઃ ક્રમાત્ ।
પ્રાણત્વાદ્ ભોગશક્તિશ્ચ નહિ દોષાય મારુતેઃ । 32.68 ।
"યથાસ્વરૂપવિજ્ઞૣઅનમાત્મન્યપિ ન દોષકૃત્" ।
ઇતિ વ્યાસસ્મૃતેરેષામુક્તદોષોદ્ભવઃ કથમ્ । 32.69 ।
કદાચિદતિમાનોઽપિ ત્રયાણામેષુ જાયતે ।
તથાઽપિ તત્ફલં નૈતત્ તારતમ્યં હિ મુક્તિગમ્ ।

ગુણદોષાધિકાલ્પત્વાદત્રસ્થમપિ હિ શ્રુતમ્ । 32.70 ।
આરબ્ધકર્મનાણ્સે હિ પતેદ્ દેહોઽપ્યપાપિનઃ ।
યુધિષ્ઠિરોઽપિ હિ સ્વર્ગં બુભુજે નૈવ તત્તનુઃ । 32.71 ।
અતિમાનાદયો દોષાઃ કુત એવ હિ મારુતેઃ ।
અનાદિકાલતઃ સર્વદોષહીના ગુણાધિકાઃ । 32.72 ।
સર્વજીવગણેભ્યો યે તે હિ વાયુત્વમાપ્નુયુઃ ।
ઋજવો નામ યે દેવા દેવાનામપિ દેવતાઃ । 32.73 ।
અભાવં હ્યતિમાનાદેર્ભીમસ્યાઽહ ચ કેશવઃ ।
"યત્કિઞ્ચાઽત્મનિ કલ્યાણં સમ્ભાવયસિ પાણ્ડવ ।
સહસ્રગુણમપ્યેતત્ ત્વયિ સમ્ભાવયામ્યહમ્" । 32.74 ।
ઇતિ તસ્માદ્ યથા યુદ્ધે ધર્મહાનિમમન્યત ।
એવમત્રાપ્યધર્મેણ દેહપાતં નૃપોઽબ્રવીત્ । 32.75 ।
ચ્દ્લ્x.પૂજ્યેભ્યઃ પૂર્વમેવૈષાં દેહપાતમભીપ્સતામ્ ।
તત્કામાદ્ દેહપાતોઽભૂન્ન પાપાન્મુચ્યતાં યથા । 32.76 ।
નહિ પાપફલાન્મુક્તૌ દેહપાતઃ કથઞ્ચન ।
કિન્તુ કર્મક્ષયાદેવ તથા સર્વત્ર નિશ્ચિતઃ । 32.77 ।
તેષુ સ્વલોકાન્ પ્રાપ્તેષુ ધર્મજશ્ચાઽત્મના સહ ।
યયૌ પુરો દેવરથસ્તદાઽસ્યાવતતાર હ । 32.78 ।
રથમારુહેતિ કથિતો રથિના પુરતઃ શુનઃ ।
આરોહમબ્રવીન્નૈતદ્ યુક્તમિત્યાહ સોઽપિ તુ । 32.79 ।
નૣઅઽરુહેયં વિના ણ્સ્વાનમિતિ તેન સ્થિરોદિતે ।
સ્વરૂપં દર્શયામાસ ધર્મો હ્યાપ્તઃ શ્વરૂપતામ્ । 32.80 ।
આનૃશં સ્યપરત્વેન કીર્તિમેવાઽત્મનો વૃષઃ ।
ખ્યાપયામાસ કૌન્તેયરૂપિણો ધર્મસૂક્તિભિઃ । 32.81 ।
તતઃ સ રથમારુહ્ય લોકાનામુત્તરોત્તરમ્ ।
અતિક્રમ્યાખિલાન્ રાજ્ઞો જગામ શ્રીપતિપ્રિયઃ । 32.82 ।
સર્વેષામુત્તરં લોકમૈન્દ્રં પ્રાપ્યેદમેવ તે ।
સ્થાનમિત્યુદિતો દેવૈર્દુર્યોધનમવૈક્ષત ।
સભ્રાતૃકં જ્વલન્તં ચ સર્વેષામુપરિ સ્થિતમ્ । 32.83 ।
તં દૃષ્ટ્વૣઅ પરમક્રુદ્ધો નિમીલ્ય નયને શુભે ।
ભ્રાતરો મે ક્વ કૃષ્ણા ચ સકર્ણાઃ ક્વ ચ બાન્ધવાઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નાદયઃ પુત્રા હૈડિમ્બાદ્યાણ્સ્ચ સર્વશઃ । 32.84 ।
યૣઅદવશ્ચેતિ પપ્રચ્છ દેવાં સ્તે ચ તમબ્રુવન્ ।
કિં તે તૈઃ સ્વકૃતં કર્મ ભુજ્યતેઽત્ર નચાપરૈઃ । 32.85 ।
ઇત્યુક્ત આહ પાપોઽયં પૃથિવીક્ષયકારકઃ ।
સર્વાતિશઙ્કી મિત્રધ્રુઙ્ નારાયણપરાઙ્મુખઃ । 32.86 ।
ચ્દ્લ્xઇ.નૣઅસ્તિકોઽતિશઠઃ ક્રૂરો દ્વેષ્ટા વિષ્ણોણ્સ્ચ તદ્ભુવામ્ ।
કથં દુર્યોધનઃ સ્થાનં સર્વોત્તમમવાપ્તવાન્ । 32.87 ।
કથં ચ સર્વધર્મજ્ઞૣઅ નારાયણપરાયણાઃ ।
સં સ્થિતાઃ પરમે ધર્મે દૃશ્યન્તેઽત્ર ન મત્પ્રિયાઃ । 32.88 ।

યત્ર સન્તસ્તુ તે સન્તિ તત્ર સ્થાતવ્યમેવ મે ।
નિરયેઽપિ નચાત્રાપિ નાનેન સહ પાપિના ।
અસ્ય વીરતમસ્યેદં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય યુજ્યતે । 32.89 ।
ઇત્યુક્તા દેવત્ આ દૂતં સ્વાનાં સન્દર્શનાર્થિનઃ ।
રાજ્ઞઃ સમ્પ્રેષયામાસુસ્તત્સન્દર્શિતવર્ત્મના । 32.90 ।
દુર્ગન્ધેન સુકૃચ્છ્રેણ તમસા પ્રાવૃતેન ચ ।
ગત્વૈવ કિયતીં ભૂમિં તદ્દુર્ગન્ધાસહો નૃપઃ ।
ઇચ્છન્ નિવર્તનં તત્ર સ્વાનાં વૣઅચ ઇવાણ્સૃણોત્ । 32.91 ।
ક્ષણં તિષ્ઠ મહારાજ સન્નિધાનબલાત્ તવ ।
વેદના નો ન મહતીત્યેચ્છ્રુત્વા યુધિષ્ઠિરઃ । 32.92 ।
કે યૂયમિતિ પપ્રચ્છ દીનધ્વનિવિશઙ્કિતઃ ।
ભીમોઽહમર્જુનઃ કર્ણ ઇત્યાદ્યુક્તમિવાણ્સૃણોત્ । 32.93 ।
શ્રુત્વા તત્ કૃપયાઽવિષ્ટઃ શોકામર્ષસમન્વિતઃ ।
આહ દૂતં યથેષ્ટં ત્વં ગચ્છ નાહમિતો વ્રજે । 32.94 ।
નચ સ્વર્ગેણ મે કાર્યં ત્યક્ત્વા સ્વજનમીદૃશમ્ ।
ઇત્યુક્તઃ પ્રયયૌ દૂતસ્તસ્થાવેવ યુધિષ્ઠિરઃ । 32.95 ।
તતોઽત્ર દેવાઃ પુરુહૂતપૂર્વકાઃ સમાયયુઃ સ્નેહવશાદ્ યુધિષ્ઠિરે ।
તેષ્વૣઅગતેષ્વેવ ન તત્ર વાચો દીના ન દુર્ગન્ધતમોઽપ્યપશ્યત્ ।
સ્વર્ગોત્તમં દેશમપશ્યદેતમભ્રાન્તચેતાઃ સ યુધિષ્ઠિરસ્તદા । 32.96 ।
આહાત્ર ધર્મઃ પુનરાત્મસદ્યશઃ પ્રકાણ્સયન્ પાણ્ડુસુતાભિધં સ્વમ્ ।
ધર્માદ્ વિશિષ્ટા હિ સદાઽનૃશં સતા દૃષ્ટા ચસા ત્વય્યધિકા ત્રિશો મયા । 32.97 ।
ચ્દ્લ્xઇઇ.શક્રોઽપ્યુવાચૈનમિદં મૃષા તે પ્રદર્શિતં દ્રોણકૃતે મૃષાગિરઃ ।
કૃચ્છ્રાદિદં તે કથિતં નચાતિવિસ્રમ્ભ આસીત્ તવ કૃષ્ણવાક્યે । 32.98 ।
નહ્યાજ્ઞયા વાસુદેવસ્ય કિઞ્ચિત્ પાપં ભવેત્ સર્વવિધર્મિણોઽપિ ।
બ્રહ્માપરાક્ષ્યેઽપિ વિકર્મ સૂચકં પ્રારબ્ધપાપસ્ય વિષાણ્સનં યથા । 32.99 ।
પશ્યાત્ર ભીમપ્રમુખાન્ સુખસ્થાન્ સમ્પૂજ્યમાનાં સ્ત્રિદશૈઃ સુરૂપાન્ ।
કુતઃ પરબ્રહ્મદૃશાં સુશુદ્ધસત્કર્મણાં કૃષ્ણપરાયણાનામ્ ।
પરેણ યોગેન વિસૃષ્ટતન્વાં દુઃખં ભવેદ્ દેવવરાધિપાનામ્ । 32.100 ।
એતે હિ દેવપ્રવરાઃ પૃથિવ્યાં જાતા ભુવો ભારજિહીર્ષુમીશમ્ ।
પ્રતોષ્ય તદ્ભાવિતબુદ્ધિકર્મભિઃ પુનશ્ચ તેનૈવ સહાઽપિરે દિવમ્ । 32.101 ।
ન તે નૃપૣઅદ્યાપિ હિ માનુષો ગતો ભાવસ્તતો દ્વેષ્ટિ સુયોધનાદીન્ ।
નિમજ્જ્ય તદ્ વિષ્ણુપદોદકેઽત્ર વિસૃજ્ય દેહં ભજ દેવભાવમ્ । 32.102 ।
સુયોધનાદ્યા યદિમે સુપાપા ૡઅરબ્ધકર્મક્ષયમાપ્ય નિત્યે ।
નિઃ શેષસૌખ્યોજ્ઝિતનિત્યદુઃખેઽવશાઃ પતિષ્યન્ત્યપુનર્નિવૃત્તાઃ । 32.103 ।
દેવાં શજા યે તુ સમસ્તશસ્તે સ્વમૂલરૂપં સમવાપ્ય કાલે ।
સ્વતારતમ્યાનુસૃતાં વિમુક્તિં પ્રાપ્સ્યન્તિ નાત્રાપિ વિચાર્યમસ્તિ । 32.104 ।
ઇત્યુક્ત આણ્સ્વેવ નિમજ્જ્ય ગઙ્ગાં ધર્માત્મજસ્તં પ્રવિસૃજ્ય દેહમ્ ।
સદ્યો બભૌ દૈવમવાપ્ય કાયં વિસૃષ્ટરોષાદિસમસ્તદોષઃ । 32.105 ।
સ તુ પ્રપશ્યન્ સ્વજનં સમસ્તં સ્વમૂલરૂપાતિસમીપસં સ્થમ્ ।
દદર્શ ભીમં ચ મરુત્સમીપે મધ્યે જ્વલન્તં મરુતાં ગણસ્ય । 32.106 ।

દદર્શ કૃષ્ણામપિ તત્સમીપે શ્રિયા જ્વલન્તીં સમતીત્ય ચાન્યાઃ ।
સ્પ્રષ્ટું ચ સં સ્કારવશાદિયેષ નિષિધ્ય તં પ્રાહ સુરાધિરાજઃ । 32.107 ।
એષા હિ સાક્ષાજ્જગતાં પ્રિયસ્ય પ્રાણાત્મનો જીવવરેશ્વરસ્ય ।
પ્રાણપ્રિયા ણ્સ્રીરિતિ નામ યસ્યાઃ શમાત્મકેઽસ્મિન્ રમતે યદેષા । 32.108 ।
ચ્દ્લ્xઇઇઇ.યુષ્મચ્ચતુર્દેહગતસ્ય વાયોર્વાયુપ્રિયા ભીમતનોસ્તથૈવ ।
ભોગાય સૃષ્ટા પુરુષોત્તમેન યુષ્મત્પ્રિયાર્થં ભવત્ આં ચ દારૈઃ । 32.109 ।
પ્રીતિસ્તતો હ્યભ્યધિકા બભૂવ ભીમસ્ય ચાસ્યાસ્તદનુ સ્મ પાર્થે ।
તતો ભવત્સ્વેવ યથાક્રમેણ ગુણાનુસારેણ સમીરણસ્ય । 32.110 ।
ઇદા હિસા ણ્સુદ્ધતનુઃ પ્રજાતા ણ્સચ્યાદિયોગાપગતાગ્ર્યદેહા ।
યૂયં ચ સર્વે મરુતો વિશેષસં યોગહીનાઃ સ્વશરીરસં સ્થાઃ । 32.111 ।
સ્પર્શેઽપિ નાસ્યાઃ પવમાનપત્ન્યાઃ સુપૂતતાઽલં ભવત્ આમિદાનીમ્ ।
નચોત્તરત્રાપિ ભવેત્ કથઞ્ચિદ્ દિવૌકસાં મૣઅનુષદેહિનો યથા । 32.112 ।
ઇતીરિતં તં પ્રતિસન્નિવૃત્તં વિનાણ્સયન્ માનુષવાસનાં સ્વયમ્ ।
સમાણ્સ્લિષચ્છુદ્ધતનુઃ સ્તનોત્થો ધર્મો હરેઃ સોઽભવદાણ્સુ તત્સમઃ । 32.113 ।
તતસ્તુ પાર્થા અખિલાઃ સ્વમૂલરૂપૈઃ સહૈવાઽવિવિશુર્મુદાઽન્વિતાઃ ।
સ્વીયાનિ ધામાનિ તતોઽપ્યનૂનભોગાઃ સદા સન્ન્યવસં શ્ચ તત્ર । 32.114 ।
તત્રાપિ કૃષ્ણેન સમાગમોઽભૂત્ પુરેવ તેષામતિતત્પરાણામ્ ।
ચિક્રીડ એભિઃ સહિતસ્તથૈવ કૃષ્ણોઽપિ તદ્વત્ સરથોઽર્જુનેન । 32.115 ।
અન્યે ચ દેવાં શભવાઃ સમસ્તાઃ સ્વમૂલરૂપૈક્યમવાપુરાણ્સુ ।
કર્મક્ષયાદેવ સુરેતરાસ્તુ પુણ્યક્ષયં પ્રાપ્ય ભુવિ પ્રજાતાઃ । 32.116 ।
ચતુઃ સહસ્રં ત્રિશતોત્તરં તે સં વત્સરાણામનુભૂય દિવ્યાન્ ।
ભોગાન્ નરત્વેઽપિ સદેશ્વરોઽહમસજ્જગચ્ચેતિ ધિયાઽપ્નુવં સ્તમઃ । 32.117 ।
દુઃખેઽપિ તેષામિહ તારતમ્યં કલેઃ પરં દુઃખમિહાખિલાચ્ચ ।
યથા વિરિ ઞ્ચસ્ય સુખં પરં સ્યાન્મુક્તૌ હરિદ્વેષકૃતો વિશેષઃ । 32.118 ।
કેચિત્ પિશાચાસુરરાક્ષસત્વમવાપ્ય વિષ્ણોરપિ તત્પરાણામ્ ।
દ્વેષાત્ તમોઽન્ધં ત્વરયા સમાપ્નુયુર્દેવાઃ સ્વકાલે નિજયોગ્યમુક્તિમ્ । 32.119 ।
ચતુઃ સહસ્રે ત્રિશતોત્તરે ગતે સં વત્સરાણાં તુ કલૌ પૃથિવ્યામ્ ।
જાતઃ પુનર્વિપ્રતનુઃ સ ભીમો દૈત્યૈર્નિગૂઢં હરિતત્ત્વમાહ । 32.120 ।
ચ્દ્લ્xઇવ્.તદૈવ કૃષ્ણાઽપિ ભુવિ પ્રજાતા પ્રીત્યૈ હરેરન્ધતમસ્યપાતયત્ ।
મહાસુરાન્ વિષ્ણુપરાર્જુનાદ્યા કૃતે પ્રજાતા હરિતોષણાય ।
પુનશ્ચ તે સ્થાનમવાપ્ય સર્વે સ્વીયં પરાન્તે તુ વિમુક્તિમાપ્નુયુઃ । 32.121 ।
વૣઅયુત્વમાપ્તઃ સ હનૂમદં શો બ્રાહ્મં પદં પ્રાપ્ય વૃકોદરશ્ચ ।
વૣઅગીશ્વરત્વં ગતયૈવ કૃષ્ણયા સહૈવ મુક્તિં ગમિતાઽખિલોત્તમામ્ । 32.122 ।
ભુવિ દ્યુલોકે ચ વિરિ ઞ્ચતાયાં મુક્તૌ ચ તાભ્યામધિકં સમસ્તાત્ ।
સન્તોષ્યતે પૂર્ણગુણો રમેશઃ સદૈવ નિત્યોર્જિતતદ્રતિભ્યામ્ । 32.123 ।
"ભૂષન્ ન યોઽધિ બભ્રૂષુ નમ્નતે" "બલ્ . ઇત્થા તદ્ વપુષે ધાયિ દર્શતમ્" ।
"તાં સુ તે કીર્તિમ્ મઘવન્ મહિત્વા" 84 ઇત્યાદિસૂક્તાનિ ચ તત્પ્રમાણમ્ । 32.124 ।
અન્યાનિ વાક્યાનિ ચ વૈદિકાનિ સપઞ્ચરાત્રોક્તિપુરાણકાનિ ।
પૃષ્ટણ્સ્ચ ભીષ્મોઽત્ર યુધિષ્ઠિરેણૈતન્મોક્ષધર્મેષ્વપિ કિઞ્ચિદાહ । 32.125 ।
એવં પ્રયાતેષુ સુકેશવેષુ સ્વાનેવ લોકાન્ યદુપાણ્ડવેષુ ।

પરીક્ષિદાદ્યાસ્તુ તદન્વયોત્થા વ્યાસાનુશિષ્ટાઃ પૃથિવીમરક્ષન્ । 32.126 ।
તૈ ક્ષેમકાન્તૈરિહ ભારતાદિશાસ્ત્રાણિ શૃણ્વદ્ભિરશેષવિદ્ભિઃ ।
વ્યાસપ્રભાવાચ્ચ કલૌ ચ ધર્મો જ્ ઞૣઅનં ચ સુત્રાતમગાન્ન નાણ્સમ્ । 32.127 ।
સં વત્સરાણાં તુ સહસ્રકે ગતે પ્રાપ્તેષુ ચદ્યામખિલેષુ સત્સુ ।
દગ્ધા પુરા યે ત્રિપુરં ઘ્નતૈવ રુદ્રેણ જાતાઃ પૃથિવીતલ્ . એ તે। 32.128 ।
અદર્શનં સર્વમુનીન્દ્રવૃન્દૈઃ સહૈવ સજ્જ્ ઞૣઅનમહાનિદાને ।
વ્યાસે પ્રયાતેઽપિ સુતત્ત્વવિદ્યા તત્સમ્પ્રદાયાદપિ તૈરવાપ્તા । 32.129 ।
ઉત્સાદિતત્વાત્તુ દુરાગમાનાં તત્સમ્પ્રદાયસ્ય ચ નાણ્સિતત્વાત્ ।
પ્રસારિતત્વાચ્ચ સદાગમાનાં પૣઅપા અપિ જ્ ઞૣઅનમવાપુરેતત્ । 32.130 ।
શુના પુરોડાણ્સમિવાવલીઢં વેદશ્રુતિં વૣઅઽન્ત્યજનૈરવાપ્તામ્ ।
84 ઋગ્વેદ 1.140.6, 1.141.1, 10.54.1
ચ્દ્લ્xવ્.અનન્તદુઃખાપ્તિસુયોગ્યદૈત્યૈર્વિદ્યામવાપ્તાં તુ ન સેહિરે સુરાઃ । 32.131 ।
નૣઅવાગ્ગતિઃ ક્વાપિ સુવેદિનાં ભવેત્ પ્રાપ્યં સુખં નિત્યમવશ્યમેભિઃ ।
પ્રાપ્યં તમોઽન્ધં ત્વસુરૈર્ન મુક્તિઃ કદાચિદાપ્યા તદચિન્તયન્ સુરાઃ । 32.132 ।
જ્ઞૣઅનપ્રદાનાય સતાં તદન્યજ્ઞૣઅનપ્રણાણ્સાય ચ વિષ્ણુનૈતે ।
ક્લૃપ્તાસ્તતસ્તે સવિરિ ઞ્ચશર્વા વિજ્ઞૣઅપયામાસુરુપેત્ય વિષ્ણુમ્ । 32.133 ।
ક્ષીરોદધેરુત્તરતીરવિષ્ઠિતૈરભિષ્ટુતઃ સુષ્ટુતિભિઃ પુરુષ્ટુતઃ ।
પ્રદાય તેષામભયં રમાપતિઃ ક્ષણાદભૂચ્ચારુતમાકૃતિઃ શિશુઃ । 32.134 ।
યસ્ત્રૈપુરાણાં પ્રથમોઽત્ર જાતઃ શુદ્ધોદનેત્યેવ જિનેતિ ચોક્તઃ ।
ક્ષેત્રે ગયાખ્યેઽસ્ય શિશું પ્રજાતં સમ્પ્રાસ્ય દૂરેઽત્ર બભૂવ વિષ્ણુઃ ।
અજાનમાનાઃ સ્વશિશું ગતં તં શિશું હરિં વીક્ષ્ય નિજં સ્મ મેનિરે । 32.135 ।
તેષાં તદા વૈદિકકર્મ વીક્ષ્ય સમ્પ્રાહસત્ તદ્વપુષૈવ કેશવઃ ।
તં જાતમાત્રં પ્રહસન્તમીક્ષ્ય સુવિસ્મિતૈઃ પૃષ્ટ ઉવાચ વિષ્ણુઃ ।
બુદ્ધોઽહમિત્યેવ સુનિત્યબોધાજ્જગાદ ચૈષામથ બુદ્ધદર્શનમ્ । 32.136 ।
તથાઽપ્યવિશ્વાસમવેક્ષ્ય તેષાં સસ્માર દેવાનખિલાન્ જનાર્દનઃ ।
વિજ્ઞૣઅય તે તસ્ય મનોગતં નિજાન્ પ્રચિક્ષિપુર્હેતિગણાનમુષ્મિન્ । 32.137 ।
સ જાતમાત્રઃ શિવપૂર્વકાણાં શૂલાદિહેતીરખિલા નિગીર્ય ।
દૈત્યાતિમોહાય નિજં ચ ચક્રં સ્વમુક્તમાણ્સ્વેવ વશી સમગ્રહીત્ । 32.138 ।
તદાસનત્વેન વિધાય તસ્મિન્ સમાસ્થિતં દેવગણાઃ પ્રણમ્ય ।
જગ્મુઃ સ્વધામાનિ વચાં સિ ચાસ્ય સ્વીચક્રુરાણ્સ્વેવ જિનાદિદૈત્યાઃ । 32.139 ।
તે જ્ ઞૣઅનધર્માવપહાય પાપા વિમોહિતા દેવવરેણ સર્વે ।
જગ્મુસ્તમોઽન્ધં ક્ષણિકં સમસ્તં જ્ઞૣઅનં નસચ્ચેતિ દૃઢં સ્મરન્તઃ । 32.140 ।
નૣઅરાયણોઽપ્યાપ્ય સુરેન્દ્રવૃન્દં વૃત્તં ચ તેષામખિલં નિગદ્ય ।
પૃષ્ટણ્સ્ચ તૈરાહ નિજં હૃદિસ્થં બૌદ્ધાગમાર્થં સૃતિબન્ધમોચનમ્ । 32.141 ।
ક્ષણાદયં ક્ષણિકાસ્તદ્વિશેષા યતઃ પ્રયાન્ત્યેવ નિસર્ગતોઽખિલાઃ ।
ચ્દ્લ્xવિ.તતઃ સ્થિરત્વેઽપિ વિશેષસં શ્રયાદુક્તં ક્ષણસ્થાયિ મયા સમસ્તમ્ । 32.142 ।
તદ્વાન્ વિશેષણ્સ્ચ યતો ન ભિન્નો સદા સ્વનિર્વાહકશક્તિયુક્તૌ ।
અતઃ ક્ષણસ્થાયિ સમસ્તમેતત્ સ્થિરાત્મકં ચેતિ હિ નાસ્તિ ભેદઃ । 32.143 ।
જ્ઞોઽહં સદૈકઃ પરમો મયૈતત્ સદાઽનનીયં હિ યતોઽસ્વતન્ત્રમ્ ।
જ્ઞૣઅનાત્મકં વિશ્વમતો મયોક્તં જડસ્વરૂપં ચ કિમુ સ્મ ચેતનમ્ । 32.144 ।

શં શીલકોઽહં યત એવ ચોચ્ચઃ શૂનામકસ્તદ્ધિ મયા નિધેયમ્ ।
શૂન્યાભિધં દોષવિરુદ્ધરૂપો દોષોજ્ઝિતોઽન્યસ્ત્વખિલાદનામા ।
એનૈવ સાદ્યં ત્વસદેવ નામતસ્ત્વભાવ એનૈવ ભવેદ્ યતસ્તત્ । 32.145 ।
ઇત્યાદિ બોદ્ધવ્યમિદં સમસ્તં મયોદિતં ક્વાપિ ન હેયમસ્તિ ।
ઇત્યાદિ દેવાન્ પ્રતિબોધયં શ્ચ દેવૈઃ સહોવાસ સ બુદ્ધદેવઃ ।
ગત્વા સ્વધામાપ્યપરેણ રૂપેણાઽસ્તે પૃથક્ ચૈકતનુર્યથેષ્ટમ્ । 32.146 ।
તતસ્તુ બુદ્ધોદિતપક્ષસં સ્થો જિનોઽપિ ચક્રે મતમન્યદેવ ।
બૌદ્ધેન જૈનેન મતેન ચૈવ દૈત્યાં શકાઃ પ્રીતિમગુઃ સમસ્તાઃ । 32.147 ।
પ્રશાન્તવિદ્યેત્યભિધં તથાઽન્યદ્ બુદ્ધોક્તશાસ્ત્રં ત્રિદશા અવાપ્ય ।
તોષં યયુર્વેદસમસ્તસારં યૣઅમાસ્થિતાનામચિરેણ મુક્તિઃ । 32.148 ।
અન્યે મનુષ્યૣઅ અપિ ભારતાદ્યં સત્સમ્પ્રદાયં પરિગૃહ્ય વિષ્ણુમ્ ।
યજન્ત આપુઃ પરમાં ગતિં તન્ન સેહિરે ક્રોધવશાદિદૈત્યાઃ । 32.149 ।
શૈવં તપસ્તે વિપુલં વિધાય જગદ્વિમોહોર્જિતશક્તિમસ્માત્ ।
પ્રાપ્ય પ્રજાતા ભુવિ મોહનં ચ ચક્રુઃ કુતર્કૈરભિદાં વદન્તઃ । 32.150 ।
તેષાં પ્રપાતાય સતાં ચ મુક્ત્યૈ જન્માઽસ ભીમસ્ય યદુક્તમત્ર ।
દુર્ગા પુનર્વિપ્રકુલેઽવતીર્ણા હનિષ્યતિ વ્રાતમથાસુરાણામ્ । 32.151 ।
તતઃ કલેરન્તમવાપ્ય ધર્મજ્ઞૣઅનાદિકલ્યાણગુણપ્રહીને ।
લોકે વિરિ ઞ્ચત્રિપુરઘ્નશક્રપૂર્વાઃ પયોબ્ધિં ત્રિદશાઃ પ્રજગ્મુઃ । 32.152 ।
નૣઅરાયણસ્તૈઃ સ્તુતિપૂર્વમર્થિતો ભવાય લોકસ્ય સ શમ્ભલ્ . આખ્યે ।
ચ્દ્લ્xવિઇ.ગ્રામે મુનેર્વિષ્ણુયશોઽભિધસ્ય ગૃહે બભૂવાઽવિરચિન્ત્યશક્તિઃ । 32.153 ।
કલેસ્તુ કાત્કારત એષ કલ્કી જ્ઞૣઅનં કલં કં સુખમેવ તદ્વાન્ ।
કલ્કીતિ વા તેન સમસ્તદસ્યુવિનાણ્સનં તેન દિનાદ્ વ્યધાયિ । 32.154 ।
અધર્મવૃત્તં વિમુખં હરેશ્ચ નિહત્ય નિઃ શેષજનં તુરઙ્ગી ।
સં સ્થાપયામાસ સ ધર્મસેતું જ્ઞૣઅનં સ્વભક્તિં ચ નિજપ્રજાસુ । 32.155 ।
ઇત્યાદ્યનન્તાનિ હરેરુદારકર્માણિ રૂપાણિ ચ સદ્ગુણાણ્સ્ચ ।
નિત્યવ્યપેતાખિલદોષકસ્ય બ્રહ્મેત્યનન્તેતિ ચ નામ યેન । 32.156 ।
આનન્દતીર્થાખ્યમુનિઃ સુપૂર્ણપ્રજ્ઞૣઅભિધો ગ્રન્થમિમં ચકાર ।
નૣઅરાયણેનાભિહિતો બદર્યાં તસ્યૈવ શિષ્યો જગદેકભર્તુઃ । 32.157 ।
યસ્તત્પ્રસાદાદખિલાં શ્ચ વેદાન્ સપઞ્ચરાત્રાન્ સરહસ્યસઙ્ગ્રહાન્ ।
વેદેતિહાસાં શ્ચ પુરાણયુક્તાન્ યથાવદન્યા અપિ સર્વવિદ્યાઃ । 32.158 ।
સમસ્તશાસ્ત્રાર્થવિનિર્ણયોઽયં વિશેષતો ભારતવર્ત્મચારી ।
ગ્રન્થઃ કૃતોઽયં જગતાં જનિત્રં હરિં ગુરું પ્રીણયતાઽમુનૈવ ।
વિનિર્ણયો નાસ્ત્યમુના વિના યદ્ વિપ્રસ્થિતાનામિવ સર્વવાચામ્ । 32.159 ।
તદ્ બ્રહ્મસૂત્રાણિ ચકાર કૃષ્ણો વ્યાખ્યાઽથ તેષામયથા કૃતાઽન્યૈઃ ।
નિગૂહિતં યત્ પુરુષોત્તમત્વં સૂત્રોક્તમપ્યત્ર મહાસુરેન્દ્રૈઃ ।
જીવેશ્વરૈક્યં પ્રવદદ્ભિરુગ્રૈર્વ્યાખ્યાય સૂત્રાણિ ચકાર ચાઽવિઃ । 32.160 ।
વ્યાસાજ્ઞયા ભાષ્યવરં વિધાય પૃથક્પૃથક્ ચોપનિષત્સુભાષ્યમ્ ।
કૃત્વાઽખિલાન્યં પુરુષોત્તમં ચ હરિં વદન્તીતિ સમર્થયિત્વા । 32.161 ।
તનુસ્તૃતીયા પવનસ્ય સેયં સદ્ભારતાર્થપ્રતિદીપનાય ।
ગ્રન્થં ચકારેમમુદીર્ણવિદ્યા યસ્મિન્ રમન્તે હરિપાદભક્તાઃ । 32.162 ।

"તૃતીયમસ્ય વૃષભસ્ય દોહસે દશપ્રમતિં જનયન્ત યોષણઃ ।
નિર્યદીં બુધ્નાન્ મહિષસ્ય વર્પસ ઈશાનાસઃ શવસા ક્રન્ત સૂરયઃ ।
ચ્દ્લ્xવિઇઇ.યદીં અનુ પ્રદિવો મધ્વ આધવે ગુહાસન્તં મૣઅતરિશ્વા મથાયતિ"85 । 32.163 ।
ઇત્યાદિવાક્યોક્તમિદં સમસ્તં તથા પુરાણેષુ ચ પઞ્ચરાત્રે ।
અત્રોદિતા યાણ્સ્ચ કથાઃ સમસ્તા વેદેતિહાસાદિવિનિર્ણયોક્તાઃ । 32.164 ।
તસ્માદયં ગ્રન્થવરોઽખિલોરુધર્માદિમોક્ષાન્તપુમર્થહેતુઃ ।
કિં વોદિતૈરસ્ય ગુણૈસ્તતોઽન્યૈર્નારાયણઃ પ્રીતિમુપૈત્યતોઽલમ્ । 32.165 ।
યસ્ય ત્રીણ્યુદિતાનિ વેદવચને ર્ ઊપાણિ દિવ્યાન્યલં
બટ્તદ્દર્શતમિત્થમેવ નિહિતં દેવસ્ય ભર્ગો મહત્ ।
વૣઅયો રામવચોનયં પ્રથમકં પૃક્ષો દ્વિતીયં વપુઃ
મધ્વો યત્તુ તૃતીયમેતદમુના ગ્રન્થઃ કૃતઃ કેશવે । 32.166 ।
યઃ સર્વગુણસમ્પૂર્ણઃ સર્વદોષવિવર્જિતઃ ।
પ્રીયતાં પ્રીત એવાલં વિષ્ણુર્મે પરમઃ સુહૃત્ । 32.167 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
(પાણ્ડવસ્વર્ગારોહણં નામ) દ્વાત્રિં શોઽધ્યાયઃ
સમાપ્તોઽયં ગ્રન્થઃ
85 ઋગ્વેદ 1.141.2-3
ચ્દ્લ્xઇx.ઓં શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્ય વિરચિતમ્
શ્રી યમકભારતમ્
(મહાભારત-તાત્પર્યમ્)
ઓં ધ્યાયેત્ પરમાનન્દં યન્માતા પતિમયદપરમાનન્દમ્ ।
ઉજ્ઝિતપરમાનં દમ્પત્યાદ્યાદ્યાણ્સ્રમૈઃ સદૈવ પરમાનન્દમ્ । 1 ।
યસ્ય કરાલ્ . ઓલ્ . અં ચક્રં કૣઅલ્ . અઃ પરઃ સ હિ કરાલ્ . ઓલ્ . અમ્ ।
યસ્ય ગદા પવમાનઃ સન્ યો વ્યાસોઽભવત્ સદાપવમાનઃ । 2 ।
યસ્ય રમા ન મનોગં જગૃહે વિશ્વમ્ભરાઽપિ ન મનોઽગમ્ ।
યસ્ય પુમાનાનન્દં ભુઙ્ક્તે યદ્ ધામ કપતિમાનાનન્દમ્ । 3 ।
પરમેષુ યદા તેજઃ પરમેષુ ચકાર વાસુદેવોઽજઃ ।
મૣઅનધિ બિભ્રત્સુ મનો માઽનધિમાઽસીન્ન વાસુદેવો જઃ । 4 ।
સોઽજનિ દેવક્યન્તે યસ્માદનુકમ્પનાવદેવ ક્યન્તે ।
અવદન્ દેવક્યં તે ભુવનં હિ સુરાઃ સદૈવદેઽવ ક્યન્તે । 5 ।
નીતો વસુદેવેન સ્વતતેન સ ગોકુલ્ . અં સુવસુદેઽવે ન ।
તત્ર યશોદા તનયં મેને કૃષ્ણં સ્વકીયમવદાતનયમ્ । 6 ।
વવૃધે ગોકુલ્ . અમધ્યાદ્યો દેવો વિશ્વમદ્ભુતાકુલમધ્યાત્ ।
તત્ર ચ પૂતનિકાયા વધમકરોદ્ યન્નિજાઃ સુપૂતનિકાયાઃ । 7 ।
અધુનોચ્છકટં લ્ . ઓ લ્ . ઈ પાદાઙ્ગુષ્ઠેન વાતપેશશકટં લ્ . ઓલ્ . ઈ ।
અતનોદ્ રક્ષામસ્ય સ્વાજ્ઞૣઅનાદ્ ગોપિકા સદેરક્ષામસ્ય । 8 ।
મુખલાલ્ . અનલોલ્ . આ તન્મુખગં જગદચષ્ટ સાલ્ . અનલોલ્ . આતત્ ।
નૣઅધ્યૈન્માયામસ્ય જગત્પ્રભોઃ સ્વધિકતતતમાયામસ્ય । 9 ।
તસ્ય સુશર્માણ્યકરો દરિણો ગર્ગઃ સદુક્તિકર્માણ્યકરોત્ ।

અવદન્નામાનમયં જગદાદિં વૣઅસુદેવનામાનમયમ્ । 10 ।
તસ્ય સખા બલનામા જ્યેષ્ઠો ભ્રાતાઽથ યન્નિજાબલના મા ।
ચ્દ્લ્xx.યસ્ય ચ પર્યઙ્કોઽયં પૂર્વતનો વિષ્ણુમજસપર્યં કોઽયમ્ । 11 ।
તેન હતો વાતરયસ્તૃણચક્રો નામ દિતિસુતોઽવાતરયઃ ।
હરમાણો વાલતમં સ્વાત્માનં કણ્ઠરોધિનાઽવાલતમમ્ । 12 ।
સોઽવનિમધ્યે રઙ્ગન્ અરિદરયુગ્ બાલરૂપમધ્યેરં ગન્ ।
અમુષન્નવનીતમદઃ સ્વગોકુલ્ . એ ગોપિકાસુ નવનીતમદઃ । 13 ।
તન્માતા કોપમિતા તમનુસસારાઽત્મવાદવાકોપમિતા ।
જગૃહે સા નમનં તં દેવં તચ્ચિન્તયૈવ સાનમનન્તમ્ । 14 ।
અથ સાઽન્તરિતાઽમાનં વિષ્ણું વિશ્વોદ્ભવં તદાઽન્તરિતામાનમ્ ।
અનયદ્ દામોદરતાં યોઽરમયત્ સુન્દરીં નિજામોદરતામ્ । 15 ।
ચક્રે સોઽર્જુનનાણ્સં પ્રાપ્નોતિ ચ યત્સ્મૃતિઃ સદાઽર્જુનના ણ્સમ્ ।
તૌ ચ ગતૌ નિજમોકસ્તેનૈવ નુતેન યન્નિજો નિજમોકઃ । 16 ।
અથ વૃન્દાવનવાસં ગોપાણ્સ્ચક્રુર્જગત્ક્ષિતાઽવનવાસમ્ ।
તત્ર બકાસુરમારઃ શૌરિરભૂન્નિત્યસં શ્રિતાસુરમારઃ । 17 ।
અહનદ્ વત્સતનૂકં યોઽપાલ્લોકં સ્વયત્નવત્સતનૂકમ્ ।
સોઽપાદ્ વત્સાનમરઃ સહાગ્રજો ગોપવત્સવત્સાનમરઃ । 18 ।
સ વિભુઃ શ્રીમાનહિકે નનર્ત યસ્ય શ્રમાનમા મા ન હિકે।
અકરોન્નદ્યુદકાન્તં કૣઅન્તં નીત્વોરગં સ નાઽદ્યુદકાન્તમ્ । 19 ।
હત્વા ધેનુકમૂઢં બલાત્ પ્રલમ્બં ચ ખેટ્સધેનુકમૂઢમ્ ।
વ્રજમાવીદમૃતાણ્સઃ પીત્વા વહ્નિં ચરસ્થિરાદમૃતાણ્સઃ । 20 ।
ગિરિણા રક્ષાઽપિ કૃતા વ્રજસ્ય તેન સ્વરક્ષરક્ષાઽપિ કૃતા ।
શક્રાય વ્યઞ્જયતા સ્વાં શક્તિં વિશ્વમાત્મનાઽવ્યં જયતા । 21 ।
રેમે ગોપીષ્વરિહા સ મન્મથાક્રાન્તસુન્દરીપીષ્વરિહા ।
પૂર્ણાઽનન્દૈકતનુઃ સ વિશ્વરુક્પાવનોઽપ્યનન્દૈકતનુઃ । 22 ।
ચ્દ્લ્xxઇ.અથ હતયોર્ગલ્ . ઇકેશ્યોઃ શ્વફલ્કજપ્રાપિતઃ પુરીં ગલ્ . ઇકેશ્યોઃ ।
ભઙ્ક્ત્વા ધનુરાજવરં જઘાન તેનૈવ ચ સ્વયં રાજવરમ્ । 23 ।
મૃદ્ગન્ ગજમુગ્રબલં સબલો રઙ્ગં વિવેશ સૃતિમુગ્રબલમ્ ।
હત્વા મલ્લૌ બલિનૌ કં સં ચ વિમોક્ષિતૌ તતૌ લૌ બલિનૌ । 24 ।
પ્રાદાત્ સાન્દીપનયે મૃતપુત્રં જ્ઞૣઅનદીપસન્દીપનયે ।
ગુર્વર્થેઽજ્ઞૣઅનતમઃ પ્રભેદિતા નિત્યસમ્ભૃતાજ્ઞૣઅનતમઃ । 25 ।
જિત્વા માગધરાજં તોષિતમકરોત્ સદાઽત્મયોગધરાજમ્ ।
અનુ કુર્વન્ નિજસદનં ચક્રે રમ્યાં પુરં સુબોધનુજસદનમ્ । 26 ।
પ્રસભં સગજબલસ્ય ક્ષત્રસ્યોચ્ચૈઃ સમબધરાજબલસ્ય ।
મૣઅનં શિશુપાલવરં હત્વા ભૈષ્મીમવાપ શિશુપાલવરમ્ । 27 ।
હં સો ડિભકશ્ચપલાવમુના સં સૂદિતૌ યવનકશ્ચ પલા ।
કીર્તિર્વિમલા વિરતા પ્રતતા વિશ્વધિપાવનીલાવિરતા । 28 ।
સત્યાજામ્બવતીર્યા ભાર્યા વિન્દાદ્યા ભાનુસામ્બવતીર્યાઃ ।
પ્રદ્યુમ્નં મોદરતઃ પ્રાપ જ્યેષ્ઠં હરિઃ સુતં મોદરતઃ । 29 ।
યત્પરિવારતયેશા જાતા દેવા નૃપૣઅત્મના રતયેશાઃ ।

યદ્ભરિતં વિષસર્પપ્રભૃતિ ધ્વાન્તં ન મારુતિં વિષસર્પ । 30 ।
યેન હિડિમ્બબકાદ્યા રક્ષોધીશા નિપાતિતા બબકાદ્યાઃ ।
ભીમે પ્રીતિમમેયાં વ્યઞ્જયતા તેન શેષપાતિ મમે યામ્ । 31 ।
અથ કૃષ્ણાવરણે તાન્ પ્રાપ્તાન્ રાજ્ઞોઽશૃણોત્ સદાવરણેતાન્ ।
દ્રષ્ટું યૣઅતઃ સબલસ્તાં ચૣઅનૈષીત્ પૃથાસુતાં સ્તતઃ સબલઃ । 32 ।
તાનિન્દ્રસ્થલ્ . અવાસાં શ્ચક્રે કૃષ્ણઃ પરો નિજસ્થલ્ . અવાસાન્ ।
સ્વબલોદ્રેચિતમાનૈર્જુગોપ ધર્મં ચ તૈઃ પરાચિતમાનૈઃ । 33 ।
વૣઅલિવધાનુનયાય પ્રણયી સખ્યં સુસન્દધે નુ નયાય ।
વૣઅસવજેન વિશેષાત્ તેનૈવ પુનર્નૃજન્મજેન વિશેષાત્ । 34 ।
ચ્દ્લ્xxઇઇ.મૣઅતુઃ પરિભવહાન્યૈ રાજ્ઞૣઅ દ્યુસદામિતશ્ચ પરિભવહાઽન્યૈઃ ।
અભવન્નરકમુરારિર્યોઽવાસીદત્ સમસ્તનરકમુરારિઃ । 35 ।
નીતો દિવિ દેવવરૈ રેમે સત્યાસમન્વિતોઽદેવવરૈઃ ।
સર્વર્તુવને શશિના નિશિ સત્યાં વૣઅસરે વનેઽશશિના । 36 ।
સુરતરુમાપાઽલ્ . ઇમતાત્ પ્રકાણ્સયચ્છક્તિમાત્મનઃ પૣઅલ્ . ઇમતાત્ ।
સુરવરવીરેષુ દરી પ્રધાનજીવેશ્વરઃ પરેષુદરી । 37 ।
પુરમભિયાયારિદરી દત્વા ભદ્રાં પૃથાસુતાયારિદરી ।
શક્રપુરીમભિયાતઃ પ્રાદાદ્ વહ્નેર્વનં સતામભિયાઽતઃ । 38 ।
શિવભક્તપ્રવરાદ્યં પુમાન્ ન સેહે ગિરીશ વિપ્રવરાદ્યમ્ ।
તં સ્વાત્મેન્દ્રવરેણ વ્યધુનોદ્ ભીમેન ધૂતરુદ્રવરેણ । 39 ।
યસ્યાઽજ્ ઞૣઅબલસારૈઃ પૣઅર્થૈર્દિગ્ભ્યો હૃતં ધનં બલસારૈઃ ।
જિત્વા ક્ષ્મૣઅમવિશેષાં પ્રસહ્ય ભૂપાન્ સમસ્તકામવિશેષામ્ । 40 ।
અથ પાર્થાન્ ક્રતુરાજં પ્રાપયદમરેટ્સરુદ્રશક્રતુરાજમ્ ।
પૂજા તેનાવાપિ ચ્છિન્નશ્ચૈદ્યઃ સૃતિં ગતે નાવાઽપિ । 41 ।
નિહતૌ સૌભકરૂણ્સૌ શીતો ભાતશ્ચ યેન તૌ ભકરૂણ્સૌ ।
અજયદ્ રુદ્રં ચ રણે બાણાર્થેઽવનતિપતિતકચન્દ્રં ચરણે । 42 ।
અસૃજજ્જ્વરમુગ્રતમઃ ક્ષયપ્રદો લીલયાઽધિવરમુગ્રતમઃ ।
ક્રીડામાત્રં વિશ્વં પ્રકાણ્સયન્નાત્મનઃ સ વિહરકમાત્રં વિશ્વમ્ । 43 ।
યસ્યાઽવેશોરુબલાન્ન્યહનત્ પાર્થોઽસુરાન્ પ્રજેશોરુબલાત્ ।
વરદાનાદસ્યૈવ જગત્પ્રભોરીરણાત્ સમનુગતનાદસ્યૈવ । 44 ।
યસ્યાઽવેશાત્ સ બલઃ પ્રચકર્ષ પુરં પ્રસહ્ય વેશાત્ સબલઃ ।
કુરુપતિનામ નુ યમુના કૃષ્ણા યેનાઽહુરર્હ્યમતનુ યમુના । 45 ।
યદ્બલવાન્ ક્રોધવશાન્નિનાય નાણ્સં વૃકોદરઃ ક્રોધવશાન્ ।
ચ્દ્લ્xxઇઇઇ.લેભેઽચાન્યા ગમ્યં સ્થાનં પુષ્પૣઅણિ ધામ ચાન્યાગમ્યમ્ । 46 ।
યદ્બલભારવહત્વાન્નાચલદુરગાદિભિઃ સુભારવહત્વાત્ ।
ધર્માદરિહાઽપિ પદં ભીમો યેનૈવ સાહસં લિહાઽપિ પદમ્ । 47 ।
ન હિ નહુષોઽલં નહિતું ધર્મો દ્રૌણિસ્તથેતરેઽલં નહિતુમ્ ।
નો રાટ્કર્ણૌ બ્રહ્મવરી યેન ધ્વસ્તોઽસ્ત્રમગ્રહીત્ સુબ્રહ્મ વરી । 48 ।
ક્ષાત્રં ધર્મં સ્વવત્ આ ગુરુવૃત્ત્યૈ કેશવાજ્ઞયા ચ મં સ્વવત્ આ ।
સર્વં સેહે મનસા ભીમેનેશૈકમાનિના હેમનસા । 49 ।
યદ્ભક્તપ્રવરેણ પ્રોતઃ સ્વસ્મિન્ સ કીચકઃ પ્રવરેણ ।

પતિતાસ્તસ્ય સહાયાઃ કૃષ્ણાર્થે માનિનઃ સમસ્ય સહાયાઃ । 50 ।
યદ્ભક્ત્યાઽનુગૃહીતૌ પાર્થો ભીમશ્ચ ગોનૃપૌ નુ ગૃહીતૌ ।
ઋણમુક્ત્યૈ સુવ્યત્યસ્ત્યૈ ક્રમશો વીરાવમુઞ્ચતાં સુવ્યત્યસ્ત્યૈ । 51 ।
યદ્ભક્ત્યાઽમિતયાઽલં કૃષ્ણા કાર્યે વિવેશ કૃષ્ણાકાર્યે ।
યૣઅમીરાર્દ્ધતનુત્વાન્નાઽપાઽદ્ ભીમાદૃતેઽપિ નાઽપાદ્ ભીમાત્ । 52 ।
યૣઅં સ્પ્રષ્ટુમિચ્છન્તમજાતશત્રું ન્યવારયત્ સ્વસ્થમજાતશત્રુમ્ ।
શં રૂપાને નિત્યરતેરિયં શ્રીરિતિ સ્મ દેવેડ્યદિતેરિયં શ્રીઃ । 53 ।
મનસામનસાઽમનસા મનસા યમનન્તમજસ્રવેદનુયા ।
વિલયં વિલયં વિલયં વિલયન્નિખિલં ત્વશુભં પ્રચકાર ચ યઃ । 54 ।
સોઽગાદ્ દૂતમુખેન પ્રભુણેદં વર્તતે યદૂતમુખેન ।
પૣઅર્થાર્થે બહુતનુતાં યત્ર પ્રાકાણ્સયત્ સ્વયં સવહુતનુતામ્ । 55 ।
ગુરુકર્ણનદીજાદીનવધીચ્ચક્ષુર્બલેન જનદીજાદી ।
શક્ત્યા નિજયા પરવાન્ સ્વજનાનુદ્રેચયન્નનન્તયાઽપરવાન્ । 56 ।
યસ્ય સુનીત સહાયાન્ન રિપૂન્ મેનેઽર્જુનઃ સમેતસહા યાન્ ।
અકરોચ્ચાઽસુ પરાસુપ્રતતિં સેનાસુ ધાવનાસુપરાસુ । 57 ।
ચ્દ્લ્xxઇવ્.યેન જયદ્રથમારઃ પૣઅર્થઃ શત્રૂનવાપતદ્રથમારઃ ।
યદ્વિરહાદપિ દેહે સ રથઃ શશ્વત્ સ્થિતેઃ સદાદપિ દેહે । 58 ।
યદ્ભરિતો ભરતાભઃ પ્રભુરમ્ભાભાવિતોઽભિભરતાભઃ ।
ભીમો રભસાઽભિભવી પ્રસભં ભા ભાભિભૂર્ભસા ભિભવી । 59 ।
યદનુગ્રહિ પૂર્ણત્વાદ્ ભીમઃ સર્વાનરીનનહિપૂર્ણત્વાઽત્ ।
અદહદ્ બાહુબલેન ક્રોધાગ્નાવાહિતાન્ નિજાહુબલેન । 60 ।
કૃષ્ણાભીમાપ્તતમઃ શીર્ણં યેન સ્વકીયહૃદયમાપ્તતમઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રસુતાનવધીદ્ ભીમેન સ્થાપિતો મનસિ સુસુતાનવધીત્ । 61 ।
ભીમવિપાટિત દેહાનદર્શયત્ સ્વાનરીન્ વિપાટિતદેહાન્ ।
કૃષ્ણાયા હિતકારી સમ્યગ્ધીરપ્રિયઃ સદાઽહિતકારી । 62 ।
અથ હરિણા પીતબલં દ્રૌણેરસ્ત્રં મહારિણાઽપીતબલમ્ ।
દધતા વાસોમરણં નીતં ચક્રેઽભિમન્યુજં સોમરણમ્ । 63 ।
તસ્ય ચ રક્ષા સુકૃતા જનાર્દનેનેશશેષકેક્ષાસુકૃતા ।
પૣઅર્થેષુ પ્રેમવતા નિત્યં ભર્ત્રાઽસુતાસુવિપ્રેમવતા । 64 ।
જ્ઞૣઅનં પરમં પ્રાદાદ્ ભીષ્મગતઃ સૃતિવિમોક્ષચરમં પ્રાદાત્ ।
પૣઅણ્ડુસુતાનામધિકં ચક્રે વેદં ગુણોત્તરં સ્વનામધિકમ્ । 65 ।
તેનાવાપિ સુજાતૈર્હરિમેધસ્તુરગવર્તનેઽપિ સુજાતૈઃ ।
પૣઅણ્ડુસુતૈઃ સવસ્ ઊકૈરાપ્તૈર્વ્યાસાઽત્મના ચ સુસવસૂકૈઃ । 66 ।
તદનુ સ પાણ્ડુતનૂજૈ રેમે ક્ષ્મૣઅં પૣઅલયન્ સુપાણ્ડુતનુજૈઃ ।
અનુપમસુખરૂપોઽજઃ પરમઃ શ્રીવલ્લભઃ સતિ ખરૂપો જઃ । 67 ।
સુગતિં ચરમામદદાન્નિજયોગ્યાં જ્ઞૣઅનિસુતતિ પરમામદદાત્ ।
પૣઅર્થાનાં સદદૂનાં સ પિતૃપ્રેષ્યૣઅદિનામિનાં સયદૂનામ્ । 68 ।
રેમે તત્રાઽપિસુખી પરમોઽનન્તો નનન્દ તત્રાઽપિ સુખી ।
પ્રાણેનેન્દિરયા ચ પ્રયુતો નિત્યં મહાગુણેન્દિરયા ચ। 69 ।
એવં સર્વાણિ હરે ર્ ઊપાણિ શ્રીપતેઃ સુપર્વાણિહરેઃ ।

પૂર્ણસુખાનિ સુભાન્તિ પ્રતતાનિ નિરન્તરાણિ નિસુભાન્તિ । 70 ।
રામ રામ મહાબાહો માયા તે સુદુરાસદા ।
વૣઅદ સાદદ કો લોકે પાદાવેવ તવાઽસજેત્ । 71 ।
(જેત્ સવાતવ વેદાપાઽકે લોકોદદ સાદવા ।
દૣઅસરાદુસુતેયામાહોવાહા મમ રામ રા ।)
દેવાનાં પતયો નિત્યં નો મતં યસ્ય જાનતે ।
તસ્મૈ દેવ નમસ્યેઽહં ભવતેઽસુરમારયે । 72 ।
સમસ્તદેવજનકવાસુદેવપરામૃત ।
વૣઅસુદેવ પરામૃત જ્ ઞૣઅનમૂર્તે નમોઽસ્તુ તે । 73 ।
દેવાદે દેવલોકપ પૂર્ણાનન્દમહોદધે ।
સર્વજ્ઞેશ રમાનાથ દેવાઽદેઽદેઽવ લોકપ । 74 ।
યો નિર્મમેઽશેષપુરાણવિદ્યામ્ ।
યો નિર્મમેશે ષપુરાણવિદ્યામ્ ।
યોનિર્મમેશેષપુરાઽણવિદ્ યામ્ ।
યોઽનિર્મમેઽશેષપુરાણવિદ્ યામ્ । 75 ।
અનન્તપારામિતવિક્રમેશ પ્રભો રમાપારમનન્તપાર ।
મહાગુણાઢ્યાપરિમેયસત્ત્વ રમાલયાણ્સેષમહાઽગુણાઢ્ય । 76 ।
ભા ભા ભા ભા ભા ભા ભા
ભા ભા ભા ભા ભા ભા ભા
ભા ભા ભા ભા ભા ભા ભા
ભા ભા ભા ભા ભા ભા ભા । 77 ।
નૈવ પરઃ કેશવતઃ પરમાદસ્માત્ સમશ્ચ સુખકેશવતઃ ।
સોઽયં શપથવરો નઃ શશ્વત્ સન્ધારિતઃ સુશપથવરોઽનઃ । 78 ।
કૃષ્ણકથેયં યમિતા સુશતીર્થેનોદિતાઽનને યં યમિતા ।
ભક્તિમતા પરમેશે સર્વોદ્રેકા સદાનુતાઽપ રમેશે । 79 ।
ઇતિ નારાયણનામાઽવ કતીર્થે પૂજિતઃ સુરાયણના મા ।
પૂર્ણ ગુણૈર્ધિક પૂર્ણજ્ઞૣઅનેચ્છાભક્તિભિઃ સ્વધિકપૂર્ણઃ । 80 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતમ્
શ્રીમદ્યમકભારતં સમ્પૂર્ણમ્
ભારતીરમણમુખ્યપ્રાણાન્તર્ગત શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ