મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણય · ભાગ 120

ઓં શ્રીમદ્ આનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્ય-વિરચિતઃ
શ્રી મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયઃ
અથ પ્રથમોઽધ્યાયઃ
(સર્વશાસ્ત્રતાત્પર્યનિર્ણયઃ )
ઓં । નારાયણાય પરિપૂર્ણગુણાર્ણવાય વિશ્વોદયસ્થિતિલયોન્નિયતિપ્રદાય ।
જ્ ઞાનપ્રદાય વિબુધાસુરસૌખ્યદુઃખસત્કારણાય વિતતાય નમો નમસ્તે । 1.1 ।
આસીદુદારગુણવારિધિરપ્રમેયો નારાયણઃ પરતમઃ પરમાત્ સ એકઃ ।
સં શાન્તસં વિદખિલં જઠરે નિધાય લક્ષ્મીભુજાન્તરગતઃ સ્વરતોઽપિ ચાગ્રે । 1.2 ।
તસ્યોદરસ્થજગતઃ સદમન્દસાન્દ્રસ્વાનન્દતુષ્ટવપુષોઽપિ રમારમસ્ય ।
ભૂત્યૈ નિજાણ્સ્રિતજનસ્ય હિ સૃજ્યસૃષ્ટાવીક્ષા બભૂવ પરનામનિમેષકાન્તે । 1.3 ।
દૃષ્ટ્વા સ ચેતનગણાન્ જઠરે શયાનાનાનન્દમાત્રવપુષઃ સૃતિવિપ્રમુક્તાન્ ।
ધ્યાનં ગતાન્ સૃતિગતાં શ્ચ સુષુપ્તિસં સ્થાન્ બ્રહ્માદિકાન્ કલિપરાન્ મનુજાં સ્તથૈક્ષત્ । 1.4 ।
સ્રક્ષ્યે હિ ચેતનગણાન્ સુખદુઃખમધ્યસમ્પ્રાપ્તયે તનુભૃત્ આં વિહૃતિં મમેચ્છન્ ।
સોઽયં વિહાર ઇહ મે તનુભૃત્ સ્વભાવસમ્ભૂતયે ભવતિ ભૂતિકૃદેવ ભૂત્યાઃ । 1.5 ।
ઇત્થં વિચિન્ત્ય પરમઃ સ તુ વાસુદેવનામા બભૂવ નિજમુક્તિપદપ્રદાતા ।
તસ્યાજ્ઞયૈવ નિયતાઽથ રમાઽપિ રૂપં બભ્રે દ્વિતીયમપિ યત્ પ્રવદન્તિ માયામ્ । 1.6 ।
સઙ્કર્ષણણ્સ્ચ સ બભૂવ પુનઃ સુનિત્યઃ સં હારકારણવપુસ્તદનુજ્ઞયૈવ ।
દેવી જયેત્યનુ બભૂવ સ સૃષ્ટિહેતોઃ પ્રદ્યુમ્નતામુપગતઃ કૃતિતાં ચ દેવી । 1.7 ।
સ્થિત્યૈ પુનઃ સ ભગવાનનિરુદ્ધનામા દેવી ચશાન્તિરભવચ્છરદાં સહસ્રમ્ ।
સ્થિત્વા સ્વમૂર્તિભિરમૂભિરચિન્ત્યશક્તિઃ પ્રદ્યુમ્નરૂપક ઇમાં શ્ચરમાત્મનેઽદાત્ । 1.8 ।
નિર્દેહકાન્ સ ભગવાનનિરુદ્ધનામા જીવાન્ સ્વકર્મસહિતાન્ ઉદરે નિવેશ્ય ।
ચક્રેઽથ દેહસહિતાન્ ક્રમશઃ સ્વયમ્ભુપ્રાણાત્મશેષગરુડેણ્સમુખાન્ સમગ્રાન્ । 1.9 ।
પઞ્ચાત્મકઃ સ ભગવાન્ દ્વિષડાત્મકોઽભૂત્ પઞ્ચદ્વયી શતસહસ્રપરોઽમિતશ્ચ ।
ઇ.એકઃ સમોઽપ્યખિલદોષસમુજ્ઝિતોઽપિ સર્વત્ર પૂર્ણગુણકોઽપિ બહૂપમોઽભૂત્ । 1.10 ।
નિર્દોષપૂર્ણગુણવિગ્રહ આત્મતન્ત્રો નિશ્ચેતનાત્મકશરીરગુણૈશ્ચ હીનઃ ।
આનન્દમાત્રકરપાદમુખોદરાદિઃ સર્વત્ર ચ સ્વગતભેદવિવર્જિતાત્મા । 1.11 ।
કાલાચ્ચ દેશગુણતોઽસ્ય ન ચાઽદિરન્તો વૃદ્ધિક્ષયૌ ન તુ પરસ્ય સદાતનસ્ય ।
નૈતાદૃશઃ ક્વ ચ બભૂવ ન ચૈવ ભાવ્યો નાસ્ત્યુત્તરઃ કિમુ પરાત્ પરમસ્ય વિષ્ણોઃ । 1.12 ।
સર્વજ્ઞ ઈશ્વરતમઃ સ ચ સર્વશક્તિઃ પૂર્ણાવ્યયાત્મબલચિત્સુખવીર્યસારઃ ।
યસ્યાઽજ્ઞયા રહિતમિન્દિરયા સમેતં બ્રહ્મેશપૂર્વકમિદં ન તુ કસ્ય ચેશમ્ । 1.13 ।
આભાસકોઽસ્ય પવનઃ પવનસ્ય રુદ્રઃ શેષાત્મકો ગરુડ એવ ચ શક્રકામૌ ।
વીન્દ્રેશયોસ્તદપરે ત્વનયોશ્ચ તેષાં ઋષ્યાદયઃ ક્રમશ ઊનગુણાઃ શતાં શાઃ । 1.14 ।
આભાસકા ત્વથ રમાઽસ્ય મરુત્સ્વરૂપાચ્છ્રેષ્ઠાઽપ્યજાત્ તદનુ ગીઃ શિવતો વરિષ્ઠા ।
તસ્યા ઉમા વિપતિની ચ ગિરસ્તયોઽસ્તુ શચ્યાદિકાઃ ક્રમશ એવ યથા પુમાં સઃ । 1.15 ।
ત્ આભ્યશ્ચ તે શતગુણૈર્દશતો વરિષ્ઠાઃ પઞ્ચોત્તરૈરપિ યથાક્રમતઃ શ્રુતિસ્થાઃ ।
શબ્દો બહુત્વવચનઃ શતમિત્યતશ્ચ શ્રુત્યન્તરેષુ બહુધોક્તિવિરુદ્ધતા ન। 1.16 ।
તેષાં સ્વરૂપમિદમેવ યતોઽથ મુક્તા અપ્યેવમેવ સતતોચ્ચવિનીચરૂપાઃ ।
શબ્દઃ શતં દશસહસ્રમિતિ સ્મ યસ્માત્ તસ્માન્ન હીનવચનોઽથ તતોઽગ્ર્યરૂપાઃ । 1.17 ।
એવં નરોત્તમપરાસ્તુ વિમુક્તિયોગ્યા અન્યે ચ સં સૃતિપરા અસુરાસ્તમોગાઃ ।
એવં સદૈવ નિયમઃ ક્વચિદન્યથા નયાવન્ન પૂર્તિરુત સં સૃતિગાઃ સમસ્તાઃ । 1.18 ।

પૂર્તિશ્ચ નૈવ નિયમાદ્ ભવિતા હિ યસ્માત્ તસ્માત્ સમાપ્તિમપિ યાન્તિ ન જીવસઽ ન્ઘાઃ ।
આનન્ત્યમેવ ગણણ્સોઽસ્તિ યતો હિ તેષાં ઇત્થં તતઃ સકલકાલગતા પ્રવૃત્તિઃ । 1.19 ।
એતૈઃ સુરાદિભિરતિપ્રતિભાદિયુક્તૈર્યુક્તૈઃ સહૈવ સતતં પ્રવિચિન્તયદ્ભિઃ ।
પૂર્તેરચિન્ત્યમહિમઃ પરમઃ પરાત્મા નારાયણોઽસ્ય ગુણવિસ્તૃતિરન્યગા ક્વ । 1.20 ।
સામ્યં ન ચાસ્ય પરમસ્ય ચ કેન ચાઽપ્યં મુક્તેન ચ ક્વચિદતસ્ત્વભિદા કુતોઽસ્ય ।
પ્રાપ્યેત ચેતનગણૈઃ સતતાસ્વતન્ત્રૈર્નિત્યસ્વતન્ત્રવપુષઃ પરમાત્ પરસ્ય । 1.21 ।
ઇઇ.અર્થોઽયમેવ નિખિલૈરપિ વેદવાક્યૈ રામાયણૈઃ સહિતભારતપઞ્ચરાત્રૈઃ ।
અન્યૈશ્ચ શાસ્ત્રવચનૈઃ સહતત્ત્વસૂત્રૈર્નિર્ણીયતે સહૃદયં હરિણા સદૈવ । 1.22 ।
ઽનારાયણસ્ય ન સમઃ ઽ ઽપુરુષોત્તમોઽહં
જીવાક્ષરે હ્યતિગતોઽસ્મિઽ તતો "ઽન્યદાર્તમ્"1 ।
"મુક્તોઽપસૃપ્ય"2 ઽઇહ નાસ્તિ કુતશ્ચ કશ્ચિત્ઽ
"નાનેવ"3 ઽધર્મપૃથગાત્મદૃગેત્યધો હિઽ । 1.23 ।
"આભાસ એવ"4 ઽપૃથગીશત એષ જીવોઽ
ઽમુક્તસ્ય નાસ્તિ જગતો વિષયે તુ શક્તિઃ ઽ ।
ઽમાત્રાપરોઽસિ ન તુ તેઽશ્નુવતે મહિત્વં ઽ
ઽષાડ્ગુણ્યવિગ્રહઽ ઽસુપૂર્ણગુણૈકદેહઃ ઽ । 1.24 ।
ઽમાહાત્મ્યદેહઽ ઽસૃતિમુક્તિગતેઽ ઽશિવશ્ચ બ્રહ્મા
ચ તદ્ગુણગતૌ ન કથઞ્ચનેશૌઽ ।
ઽન શ્રીઃ કુતસ્તદપરેઽ ઽઽસ્ય સુખસ્ય માત્રા-મણ્
સ્નન્તિ મુક્તસુગણાણ્સ્ચ શતાવરેણઽ । 1.25 ।
"આભાસકાભાસપરાવભાસરૂપાણ્યજસ્રાણિ ચ ચેતનાનામ્ ।
વિષ્ણોઃ સદૈવાતિ વશાત્ કદાપિ ગચ્છન્તિ કેશાદિગણા ન મુક્તૌ" । 1.26 । 5
ઽયસ્મિન્ પરેઽન્યેઽપ્યજજીવકોશાઽ
ઽનાહં પરાયુર્ન મરીચિમુખ્યાઃ ઽ ।
ઽજાનન્તિ યદ્ગુણગણાન્ ન રમાદયોઽપિ
નિત્યસ્વતન્ત્ર ઉત કોઽસ્તિ તદન્ય ઈશઃ ઽ । 1.27 ।
ઽનૈવૈક એવ પુરુષઃ પુરુષોત્તમોઽસા-વેકહ્
. કુતઃ સ પુરુષોઽ ઽયત એવ જાત્યા ।
અર્થાત્ શ્રુતેશ્ચ ગુણતો નિજરૂપતશ્ચ
નિત્યાન્ય એવ કથમસ્મિ સ ઇત્યપિ સ્યાત્ઽ । 1.28 ।
1 બૃ. ઉ. 5.5.1
2 બ્ર. સૂ. 1.3.2
3 ક. ઉ. 4.11
4 બ્ર. સૂ. 2.3.50
5 "ૡઅભાસક" ઇત્યાદિ શ્રુતિવચનમેવ । ન સ્વવચનમ્ - ભા. પ્ર.
ઇઇઇ.ઽસર્વોત્તમો હરિરિદં તુ તદાજ્ઞયૈવ
ચેત્તું ક્ષમં સ તુ હરિઃ પરમસ્વતન્ત્રઃ ।
પૂર્ણાવ્યયાગણિતનિત્યગુણાર્ણવોઽસૌઽ
ઇત્યેવ વેદવચનાનિ પરોક્તયશ્ચ । 1.29 ।
"ઋગાદયશ્ચ ચત્વારઃ પઞ્ચરાત્રં ચ ભારતમ્ ।

મૂલરામાયણં બ્રહ્મસૂત્રં માનં સ્વતઃ સ્મૃતમ્ । 1.30 ।
અવિરુદ્ધં ચ યત્ત્વસ્ય પ્રમાણં તચ્ચ નાન્યથા ।
એતદ્વિરુદ્ધં યત્તુ સ્યાન્ન તન્માનં કથઞ્ચન । 1.31 ।
વૈષ્ણવાનિ પુરાણાનિ પઞ્ચરાત્રાત્મકત્વતઃ ।
પ્રમાણાન્યેવ મન્વાદ્યાઃ સ્મૃતયોઽપ્યનુકૂલતઃ । 1.32 ।
એતેષુ વિષ્ણોરાધિક્યમુચ્યતેઽન્યસ્ય ન ક્વચિત્ ।
અતસ્તદેવ મન્તવ્યં નાન્યથા તુ કથઞ્ચન । 1.33 ।
મોહાર્થાન્યન્યશાસ્ત્રાણિ કૃત્ આન્યેવાઽજ્ઞયા હરેઃ ।
અતસ્તેષૂક્તમગ્રાહ્યમસુરાણાં તમોગતેઃ । 1.34 ।
યસ્માત્ કૃત્ આનિ તાનીહ વિષ્ણુનોક્તૈઃ શિવાદિભિઃ ।
એષાં યન્ન વિરોધિ સ્યાત્ તત્રોક્તં તન્ન વાર્યતે । 1.35 ।
વિષ્ણ્વાધિક્યવિરોધીનિ યાનિ વેદવચાં સ્યપિ ।
ત્ આનિ યોજ્યાન્યાનુકૂલ્યાદ્ વિષ્ણ્વાધિક્યસ્ય સર્વશઃ । 1.36 ।
અવતારેષુ યત્ કિઞ્ચિદ્ દર્શયેન્નરવદ્ધરિઃ ।
તચ્ચાસુરાણાં મોહાય દોષા વિષ્ણોર્નહિ ક્વચિત્ । 1.37 ।
અજ્ઞત્વં પારવશ્યં વા વેધભેદાદિકં તથા ।
તથા પ્રાકૃતદેહત્વં દેહત્યાગાદિકં તથા । 1.38 ।
અનીશત્વં ચ દુઃખિત્વં સામ્યમન્યૈશ્ચ હીનતામ્ ।
પ્રદર્શયતિ મોહાય દૈત્યાદીનાં હરિઃ સ્વયમ્ । 1.39 ।
ઇવ્.ન તસ્ય કશ્ચિદ્ દોષોઽસ્તિ પૂર્ણાખિલગુણો હ્યસૌ ।
સર્વદેહસ્થરૂપેષુ પ્રાદુર્ભાવેષુ ચેશ્વરઃ । 1.40 ।
બ્રહ્માદ્યભેદઃ સામ્યં વા કુતસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
યદેવં વાચકં શાસ્ત્રં તદ્ધિ શાસ્ત્રં પરં મતમ્ । 1.41 ।
નિર્ણયાયૈવ યત્ પ્રોક્તં બ્રહ્મસૂત્રં તુ વિષ્ણુના ।
વ્યાસરૂપેણ તદ્ ગ્રાહ્યં તત્રોક્તાઃ સર્વનિર્ણયાઃ । 1.42 ।
યથાર્થવચનાનાં ચ મોહાર્થાનાં ચ સં શયમ્ ।
અપનેતું હિ ભગવાન્ બ્રહ્મસૂત્રમચીક્લૃપત્ । 1.43 ।
તસ્માત્ સૂત્રાર્થમાગૃહ્ય કર્તવ્યઃ સર્વનિર્ણયઃ ।
સર્વદોષવિહીનત્વં ગુણૈઃ સર્વૈરુદીર્ણતા । 1.44 ।
અભેદઃ સર્વરૂપેષુ જીવભેદઃ સદૈવ ચ ।
વિષ્ણોરુક્તાનિ સૂત્રેષુ સર્વવેદેડ્યતા તથા । 1.45 ।
ત્ આરતમ્યં ચ મુક્તાનાં વિમુક્તિર્વિદ્યયા તથા ।
તસ્માદેતદ્વિરુદ્ધં યન્મોહાય તદુદાહૃતમ્ । 1.46 ।
તસ્માદ્ યે યે ગુણા વિષ્ણોર્ગ્રાહ્યાસ્તે સર્વ એવ તુ" ।
ઇત્યાદ્યુક્તં ભગવતા ભવિષ્યત્પર્વણિ સ્ફુટમ્ । 1.47 ।
"એષ મોહં સૃજ્ આમ્યાણ્સુ યો જનાન્ મોહયિષ્યતિ ।
ત્વં ચ રુદ્ર મહાબાહો મોહશાસ્ત્રાણિ કારય । 1.48 ।
અતત્થ્યાનિ વિતત્થ્યાનિ દર્શયસ્વ મહાભુજ ।
પ્રકાણ્સં કુરુ ચાઽત્માનમપ્રકાણ્સં ચ માં કુરુ" । 1.49 ।
ઇતિ વારાહવચનં બ્રહ્માણ્ડોક્તં તથાઽપરમ્ ।

"અમોહાય ગુણા વિષ્ણોરાકારશ્ચિચ્છરીરતા । 1.50 ।
નિર્દોષત્વં ત્ આરતમ્યં મુક્તાનામપિ ચોચ્યતે ।
એતદ્વિરુદ્ધં યત્ સર્વં તન્મોહાય ઇતિ નિર્ણયઃ " । 1.51 ।
વ્.સ્કાન્દેઽપ્યુક્તં શિવેનૈવ ષણ્મુખાયૈવ સાદરમ્ ।
શિવશાસ્ત્રેઽપિ તદ્ ગ્રાહ્યં ભગવચ્છાસ્ત્રયોગિ યત્ । 1.52 ।
"પરમો વિષ્ણુરેવૈકસ્તજ્જ્ઞાનં મોક્ષસાધનમ્ ।
શાસ્ત્રાણાં નિર્ણયસ્ત્વેષ તદન્યન્મોહનાય હિ । 1.53 ।
જ્ ઞાનં વિના તુયા મુક્તિઃ સામ્યં ચ મમ વિષ્ણુના ।
તીર્થાઽદિમાત્રતો જ્ઞાનં મમાઽધિક્યં ચ વિષ્ણુતઃ । 1.54 ।
અભેદશ્ચાસ્મદાદીનાં મુક્તાનાં હરિણા તથા ।
ઇત્યાદિ સર્વં મોહાય કથ્યતે પુત્ર નાન્યથા"6 । 1.55 ।
ઉક્તં પાદ્મપુરાણે ચશૈવ એવ શિવેન તુ ।
યદુક્તં હરિણા પૂર્વં ઉમાયૈ પ્રાહ તદ્ધરઃ । 1.56 ।
"ત્વામારાધ્ય તથા ણ્સમ્ભો ગ્રહીષ્યામિ વરં સદા ।
દ્વાપરાઽદૌ યુગે ભૂત્વા કલયા માનુષાઽદિષુ । 1.57 ।
સ્વાઽગમૈઃ કલ્પિતૈસ્ત્વં ચ જનાન્ મદ્વિમુખાન્ કુરુ ।
માં ચ ગોપાય યેન સ્યાત્ સૃષ્ટિરેષોત્તરાધરા"7 । 1.58 ।
ન ચ વૈષ્ણવશાસ્ત્રેષુ વેદેષ્વપિ હરેઃ પરઃ ।
ક્વચિદુક્તોઽન્યશાસ્ત્રેષુ પરમો વિષ્ણુરીરિતઃ । 1.59।
નિર્દોષત્વાચ્ચ વેદાનાં વેદોક્તં ગ્રાહ્યમેવ હિ ।
વેદેષુ ચ પરો વિષ્ણુઃ સર્વસ્માદુચ્યતે સદા । 1.60 ।
"અસ્ય દેવસ્ય મીલ્ . હુષો વયા વિષ્ણોરેષસ્ય પ્રભૃથે હવિર્ભિઃ ।
વિદે હિ રુદ્રો રુદ્રિયં મહિત્વં યાસિષ્ટં વર્તિરશ્વનાવિરાવત્"8 । 1.61 ।
6 પદ્મ પુ. 6.71.114-116 ।
7 પદ્મ પુ. 6.71.106-107
8 ઋગ્વેદ 7.40.5
વિ."સ્તુહિ શ્રુતં ગર્તસદં યુવાનં મૃગં ન ભીમમ્ ઉપહત્નુમુગ્રમ્"9 ।
"યં કામયે તં તમુગ્રં કૃણોમિ તં બ્રહ્માણં તમૃષિં તં સુમેધામ્"10 । 1.62 ।
"એકો નારાયણ આસીન્ન બ્રહ્મા ન ચશઙ્કરઃ " ।
"વાસુદેવો વા ઇદમગ્ર આસીન્ન બ્રહ્મા ન ચશઙ્કરઃ " । 1.63 ।
"યદા પશ્યઃ પશ્યતે રુગ્મવર્ણં કર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્ ।
તદા વિદ્વાન્ પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ"11 । 1.64 ।
"યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમન્ ।
સોઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્ સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતા"12 । 1.65 ।
"પ્ર ઘા ન્વસ્ય મહતો મહાનિ સત્યા સત્યસ્ય કરણાનિ વોચમ્"13 ।
"સત્યમેનં અનુ વિશ્વે મદન્તિ રાતિં દેવસ્ય ગૃણતો મઘોનઃ " 14 । 1.66 ।
"યચ્ચિકેત સત્યમિત્ તન્ ન મોઘં વસુ સ્પાર્હમુત જેતોઽત દાતા"15 ।
"સત્યઃ સો અસ્ય મહિમા ગૃણે ણ્સવો યજ્ઞેષુ વિપ્રરાજ્યે"16 । 1.67 ।
"સત્યા વિષ્ણોર્ગુણાઃ સર્વે સત્યા જીવેશયોર્ભિદા ।
સત્યો મિથો જીવભેદઃ સત્યં ચ જગદીદૃશમ્ । 1.68 ।

અસત્યઃ સ્વગતો ભેદો વિષ્ણોર્નાન્યદસત્યકમ્ ।
જગત્પ્રવાહઃ સત્યોઽયં પઞ્ચભેદસમન્વિતઃ । 1.69 ।
જીવેશયોર્ભિદા ચૈવ જીવભેદઃ પરસ્પરમ્ ।
જડેણ્સયોર્જડાનાં ચ જડજીવભિદા તથા । 1.70 ।
પઞ્ચભેદા ઇમે નિત્યાઃ સર્વાવસ્થાસુ સર્વશઃ ।
9 ઋગ્વેદ 2.33.11
10 ઋગ્વેદ 10.125.5
11 મુ. ઉ. 3.1.3
12 તૈ. ઉ. 2.1
13 ઋગ્વેદ 2.15.1
14 ઋગ્વેદ 4.17.5
15 ઋગ્વેદ 10.55.6
16 ઋગ્વેદ 8.3.4
વિઇ.મુક્તાનાં ચ ન હીયન્તે તારતમ્યં ચ સર્વદા । 1.71 ।
ક્ષિતિપા મનુષ્યગન્ધર્વા દૈવાણ્સ્ચ પિતરશ્ચિરાઃ ।
આજાનજાઃ કર્મજાણ્સ્ચ દેવા ઇન્દ્રઃ પુરન્દરઃ । 1.72 ।
રુદ્રઃ સરસ્વતી વાયુર્મુક્તાઃ શતગુણોત્તરાઃ ।
એકો બ્રહ્મા ચ વાયુશ્ચ વીન્દ્રો રુદ્રસમસ્તથા ।
એકો રુદ્રસ્તથા ણ્સેષો નકશ્ચિદ્વાયુના સમઃ । 1.73 ।
મુક્તેષુ ણ્સ્રીસ્તથા વાયોઃ સહસ્રગુણિત્ આ ગુણૈઃ ।
તતોઽનન્તગુણો વિષ્ણુર્ન કશ્ચિત્ તત્સમઃ સદા" । 1.74 ।
ઇત્યાદિ વેદવાક્યં વિષ્ણોરુત્કર્ષમેવ વક્ત્યુચ્ચૈઃ ।
ત્ આત્પર્યં મહદત્રેત્યુક્તં "યો મામ્"17 ઇતિ સ્વયં તેન । 1.75 ।
"ભૂમ્નો જ્યાયસ્ત્વમ્"18 ઇતિ હ્યુક્તં સૂત્રેષુ નિર્ણયાત્ તેન । 19
તત્પ્રીત્યૈવ ચ મોક્ષઃ પ્રાપ્યસ્તેનૈવ નાન્યેન । 1.76 ।
"નાયમાત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના ણ્સ્રુતેન ।
યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનું સ્વામ્"20 । 1.77 ।
"વિષ્ણુર્હિ દાતા મોક્ષસ્ય વાયુશ્ચ તદનુજ્ઞયા ।
મોક્ષો જ્ઞાનં ચ ક્રમશો મુક્તિગો ભોગ એવ ચ । 1.78 ।
ઉત્તરેષાં પ્રસાદેન નીચાનાં નાન્યથા ભવેત્ ।
સર્વેષાં ચ હરિર્નિત્યં નિયન્તા તદ્વશાઃ પરે । 1.79 ।
ત્ આરતમ્યં તતો જ્ઞેયં સર્વોચ્ચત્વં હરેસ્તથા ।
એતદ્વિના ન કસ્યાપિ વિમુક્તિઃ સ્યાત્ કથઞ્ચન । 1.80 ।
17 ભ. ગી. 15.19
18 બ્ર. સૂ. 3.3.59
19 "ઇતિ" શબ્દઃ પ્રકારવચનઃ । અનેન પ્રકારેણ "જન્માદ્યસ્ય યતઃ " (બ્ર. સૂ. 1.1.2),
"દ્યુમ્ભ્વાદ્યાયતનં સ્વશબ્દાત્" (બ્ર. સૂ. 1.3.1), "અક્ષરમમ્બરાન્ધૃતેઃ " (બ્ર. સૂ. 1.3.10),
"સર્વોપેતા ચ તદ્દર્શનાદ્" (બ્ર. સૂ. 2.1.31) ઇત્યાદિ સૂત્રેષુ ઉક્તં , ઇતિ ભાવઃ ।
અતઃ "સૂત્રેષુ" ઇતિ બહુવચનમ્ -ભા. પ્ર.
20 ક. ઉ. 1.2.23, મુ. ઉ. 3.2.3

વિઇઇ.પઞ્ચભેદાં શ્ચ વિજ્ઞાય વિષ્ણોઃ સ્વાભેદમેવ ચ ।
નિર્દોષત્વં ગુણાદ્રેકં જ્ ઞાત્વા મુક્તિર્નચાન્યથા । 1.81 ।
અવતારાન્ હરેર્જ્ઞાત્વા નાવતારા હરેશ્ચ યે ।
તદાવેશાં સ્તથા સમ્યગ્ જ્ઞાત્વા મુક્તિર્નચાન્યથા । 1.82 ।
સૃષ્ટિરક્ષાઽહૃતિજ્ઞાનનિયત્યજ્ઞાનબન્ધનાન્ ।
મોક્ષં ચ વિષ્ણુતસ્ત્વેવ જ્ઞાત્વા મુક્તિર્નચાન્યથા । 1.83 ।
વેદાં શ્ચ પઞ્ચરાત્રાણિ સેતિહાસપુરાણકાન્ ।
જ્ ઞાત્વા વિષ્ણુપરાનેવ મુચ્યતે નાન્યથા ક્વચિત્ । 1.84 ।
માહાત્મ્યજ્ઞાનપૂર્વસ્તુ સુદૃઢઃ સર્વતોઽધિકઃ ।
સ્નેહો ભક્તિરિતિ પ્રોક્તઃ તયા મુક્તિર્નચાન્યથા । 1.85 ।
ત્રિવિધા જીવસઽ ન્ઘાસ્તુ દેવમાનુષદાનવાઃ ।
તત્ર દેવા મુક્તિયોગ્યા માનુષેષૂત્તમાસ્તથા । 1.86 ।
મધ્યમા માનુષા યેતુ સૃતિયોગ્યાઃ સદૈવ હિ ।
અધમા નિરયાયૈવ દાનવાસ્તુ તમોલયાઃ । 1.87 ।
મુક્તિર્નિત્યા તમશ્ચૈવ નાઽવૃત્તિઃ પુનરેતયોઃ ।
દેવાનાં નિરયો નાસ્તિ તમશ્ચાપિ કથઞ્ચન । 1.88 ।
નાસુરાણાં તથા મુક્તિઃ કદાચિત્ કેનચિત્ ક્વચિત્ ।
માનુષાણાં મધ્યમાનાં નૈવૈતદ્દ્વયમાપ્યતે । 1.89 ।
અસુરાણાં તમઃ પ્રાપ્તિસ્તદા નિયમતો ભવેત્ ।
યદા તુજ્ઞાનિસદ્ભાવે નૈવ ગૃહ્ણન્તિ તત્પરમ્ । 1.90 ।
તદા મુક્તિશ્ચ દેવાનાં યદા પ્રત્યક્ષગો હરિઃ ।
સ્વયોગ્યયોપાસનયા તન્વા તદ્યોગ્યયા તથા । 1.91 ।
સર્વૈર્ગુણૈર્બ્રહ્મણા તુ સમુપાસ્યો હરિઃ સદા ।
ઇx.આનન્દો જ્ઞઃ સદાત્મેતિ હ્યુપાસ્યો માનુષૈર્હરિઃ । 1.92 ।
યથાક્રમં ગુણોદ્રેકાત્ તદન્યૈરા વિરિઞ્ચતઃ ।
બ્રહ્મત્વયોગ્યા ઋજવો નામ દેવાઃ પૃથગ્ગણાઃ । 1.93 ।
તૈરેવાપ્યં પદં તત્તુ નૈવાન્યૈઃ સાધનૈરપિ ।
એવં સર્વપદાનાં તુ યોગ્યાઃ સન્તિ પૃથગ્ ગણાઃ । 1.94 ।
તસ્માદનાદ્યનન્તં હિ તારતમ્યં ચિદાત્મનામ્ ।
તચ્ચ નૈવાન્યથા કર્તું શક્યં કેનાપિ કુત્રચિત્ । 1.95 ।
અયોગ્યમિચ્છન્ પુરુષઃ પતત્યેવ ન સં શયઃ ।
તસ્માદ્ યોગ્યાનુસારેણ સેવ્યો વિષ્ણુઃ સદૈવ હિ । 1.96 ।
અચ્છિદ્રસેવનાચ્ચૈવ નિષ્કામત્વાચ્ચ યોગ્યતઃ ।
દ્રષ્ટું શક્યો હરિઃ સર્વૈર્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન । 1.97 ।
નિયમોઽયં હરેર્યસ્માન્નોલ્લઙ્ઘ્યઃ સર્વચેતનૈઃ ।
સત્યસઙ્કલ્પતો વિષ્ણુર્નાન્યથા ચ કરિષ્યતિ । 1.98 ।
દાનતીર્થતપોયજ્ઞપૂર્વાઃ સર્વેઽપિ સર્વદા ।
અઙ્ગાનિ હરિસેવાયાં ભક્તિસ્ત્વેકા વિમુક્તયે" ।
ભવિષ્યત્પર્વવચનમિત્યેતદખિલં પરમ્ । 1.99 ।
"ણ્સૃણ્વે વીર ઉગ્રમુગ્રં દમાયન્નન્યમન્યં અતિનેનીયમાનઃ ।

એધમાનદ્વિલ્ . ઉભયસ્ય રાજા ચોષ્કૂયતે વિશ ઇન્દ્રો મનુષ્યાન્ । 1.100 ।
પરા પૂર્વેષાં સખ્યા વૃણક્તિ વિતર્તુરાણો અપરેભિરેતિ ।
અનાનુભૂતીરવધૂન્વાનઃ પૂર્વીરિન્દ્રઃ શરદસ્તર્તરીતિ"21 । 1.101 ।
"તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતે"22 ।
21 ઋગ્વેદ 6.47.16-17
22 તૈ. આ. 3.12.17
x."તમેવ વિદિત્વાઽતિ મૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽયનાય"23 । 1.102 ।
"યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથાદેવે તથા ગુરૌ ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્યર્થાઃ પ્રકાણ્સન્તે મહાત્મનઃ " 24 । 1.103 ।
"ભક્ત્યર્થાન્યખિલાન્યેવ ભક્તિર્મોક્ષાય કેવલા ।
મુક્તાનામપિ ભક્તિર્હિ નિત્યાનન્દસ્વરૂપિણી । 1.104 ।
જ્ ઞાનપૂર્વઃ પરઃ સ્નેહો નિત્યો ભક્તિરિતીર્યતે" ।
ઇત્યાદિ વેદવચનં સાધનપ્રવિધાયકમ્ । 1.105 ।
"નિશ્શેષધર્મકર્તાઽપ્યભક્તસ્તે નરકે હરે ।
સદા તિષ્ઠતિ ભક્તશ્ચેદ્ બ્રહ્મહાઽપિ વિમુચ્યતે" । 1.106 ।
"ધર્મો ભવત્યધર્મોઽપિ કૃતો ભક્તૈસ્તવાઽચ્યુત ।
પાપં ભવતિ ધર્મોઽપિ યો ન ભક્તૈઃ કૃતો હરે" । 1.107 ।
"ભક્ત્યા ત્વનન્યયા ણ્સક્ય અહમેવં વિધોઽર્જુન ।
જ્ ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરન્તપ"25 । 1.108 ।
"અનાદિદ્વેષિણો દૈત્યા વિષ્ણૌ દ્વેષો વિવર્ધિતઃ ।
તમસ્યન્ધે પાતયતિ દૈત્યાનન્તે વિનિશ્ચયાત્ । 1.109 ।
પૂર્ણદુઃખાત્મકો દ્વેષઃ સોઽનન્તો હ્યવતિષ્ઠતે ।
પતિતાનાં તમસ્યન્ધે નિઃ શેષસુખવર્જિતે । 1.110 ।
જીવાભેદો નિર્ગુણત્વં અપૂર્ણગુણતા તથા ।
સામ્યાધિક્યે તદન્યેષાં ભેદસ્તદ્ગત એવ ચ । 1.111 ।
પ્રાદુર્ભાવવિપર્યાસસ્તદ્ભક્તદ્વેષ એવ ચ ।
તત્પ્રમાણસ્ય નિન્દા ચ દ્વેષા એતેઽખિલા મતાઃ । 1.112 ।
23 શ્વે. ઉ. 3.8
24 શ્વે. ઉ. 6.23
25 ભ. ગી. 11.54
xઇ.એતૈર્વિહીના યા ભક્તિઃ સા ભક્તિરિતિ નિશ્ચિતા ।
અનાદિભક્તિર્દેવાનાં ક્રમાદ્ વૃદ્ધિં ગતૈવ સા । 1.113 ।
અપરોક્ષદૃશેર્હેતુર્મુક્તિહેતુશ્ચ સા પુનઃ ।
સૈવાઽનન્દસ્વરૂપેણ નિત્યા મુક્તેષુ તિષ્ઠતિ । 1.114 ।
યથા ણ્સૌક્લ્યાદિકં રૂપં ગોર્ભવત્યેવ સર્વદા ।
સુખજ્ઞાનાદિકં રૂપં એવં ભક્તેર્ન ચાન્યથા । 1.115 ।
ભક્ત્યૈવ તુષ્ટિમભ્યેતિ વિષ્ણુર્નાન્યેન કેનચિત્ ।
સ એવ મુક્તિદાતા ચ ભક્તિસ્તત્રૈકકારણમ્ । 1.116 ।
બ્રહ્માદીનાં ચ મુક્તાનાં ત્ આરતમ્યે તુ કારણમ્ ।
ત્ આરતમ્યસ્થિતાઽનાદિનિત્યા ભક્તિર્ન ચેતરત્ । 1.117 ।

માનુષેષ્વધમાઃ કિઞ્ચિદ્ દ્વેષયુક્તાઃ સદા હરૌ ।
દુઃખનિષ્ઠાસ્તતસ્તેઽપિ નિત્યમેવ ન સં શયઃ । 1.118 ।
મધ્યમા મિશ્રભૂતત્વાન્નિત્યં મિશ્રફલાઃ સ્મૃત્ આઃ ।
કિઞ્ચિદ્ભક્તિયુતા નિત્યં ઉત્તમાસ્તેન મોક્ષિણઃ । 1.119 ।
બ્રહ્મણઃ પરમા ભક્તિઃ સર્વેભ્યઃ પરમસ્તતઃ " ।
ઇત્યાદીનિ ચ વાક્યાનિ પુરાણેષુ પૃથક્ પૃથક્ । 1.120 ।
"ષણ્ણવત્યઙ્ગુલો યસ્તુ ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ ।
સપ્તપાદશ્ચતુર્હસ્તો દ્વાત્રિં શલ્લક્ષણૈર્યુતઃ ।
અસં શયઃ સં શયચ્છિદ્ ગુરુરુક્તો મનીષિભિઃ । 1.121 ।
તસ્માદ્ બ્રહ્મા ગુરુર્મુખ્યઃ સર્વેષામેવ સર્વદા ।
અન્યેઽપિ સ્વાત્મનો મુખ્યાઃ ક્રમાદ્ ગુરવ ઈરિતાઃ । 1.122 ।
ક્રમાલ્લક્ષણહીનાણ્સ્ચ લક્ષણાલક્ષણૈઃ સમાઃ ।
માનુષા મધ્યમાઃ સમ્યગ્ દુર્લક્ષણયુતઃ કલિઃ । 1.123 ।
xઇઇ.સમ્યગ્લક્ષણસમ્પન્નો યદ્ દદ્યાત્ સુપ્રસન્નધીઃ ।
શિષ્યાય સત્યં ભવતિ તત્સર્વં નાત્ર સં શયઃ । 1.124 ।
અગમ્યત્વાદ્ધરિસ્તસ્મિન્નાવિષ્ટો મુક્તિદો ભવેત્ ।
નાતિપ્રસન્નહૃદયો યદ્ દદ્યાદ્ ગુરુરપ્યસૌ ।
ન તત્ સત્યં ભવેત્ તસ્માદ્ અર્ચનીયો ગુરુઃ સદા । 1.125 ।
સ્વાવરાણાં ગુરુત્વં તુ ભવેત્ કારણતઃ ક્વચિત્ ।
મર્યાદાર્થં તેઽપિ પૂજ્યા ન તુ યદ્વત્ પરો ગુરુઃ " ।
ઇત્યેતત્ પઞ્ચરાત્રોક્તં પુરાણેષ્વનુમોદિતમ્ । 1.126 ।
"યદા મુક્તિપ્રદાનસ્ય સ્વયોગ્યં પશ્યતિ ધ્રુવમ્ ।
રૂપં હરેસ્તદા તસ્ય સર્વપાપાનિ ભસ્મસાત્ । 1.127 ।
યાન્તિ પૂર્વાણ્યુત્તરાણિ નશ્લેષં યાન્તિ કાનિચિત્ ।
મોક્ષણ્સ્ચ નિયતસ્તસ્માત્ સ્વયોગ્યહરિદર્શને" । 1.128 ।
ભવિષ્યત્પર્વવચનમિત્યેતત્ સૂત્રગં તથા । 26
શ્રુતિશ્ચ તત્પરા તદ્વત્ "તદ્યથા"27 ઇત્યવદત્ સ્ફુટમ્ । 1.129 ।
"મુક્તાસ્તુ માનુષા દેવાન્ દેવા ઇન્દ્રં સ શઙ્કરમ્ ।
સ બ્રહ્માણં ક્રમેણૈવ તેન યાન્ત્યખિલા હરિમ્ । 1.130 ।
ઉત્તરોત્તરવશ્યાણ્સ્ચ મુક્તા રુદ્રપુરસ્સરાઃ ।
નિર્દોષા નિત્યસુખિનઃ પુનરાવૃત્તિવર્જિતાઃ ।
સ્વેચ્છયૈવ રમન્તેઽત્ર નાનિષ્ટં તેષુ કિઞ્ચન । 1.131 ।
અસુરાઃ કલિપર્યન્તા એવં દુઃખોત્તરોત્તરાઃ ।
કલિર્દુઃખાધિકસ્તેષુ તેઽપ્યેવં બ્રહ્મવદ્ ગણાઃ । 1.132 ।
26 ઽએતત્સૂત્રગમ્ઽ ઇત્યસ્ય એતત્ પ્રમેયં સૂત્રગમ્ ।
"તદધિગમ ઉત્તરપૂર્વાઘયોરશ્લેષવિનાણ્સૌ તદ્વ્યપદેશાદ્"
(બ્ર. સૂ. 4.1.13) ઇતિ સૂત્રગતમ્, ઇત્યર્થઃ -ભા. પ્ર.
27 છા. ઉ. 4.14.3
xઇઇઇ.તથાઽન્યેઽપ્યસુરાઃ સર્વે ગણા યોગ્યતયા સદા ।
બ્રહ્મૈવં સર્વજીવેભ્યઃ સદા સર્વગુણાધિકઃ । 1.133 ।

મુક્તોઽપિ સર્વમુક્તાનાં આધિપત્યે સ્થિતઃ સદા ।
આણ્સ્રયસ્તસ્ય ભગવાન્ સદા નારાયણઃ પ્રભુઃ " । 1.134 ।
ઇતિ ઋગ્યજુઃ સામાથર્વપઞ્ચરાત્રેતિહાસતઃ ।
પુરાણેભ્યસ્તથાઽન્યેભ્યઃ શાસ્ત્રેભ્યો નિર્ણયઃ કૃતઃ । 1.135 ।
વિષ્ણ્વાજ્ઞયૈવ વિદુષા તત્પ્રસાદબલોન્નતેઃ ।
આનન્દતીર્થમુનિના પૂર્ણપ્રજ્ઞાભિધાયુજા । 1.136 ।
ત્ આત્પર્યં શાસ્ત્રાણાં સર્વેષાં ઉત્તમં મયા પ્રોક્તમ્ ।
પ્રાપ્યાનુજ્ઞાં વિષ્ણોરેતજ્જ્ઞાત્વૈવ વિષ્ણુરાપ્યોઽસૌ । 1.137 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
સર્વશાસ્ત્રતાત્પર્યનિર્ણયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ
xઇવ્.અથ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
(વાક્યોદ્ધારઃ )
ઓં । જયતિ હરિરચિન્ત્યઃ સર્વદેવૈકવન્દ્યઃ પરમગુરુરભીષ્ટાવાપ્તિદઃ સજ્જનાનામ્ ।
નિખિલગુણગણાર્ણો નિત્યનિર્મુક્તદોષઃ સરસિજનયનોઽસૌ શ્રીપતિર્માનદો નઃ । 2.1 ।
ઉક્તઃ પૂર્વેઽધ્યાયે શાસ્ત્રાણાં નિર્ણયઃ પરો દિવ્યઃ ।
શ્રીમદ્ભારતવાક્યાન્યેતૈરેવાધ્યવસ્યન્તે । 2.2 ।
ક્વચિદ્ ગ્રન્થાન્ પ્રક્ષિપન્તિ ક્વચિદન્તરિતાનપિ ।
કુર્યુઃ ક્વચિચ્ચ વ્યત્યાસં પ્રમાદાત્ ક્વચિદન્યથા । 2.3 ।
અનુત્સન્ના અપિ ગ્રન્થા વ્યાકુલા ઇતિ સર્વશઃ ।
ઉત્સન્નાઃ પ્રાયશઃ સર્વે કોટ્યં શોઽપિ ન વર્તતે । 2.4 ।
ગ્રન્થોઽપ્યેવં વિલુલ્ . ઇતઃ કિમ્વર્થો દેવદુર્ગમઃ ।
કલાવેવં વ્યાકુલિતે નિર્ણયાય પ્રચોદિતઃ । 2.5 ।
હરિણા નિર્ણયાન્ વચ્મિ વિજાનં સ્તત્પ્રસાદતઃ ।
શાસ્ત્રાન્તરાણિ સઞ્જાનન્ વેદાં શ્ચાસ્ય પ્રસાદતઃ । 2.6 ।
દેશે દેશે તથા ગ્રન્થાન્ દૃષ્ટ્વા ચૈવ પૃથગ્વિધાન્ ।
યથા સ ભગવાન્ વ્યાસઃ સાક્ષાન્નારાયણઃ પ્રભુઃ । 2.7 ।
જગાદ ભારતાદ્યેષુ તથા વક્ષ્યે તદીક્ષયા ।
સઙ્ક્ષેપાત્ સર્વશાસ્ત્રાર્થં ભારતાર્થાનુસારતઃ ।
નિર્ણયઃ સર્વશાસ્ત્રાણાં ભારતં પરિકીર્તિતમ્ । 2.8 ।
"ભારતં સર્વવેદાણ્સ્ચ તુલામારોપિતાઃ પુરા ।
દેવૈર્બ્રહ્માદિભિઃ સર્વૈરૃષિભિશ્ચ સમન્વિતૈઃ ।
વ્યાસસ્યૈવાઽજ્ઞયા તત્ર ત્વત્યરિચ્યત ભારતમ્" । 2.9 ।
"મહત્વાદ્ ભારવત્વાચ્ચ મહાભારતમુચ્યતે ।
xવ્.નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે"28 । 2.10 ।
"નિર્ણયઃ સર્વશાસ્ત્રાણાં સદૃષ્ટાન્તો હિ ભારતે ।
કૃતો વિષ્ણુવશત્વં હિ બ્રહ્માદીનાં પ્રકાણ્સિતમ્ । 2.11 ।
યતઃ કૃષ્ણવશે સર્વે ભીમાદ્યાઃ સમ્યગીરિતાઃ ।
સર્વેષાં જ્ ઞાનદો વિષ્ણુર્યશોદાતેતિ ચોદિતઃ । 2.12 ।
યસ્માદ્વ્યાસાત્મના તેષાં ભારતે યશ ઊચિવાન્ ।

જ્ ઞાનદશ્ચ શુકાદીનાં બ્રહ્મરુદ્રાદિરૂપિણામ્ । 2.13 ।
બ્રહ્માધિકશ્ચ દેવેભ્યઃ શેષાદ્રુદ્રાદપીરિતઃ ।
પ્રિયશ્ચ વિષ્ણોઃ સર્વેભ્ય ઇતિ ભીમનિદર્શનાત્ । 2.14 ।
ભૂભારહારિણો વિષ્ણોઃ પ્રધાનાઙ્ગં હિ મારુતિઃ ।
માગધાદિવધાદેવ દુર્યોધનવધાદપિ । 2.15 ।
યો ય એવ બલજ્યેષ્ઠઃ ક્ષત્રિયેષુ સ ઉત્તમઃ ।
અઙ્ગં ચેદ્વિષ્ણુકાર્યેષુ તદ્ભક્ત્યૈવ ન ચાન્યથા । 2.16 ।
બલં નૈસર્ગિકં તચ્ચેદ્વરાસ્ત્રાદેસ્તદન્યથા ।
અન્યાવેશનિમિત્તં ચેદ્બલમન્યાત્મકં હિ તત્ । 2.17 ।
દેવેષુ બલિનામેવ ભક્તિજ્ઞાને ન ચાન્યથા ।
સ એવ ચ પ્રિયો વિષ્ણોર્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન । 2.18 ।
તસ્માદ્યો યો બલજ્યેષ્ઠઃ સ ગુણજ્યેષ્ઠ એવ ચ ।
બલં હિ ક્ષત્રિયે વ્યક્તં જ્ ઞાયતે સ્થૂલદૃષ્ટિભિઃ । 2.19 ।
જ્ ઞાનાદયો ગુણા યસ્માજ્જ્ઞાયન્તે સૂક્ષ્મદૃષ્ટિભિઃ ।
તસ્માદ્યત્ર બલં તત્ર વિજ્ઞાતવ્યા ગુણાઃ પરે । 2.20 ।
દેવેષ્વેવ ન ચાન્યેષુ વાસુદેવપ્રતીપતઃ ।
28 મહા. 1.1.209 *
xવિ.ક્ષત્રાદન્યેષ્વપિ બલં પ્રમાણં યત્ર કેશવઃ ।
પ્રવૃત્તો દુષ્ટનિધને જ્ઞાનકાર્યે તથૈવ ચ । 2.21 ।
અન્યત્ર બ્રાહ્મણાનાં તુ પ્રમાણં જ્ ઞાનમેવ હિ ।
ક્ષત્રિયાણાં બલં ચૈવ સર્વેષાં વિષ્ણુકાર્યતા । 2.22 ।
કૃષ્ણરામાદિરૂપેષુ બલકાર્યો જનાર્દનઃ ।
દત્તવ્યાસાદિરૂપેષુ જ્ઞાનકાર્યસ્તથા પ્રભુઃ । 2.23 ।
મત્સ્યકૂર્મવરાહાણ્સ્ચ સિં હવામનભાર્ગવાઃ ।
રાઘવઃ કૃષ્ણબુદ્ધૌ ચ કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્તથા । 2.24 ।
કપિલો દત્ત ઋષભૌ શિં શુમારો રુચેઃ સુતઃ ।
નારાયણો હરિઃ કૃષ્ણસ્તાપસો મનુરેવ ચ । 2.25 ।
મહિદાસસ્તથા હં સઃ સ્ત્રીરૂપો હયશીર્ષવાન્ ।
તથૈવ વડવાવક્ત્રઃ કલ્કી ધન્વન્તરિઃ પ્રભુઃ । 2.26 ।
ઇત્યાદ્યાઃ કેવલો વિષ્ણુર્નૈષાં ભેદઃ કથઞ્ચન ।
ન વિશેષો ગુણૈઃ સર્વૈર્બલજ્ઞાનાદિભિઃ ક્વચિત્ । 2.27 ।
શ્રીબ્રહ્મરુદ્રશેષાણ્સ્ચ વીન્દ્રેન્દ્રૌ કામ એવ ચ ।
કામપુત્રોઽનિરુદ્ધશ્ચ સૂર્યશ્ચન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ । 2.28 ।
ધર્મ એષાં તથા ભાર્યા દક્ષાદ્યા મનવસ્તથા ।
મનુપુત્રાણ્સ્ચ ઋષયો નારદઃ પર્વતસ્તથા । 2.29 ।
કશ્યપઃ સનકાદ્યાણ્સ્ચ વહ્ન્યાદ્યાણ્સ્ચૈવ દેવતાઃ ।
ભરતઃ કાર્તવીર્યશ્ચ વૈન્યાદ્યાણ્સ્ચક્રવર્તિનઃ । 2.30 ।
ગયશ્ચ લક્ષ્મણાદ્યાણ્સ્ચ ત્રયો રોહિણિનન્દનઃ ।
પ્રદ્યુમ્નો રૌક્મિણેયશ્ચ તત્પુત્રશ્ચાનિરુદ્ધકઃ । 2.31 ।
નરઃ ફલ્ગુન ઇત્યાદ્યા વિશેષાવેશિનો હરેઃ ।

વાલિ સામ્બાદયશ્ચૈવ કિઞ્ચિદાવેશિનો હરેઃ । 2.32 ।
xવિઇ.તસ્માદ્બલપ્રવૃત્તસ્ય રામકૃષ્ણાત્મનો હરેઃ ।
અન્તરઙ્ગં હનૂમાં શ્ચ ભીમસ્તત્કાર્યસાધકૌ । 2.33 ।
બ્રહ્માત્મકો યતો વાયુઃ પદં બ્રાહ્મમગાત્ પુરા ।
વાયોરન્યસ્ય ન બ્રાહ્મં પદં તસ્માત્ સ એવ સઃ । 2.34 ।
યત્ર રૂપં તત્ર ગુણાઃ ભક્ત્યાદ્યાસ્ત્રીષુ નિત્યશઃ ।
રૂપં હિ સ્થૂલદૃષ્ટીનાં દૃશ્યં વ્યક્તં તતો હિ તત્ । 2.35 ।
પ્રાયો વેત્તું ન શક્યન્તે ભક્ત્યાદ્યાસ્ત્રીષુ યત્ તતઃ ।
યાસાં રૂપં ગુણાસ્તાસાં ભક્ત્યાદ્યા ઇતિ નિશ્ચયઃ । 2.36 ।
તચ્ચ નૈસર્ગિકં રૂપં દ્વાત્રિં શલ્લક્ષણૈર્યુતમ્ ।
નાલક્ષણં વપુર્માત્રં ગુણહેતુઃ કથઞ્ચન । 2.37 ।
આસુરીણાં વરાદેસ્તુ વપુર્માત્રં ભવિષ્યતિ ।
ન લક્ષણાન્યતસ્તાસાં નૈવ ભક્તિઃ કથઞ્ચન । 2.38 ।
તસ્માદ્ રૂપગુણોદારા જાનકી રુગ્મિણી તથા ।
સત્યભામેત્યાદિરૂપા ણ્સ્રીઃ સર્વપરમા મતા । 2.39 ।
તતઃ પશ્ચાદ્ દ્રૌપદી ચ સર્વાભ્યો રૂપતો વરા ।
ભૂભારક્ષપણે સાક્ષાદઙ્ગં ભીમવદીશિતુઃ । 2.40 ।
હન્તા ચ વૈરહેતુશ્ચ ભીમઃ પાપજનસ્ય તુ ।
દ્રૌપદી વૈરહેતુઃ સા તસ્માદ્ ભીમાદનન્તરા । 2.41 ।
બલદેવસ્તતઃ પશ્ચાત્ તતઃ પશ્ચાચ્ચ ફલ્ગુનઃ ।
નરાવેશાદન્યથા તુ દ્રૌણિઃ પશ્ચાત્ તતોઽપરે । 2.42 ।
રામવજ્જામ્બવત્યાદ્યાઃ ષટ્તતો રેવતી તથા ।
લક્ષ્મણો હનુમત્પશ્ચાત્ તતો ભરતવાલિનૌ ।
શત્રુઘ્નસ્તુ તતઃ પશ્ચાત્ સુગ્રીવાદ્યાસ્તતોઽવરાઃ । 2.43 ।
xવિઇઇ.રામકાર્યં તુ યૈઃ સમ્યક્ સ્વયોગ્યં ન કૃતં પુરા ।
તૈઃ પૂરિતં તત્ કૃષ્ણાય બીભત્સ્વાદ્યૈઃ સમન્તતઃ । 2.44 ।
અધિકં યૈઃ કૃતં તત્ર તૈરૂનં કૃતમત્ર તત્ ।
કર્ણાદ્યૈરધિકં યૈસ્તુ પ્રાદુર્ભાવદ્વયે કૃતમ્ ।
વિવિદાદ્યૈર્હિ તૈઃ પશ્ચાદ્ વિપ્રતીપં કૃતં હરેઃ । 2.45 ।
પ્રાદુર્ભાવદ્વયે હ્યસ્મિન્ સર્વેષાં નિર્ણયઃ કૃતઃ ।
નૈતયોરકૃતં કિઞ્ચિચ્છુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।
અન્યત્ર પૂર્યતે ક્વાપિ તસ્માદત્રૈવ નિર્ણયઃ । 2.46 ।
પશ્ચાત્તનત્વાત્ કૃષ્ણસ્ય વૈશેષ્યાત્ તત્ર નિર્ણયઃ ।
પ્રાદુર્ભાવમિમં યસ્માદ્ ગૃહીત્વા ભારતં કૃતમ્ । 2.47 ।
ઉક્તા રામકથાઽપ્યસ્મિન્ માર્કણ્ડેયસમાસ્યયા ।
તસ્માદ્ યદ્ ભારતે નોક્તં તદ્ધિ નૈવાસ્તિ કુત્રચિત્ ।
અત્રોક્તં સર્વશાસ્ત્રેષુ નહિ સમ્યગુદાહૃતમ્" । 2.48 ।
ઇત્યાદિ કથિતં સર્વં બ્રહ્માણ્ડે હરિણા સ્વયમ્ ।
માર્કણ્ડેયેઽપિ કથિતં ભારતસ્ય પ્રશં સનમ્ । 2.49 ।
"દેવતાનાં યથા વ્યાસો દ્વિપદાં બ્રાહ્મણો વરઃ ।

આયુધાનાં યથા વજ્રમોષધીનાં યથા યવાઃ ।
તથૈવ સર્વશાસ્ત્રાણાં મહાભારતમુત્તમમ્" । 2.50 ।
વાયુપ્રોક્તેઽપિ તત્ પ્રોક્તં ભારતસ્ય પ્રશં સનમ્ । 29
"કૃષ્ણદ્વૈપાયનં વ્યાસં વિદ્ધિ નારાયણં પ્રભુમ્ ।
કો હ્યન્યઃ પુણ્ડરીકાક્ષાન્મહાભારતકૃદ્ ભવેત્"30 । 2.51 ।
એવં હિ સર્વશાસ્ત્રેષુ પૃથક્ પૃથગુદીરિતમ્ ।
ઉક્તોઽર્થઃ સર્વ એવાયં માહાત્મ્યક્રમપૂર્વકઃ । 2.52 ।
29 "કૃષ્ણદ્વૈપાયનં વ્યાસમ્" ઇતિ શ્લોકઃ ન કેવલં વૣઅયુપ્રોક્તેઽસ્તિ ।
કિન્તુ ભારતેઽપ્યસ્તીતિ જ્ ઞેયમ્ -ભા. પ્ર.
30 પદ્મ પુ. 1.1.43-44; વિષ્ણુ પુ. 3.4-5; મહા. 12.334.9 ।
xઇx.ભારતેઽપિ યથા પ્રોક્તો નિર્ણયોઽયં ક્રમેણ તુ।
તથા પ્રદર્શયિષ્યામસ્તદ્વાક્યૈરેવ સર્વશઃ । 2.53 ।
"નારાયણં સુરગુરું જગદેકનાથં
ભક્તપ્રિયં સકલલોકનમસ્કૃતં ચ ।
ત્રૈગુણ્યવર્જિતમજં વિભુમાદ્યમીશં
વન્દે ભવઘ્નમમરાસુરસિદ્ધવન્દ્યમ્" । 2.54। 31
જ્ ઞાનપ્રદઃ સ ભગવાન્ કમલાવિરિઞ્ચશર્વાદિપૂર્વજગતો નિખિલાદ્વરિષ્ઠઃ ।
ભક્ત્યૈવ તુષ્યતિ હરિપ્રવણત્વમેવ સર્વસ્ય ધર્મ ઇતિ પૂર્વવિભાગસં સ્થઃ । 2.55 ।
નિર્દોષકઃ સૃતિવિહીન ઉદારપૂર્ણસં વિદ્ગુણઃ પ્રથમકૃત્ સકલાત્મશક્તિઃ ।
મોક્ષૈકહેતુરસુરૂપસુરૈશ્ચ મુક્તૈર્વન્દ્યઃ સ એક ઇતિ ચોક્તમથોત્તરાર્ધે । 2.56 ।
નમ્યત્વમુક્તમુભયત્ર યતસ્તતોઽસ્ય મુક્તૈરમુક્તિગગણૈશ્ચ વિનમ્યતોક્તા ।
ઇત્થં હિ સર્વગુણપૂર્તિરમુષ્ય વિષ્ણોઃ પ્રસ્તાવિતા પ્રથમતઃ પ્રતિજાનતૈવ । 2.57 ।
"કૃષ્ણો યજ્ઞૈરિજ્યતે સોમપૂતૈઃ કૃષ્ણો વીરૈરિજ્યતે વિક્રમદ્ભિઃ ।
કૃષ્ણો વન્યૈરિજ્યતે સમ્મૃશાનૈઃ કૃષ્ણો મુક્તૈરિજ્યતે વીતમોહૈઃ " । 2.58 ।
સૃષ્ટા બ્રહ્માદયો દેવા નિહતા યેન દાનવાઃ ।
તસ્મૈ દેવાદિદેવાય નમસ્તે શાર્ઙ્ગધારિણે । 2.59 ।
સ્રષ્ટૃત્વં દેવાનાં મુક્તિસ્રષ્ટૃત્વમુચ્યતે નાન્યત્ ।
ઉત્પત્તિર્દૈત્યાનામપિ યસ્માત્ સમ્મિતા વિશેષોઽયમ્ । 2.60 ।
અથ ચ દૈત્યહતિસ્તમસિ સ્થિરા નિયતસં સ્થિતિરેવ ન ચાન્યથા ।
તનુવિભાગકૃતિઃ સકલેષ્વિયં નહિ વિશેષકૃત્ આ સુરદૈત્યગા । 2.61 ।
31 ઽક્વચિદન્તરિતાનપિઽ ઇતિ વચનાત્, ઇદમાદ્યપદ્યમસહમાનાઃ કેચિદાદૌ ન લિખન્તિ ।
કેરલ્ . અદેશસ્ય પુરાતનપુસ્તકેષુ અદ્યાપિ દૃશ્યતે । કથમન્યથા લોકાચાર્યો વ્યાસઃ
લક્ષપરિમિતં ગ્રન્થં કુર્વન્ ગ્રન્થાદૌ લોકશિક્ષણાય મઙ્ગલ્ . અપદ્યં ન રચયેત્?
યતોઽલ્પીયસિ ગ્રન્થે ભાગવતે હરિવં શાદૌ ચ "સત્યં પરં ધીમહિ" ઇતિ,
"સોઽનાદિર્વાસુદેવઃ શમયતુ દુરિતં જન્મજન્માર્જિતમ્" ઇતિ ચ લોકશિક્ષણાર્થં
મઙ્ગલ્ . અમકરોત્ । અતો અસ્મિન્મહાગ્રન્થે સકલશિષ્ટાનાં ગુરુર્વ્યાસઃ મઙ્ગલ્ . અમાચરેદેવેતિ
જ્ઞેયમ્ । -ભા. પ્ર.
xx.તમિમમેવ સુરાસુરસઞ્ચયે હરિકૃતં પ્રવિશેષમુદીક્ષિતુમ્ ।
પ્રતિવિભજ્ય ચ ભીમસુયોધનૌ સ્વપરપક્ષભિદા કથિતા કથા । 2.62 ।
"નમો ભગવતે તસ્મૈ વ્યાસાયામિતતેજસે ।

યસ્ય પ્રસાદાદ્ વક્ષ્યામિ નારાયણકથામિમામ્ । 2.63 ।
વાસુદેવસ્તુ ભગવાન્ કીર્તિતોઽત્ર સનાતનઃ ।
પ્રતિબિમ્બમિવાઽદર્શે યં પશ્યન્ત્યાત્મનિ સ્થિતમ્ । 2.64 ।
નાસ્તિ નારાયણસમં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
એતેન સત્યવાક્યેન સર્વાર્થાન્ સાધયામ્યહમ્" । 2.65 ।
આદ્યન્તયોરિત્યવદત્ સ યસ્માદ્ વ્યાસાત્મકો વિષ્ણુરુદારશક્તિઃ ।
તસ્માત્ સમસ્તા હરિસદ્ગુણાનાં નિર્ણીતયે ભારતગા કથૈષા । 2.66 ।
"સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યમુદ્ધૃત્ય ભુજમુચ્યતે ।
વેદશાસ્ત્રાત્ પરં નાસ્તિ ન દૈવં કેશવાત્ પરમ્" । 2.67 ।
"આલોડ્ય સર્વશાસ્ત્રાણિ વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
ઇદમેકં સુનિષ્પન્નં ધ્યેયો નારાયણઃ સદા" । 2.68 ।
"સ્મર્તવ્યઃ સતતં વિષ્ણુર્વિસ્મર્તવ્યો ન જાતુચિત્ ।
સર્વે વિધિનિષેધાઃ સ્યુરેતયોરેવ કિઙ્કરાઃ " । 2.69 ।
"કો હિ તં વેદિતું શક્તો યો ન સ્યાત્ તદ્વિધોઽપરઃ ।
તદ્વિધશ્ચાપરો નાસ્તિ તસ્માત્ તં વેદ સઃ સ્વયમ્ । 2.70 ।
કો હિ તં વેદિતું શક્તો નારાયણમનામયમ્ ।
ઋતે સત્યવતીસૂનોઃ કૃષ્ણાદ્ વા દેવકીસુતાત્ । 2.71 ।
અપ્રમેયોઽનિયોજ્યશ્ચ સ્વયં કામગમો વશી ।
મોદત્યેષ સદા ભૂતૈર્બાલઃ ક્રીડનકૈરિવ । 2.72 ।
ન પ્રમાતું મહાબાહુઃ શક્યોઽયં મધુસૂદનઃ ।
xxઇ.પરમાત્ પરમેતસ્માદ્ વિશ્વરૂપાન્ન વિદ્યતે । 2.73 ।
વસુદેવસુતો નાયં નાયં ગર્ભેઽવસત્ પ્રભુઃ ।
નાયં દશરથાજ્જાતો ન ચાપિ જમદગ્નિતઃ । 2.74 ।
જ્ આયતે નૈવ કુત્રાપિ મ્રિયતે કુત એવ તુ ।
ન વેધ્યો મુહ્યતે નાયં બદ્ધ્યતે નૈવ કેનચિત્ ।
કુતો દુઃખં સ્વતન્ત્રસ્ય નિત્યાનન્દૈકરૂપિણઃ । 2.75 ।
ઈશન્નપિ હિ દેવેશઃ સર્વસ્ય જગતો હરિઃ ।
કર્માણિ કુરુતે નિત્યં કીનાણ્સ ઇવ દુર્બલઃ । 2.76 ।
નાઽત્માનં વેદ મુગ્ધોઽયં દુઃખી સીત્ આં ચ માર્ગતે ।
બદ્ધઃ શક્રજિતેત્યાદિ લીલૈષાઽસુરમોહિની । 2.77 ।
મુહ્યતે શસ્ત્રપાતેન ભિન્નત્વગ્રુધિરસ્રવઃ ।
અજાનન્ પૃચ્છતિ સ્માન્યાં સ્તનું ત્યક્ત્વા દિવં ગતઃ । 2.78 ।
ઇત્યાદ્યસુરમોહાય દર્શયામાસ નાટ્યવત્ ।
અવિદ્યમાનમેવેશઃ કુહકં તદ્ વિદુઃ સુરાઃ । 2.79 ।
પ્રાદુર્ભાવા હરેઃ સર્વે નૈવ પ્રકૃતિદેહિનઃ ।
નિર્દોષા ગુણસમ્પૂર્ણા દર્શયન્ત્યન્યથૈવ તુ । 2.80 ।
દુષ્ટાનાં મોહનાર્થાય સતામપિ તુ કુત્રચિત્ ।
યથાયોગ્યફલપ્રાપ્ત્યૈ લીલૈષા પરમાત્મનઃ " । 2.81 ।
"જ્ઞાનં તેઽહં સવિજ્ઞાનમિદં વક્ષ્યામ્યશેષતઃ ।
યજ્જ્ઞાત્વા નેહ ભૂયોઽન્યજ્જ્ઞાતવ્યમવશિષ્યતે"32 । 2.82 ।

"અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલ્ . અયસ્તથા ।
મત્તઃ પરતરં નાન્યત્ કિઞ્ચિદસ્તિ ધનઞ્જય"33 । 2.83 ।
32 ભ. ગી. 7.2
33 ભ. ગી. 7.6-7
xxઇઇ."અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમાણ્સ્રિતમ્"34 ।
"મોઘાણ્સા મોઘકર્માણો મોઘજ્ઞાના વિચેતસઃ ।
રાક્ષસીમાસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહનીં શ્રિતાઃ " 35 । 2.84 ।
"મહાત્માનસ્તુ માં પાર્થ દૈવીં પ્રકૃતિમાણ્સ્રિતાઃ ।
ભજન્ત્યનન્યમનસો જ્ઞાત્વા ભૂતાદિમવ્યયમ્"36 । 2.85 ।
"પિતાઽસિ લોકસ્ય ચરાચરસ્ય ત્વમસ્ય પૂજ્યશ્ચ ગુરુર્ગરીયાન્ ।
ન ત્વત્સમોઽસ્ત્યભ્યધિકઃ કુતોઽન્યો લોકત્રયેઽપ્યપ્રતિમપ્રભાવ"37 । 2.86 ।
"પરં ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ જ્ ઞાનાનાં જ્ ઞાનમુત્તમમ્ ।
યજ્જ્ઞાત્વા મુનયઃ સર્વે પરાં સિદ્ધિમિતો ગતાઃ " 38 । 2.87 ।
"મમયોનિર્મહદ્ બ્રહ્મ તસ્મિન્ ગર્ભં દધામ્યહમ્ ।
સમ્ભવઃ સર્વભૂતાનાં તતો ભવતિ ભારત"39 । 2.88 ।
"દ્વાવિમૌ પુરુષૌ લોકે ક્ષરશ્ચાક્ષર એવ ચ ।
ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થોઽક્ષર ઉચ્યતે । 2.89 ।
ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ ।
યો લોકત્રયમાવિશ્ય બિભર્ત્યવ્યય ઈશ્વરઃ । 2.90 ।
યસ્માત્ ક્ષરમતીતોઽહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ ।
અતોઽસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ । 2.91 ।
યો મામેવમસમ્મૂઢો જાનાતિ પુરુષોત્તમમ્ ।
સ સર્વવિદ્ ભજતિ માં સર્વભાવેન ભારત । 2.92 ।
ઇતિ ગુહ્યતમં શાસ્ત્રમિદમુક્તં મયાઽનઘ ।
34 ભ. ગી. 9.11
35 ભ. ગી. 9.12
36 ભ. ગી. 9.13
37 ભ. ગી. 11.43
38 ભ. ગી. 14.1
39 ભ. ગી. 14.3
xxઇઇઇ.એતદ્ બુદ્ધ્વા બુદ્ધિમાન્ સ્યાત્ કૃતકૃત્યશ્ચ ભારત"40 । 2.93 ।
"દ્વૌ ભૂતસર્ગૌ લોકેઽસ્મિન્ દૈવ આસુર એવ ચ ।
દૈવો વિસ્તરશઃ પ્રોક્ત આસુરં પાર્થ મે શૃણુ" 41 । 2.94 ।
"અસત્યમપ્રતિષ્ઠં તે જગદાહુરનીશ્વરમ્"42 ।
"ઈશ્વરોઽહમહં ભોગી સિદ્ધોઽહં બલવાન્ સુખી" 43 । 2.95 ।
"મામાત્મપરદેહેષુ પ્રદ્વિષન્તોઽભ્યસૂયકાઃ " 44 ।
"તાનહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સં સારેષુ નરાધમાન્ ।
ક્ષિપામ્યજસ્રમશુભાનાસુરીષ્વેવ યોનિષુ"45 । 2.96 ।
"આસુરીં યોનિમાપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ ।
મામપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્યધમાં ગતિમ્"46 । 2.97 ।

"સર્વભૂતેષુ યેનૈકં ભાવમવ્યયમીક્ષતે ।
અવિભક્તં વિભક્તેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ સાત્વિકમ્"47 । 2.98 ।
"સર્વગુહ્યતમં ભૂયઃ શૃણુ મે પરમં વચઃ ।
ઇષ્ટોઽસિ મે દૃઢમિતિ તતો વક્ષ્યામિ તે હિતમ્"48 । 2.99 ।
"મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામેવૈષ્યસિ સત્યં તે પ્રતિજાને પ્રિયોઽસિ મે"49 । 2.100 ।
"પઞ્ચરાત્રસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વક્તા નારાયણઃ સ્વયમ્ ।
સર્વેષ્વેતેષુ રાજેન્દ્ર જ્ઞાનેષ્વેતદ્ વિશિષ્યતે"50 । 2.101 ।
40 ભ. ગી. 15.16-20
41 ભ. ગી. 16.6
42 ભ. ગી. 16.8
43 ભ. ગી. 16.14
44 ભ. ગી. 16.18
45 ભ. ગી. 16.19
46 ભ. ગી. 16.20
47 ભ. ગી. 18.20
48 ભ. ગી. 18.64
49 ભ. ગી. 18.65
50 મહા. 12.337.63 *
xxઇવ્."જ્ઞાનેષ્વેતેષુ રાજેન્દ્ર સાઙ્ખ્યપાણ્સુપતાદિષુ ।
યથાયોગં યથાન્યાયં નિષ્ઠા નારાયણઃ પરઃ " 51 । 2.102 ।
"પઞ્ચરાત્રવિદો મુખ્યા યથાક્રમપરા નૃપ ।
એકાન્તભાવોપગતા વાસુદેવં વિશન્તિ તે"52 । 2.103 ।
(જનમેજય ઉવાચ)
"બહવઃ પુરુષા બ્રહ્મન્નુતાહો એક એવ તુ ।
કો હ્યત્ર પુરુષણ્સ્રેષ્ઠસ્તં ભવાન્ વક્તુમર્હતિ"53 । 2.104 ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ -
"નૈતદિચ્છન્તિ પુરુષમેકં કુરુકુલોદ્વહ ।
બહૂનાં પુરુષાણાં હિ યથૈકા યોનિરુચ્યતે ।
તથા તં પુરુષં વિશ્વમાખ્યાસ્યામિ ગુણાધિકમ્"54 । 2.105 ।
"આહ બ્રહ્મૈતમેવાર્થં મહાદેવાય પૃચ્છતે ।
તસ્યૈકસ્ય મમત્વં હિ સ ચૈકઃ પુરુષો વિરાટ્" । 2.106 ।
"અહં બ્રહ્મા ચાઽદ્ય ઈશઃ પ્રજાનાં
તસ્માજ્જાતસ્ત્વં ચ મત્તઃ પ્રસૂતઃ ।
મત્તો જગત્ સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ
સર્વે વેદા સરહસ્યાણ્સ્ચ પુત્ર" । 2.107 ।
તથૈવ ભીમવચનં ધર્મજં પ્રત્યુદીરિતમ્ ।
"બ્રહ્મેશાનાદિભિઃ સર્વૈઃ સમેતૈર્યદ્ગુણાં શકઃ ।
નાવસાયયિતું શક્યો વ્યાચક્ષાણૈશ્ચ સર્વદા । 2.108 ।
51 મહા. 12.337.64 *

52 મહા. 12.337.67 *
53 મહા. 12.338.1 *
54 મહા. 12.338.2-3 *
xxવ્.સ એષ ભગવાન્ કૃષ્ણો નૈવ કેવલમાનુષઃ ।
યસ્ય પ્રસાદજો બ્રહ્મા રુદ્રશ્ચ ક્રોધસમ્ભવઃ " । 2.109 ।
વચનં ચૈવ કૃષ્ણસ્ય જ્યેષ્ઠં કુન્તીસુતં પ્રતિ ।
"રુદ્રં સમાણ્સ્રિતા દેવા રુદ્રો બ્રહ્માણમાણ્સ્રિતઃ ।
બ્રહ્મા મામાણ્સ્રિતો નિત્યં નાહં કિઞ્ચિદુપાણ્સ્રિતઃ । 2.110 ।
યથા"શ્રિતાનિ જ્યોતીં ષિ જ્યોતિઃ શ્રેષ્ઠં દિવાકરમ્ ।
એવં મુક્તગણાઃ સર્વે વાસુદેવમુપાણ્સ્રિતાઃ " । 2.111 ।
ભવિષ્યત્પર્વગં ચાપિ વચો વ્યાસસ્ય સાદરમ્ ।
"વાસુદેવસ્ય મહિમા ભારતે નિર્ણયોદિતઃ । 2.112 ।
તદર્થાસ્તુ કથાઃ સર્વા નાન્યાર્થં વૈષ્ણવં યશઃ ।
તત્પ્રતીપં તુ યદ્ દૃશ્યેન્ન તન્મમ મનીષિતમ્ । 2.113 ।
ભાષાસ્તુ ત્રિવિધાસ્તત્ર મયા વૈ સમ્પ્રદર્શિતાઃ ।
ઉક્તો યો મહિમા વિષ્ણોઃ સ તૂક્તો હિ સમાધિના । 2.114 ।
શૈવદર્શનમાલમ્બ્ય ક્વચિચ્છૈવી કથોદિતા ।
સમાધિભાષયોક્તં યત્ તત્ સર્વં ગ્રાહ્યમેવ હિ । 2.115 ।
અવિરુદ્ધં સમાધેસ્તુ દર્શનોક્તં ચ ગૃહ્યતે ।
આદ્યન્તયોર્વિરુદ્ધં યદ્ દર્શનં તદુદાહૃતમ્ । 2.116 ।
દર્શનાન્તરસિદ્ધં ચ ગુહ્યભાષાઽન્યથા ભવેત્ ।
તસ્માદ્ વિષ્ણોર્હિ મહિમા ભારતોક્તો યથાર્થતઃ । 2.117 ।
તસ્યાઙ્ગં પ્રથમં વાયુઃ પ્રાદુર્ભાવત્રયાન્વિતઃ ।
પ્રથમો હનુમાન્ નામ દ્વિતીયો ભીમ એવ ચ ।
પૂર્ણપ્રજ્ઞસ્તૃતીયસ્તુ ભગવત્કાર્યસાધકઃ । 2.118 ।
ત્રેતાદ્યેષુ યુગેષ્વેષ સમ્ભૂતઃ કેશવાજ્ઞયા ।
એકૈકશસ્ત્રિષુ પૃથગ્ દ્વિતીયાઙ્ગં સરસ્વતી । 2.119 ।
xxવિ.શં રૂપે તુ રતેર્વાયૌ શ્રીરિત્યેવ ચ કીર્ત્યતે ।
સૈવ ચ દ્રૌપદી નામ કાલ્ . ઈ ચન્દ્રેતિ ચોચ્યતે । 2.120 ।
તૃતીયાઙ્ગં હરેઃ શેષઃ પ્રાદુર્ભાવસમન્વિતઃ ।
પ્રાદુર્ભાવા નરશ્ચૈવ લક્ષ્મણો બલ એવ ચ । 2.121 ।
રુદ્રાત્મકત્વાચ્છેષસ્ય શુકો દ્રૌણિશ્ચ તત્તનૂ ।
ઇન્દ્રે નરાં શસમ્પત્ત્યા પાર્થોઽપીષત્ તદાત્મકઃ । 2.122 ।
પ્રદ્યુમ્નાદ્યાસ્તતો વિષ્ણોરઙ્ગભૂતાઃ ક્રમેણ તુ।
ચરિતં વૈષ્ણવાનાં તદ્ વિષ્ણૂદ્રેકાય કથ્યતે" । 2.123 ।
તથા ભાગવતેઽપ્યુક્તં હનૂમદ્વચનં પરમ્ ।
"મર્ત્યાવતારસ્ત્વિહ મર્ત્યશિક્ષણં રક્ષોવધાયૈવ ન કેવલં વિભોઃ ।
કુતોઽસ્ય હિ સ્યૂ રમતઃ સ્વ આત્મન્ સીત્ આકૃત્ આનિ વ્યસનાનીશ્વરસ્ય । 2.124 ।
ન વૈ સ આત્માઽત્મવતામધીશ્વરો ભુઙ્ક્તે હિ દુઃખં ભગવાન્ વાસુદેવઃ ।
ન સ્ત્રીકૃતં કશ્મલમશ્નુવીત ન લક્ષ્મણં ચાપિ જહાતિ કર્હિચિત્"55 । 2.125 ।

યત્પાદપઙ્કજપરાગનિષેવકાણાં દુઃખાનિ સર્વાણિ લયં પ્રયાન્તિ ।
સ બ્રહ્મવન્દ્યચરણો જનમોહનાય સ્ત્રીસઽ ન્ગિનામિતિ રતિં પ્રથયં શ્ચચાર । 2.126 ।
"ક્વચિચ્છિવં ક્વચિદૃષીન્ ક્વચિદ્ દેવાન્ ક્વચિન્નરાન્ ।
નમત્યર્ચયતિ સ્તૌતિ વરાનર્થયતેઽપિ ચ । 2.127 ।
લિ ઙ્ગં પ્રતિષ્ઠાપયતિ વૃણોત્યસુરતો વરાન્ ।
સર્વેશ્વરઃ સ્વતન્ત્રોઽપિ સર્વશક્તિશ્ચ સર્વદા ।
સર્વજ્ઞોઽપિ વિમોહાય જનાનાં પુરુષોત્તમઃ " । 2.128 ।
તસ્માદ્ યો મહિમા વિષ્ણોઃ સર્વશાસ્ત્રોદિતઃ સ હિ ।
નાન્યદિત્યેષ ણ્સાસ્ત્રાણાં નિર્ણયઃ સમુદાહૃતઃ ।
55 ભા. પુ. 5.19.5-6
xxવિઇ.ભારતાર્થસ્ત્રિધા પ્રોક્તઃ સ્વયં ભગવતૈવ હિ । 2.129 ।
"મન્વાદિ કેચિદ્ બ્રુવતે હ્યાસ્તીકાદિ તથા પરે ।
તથોપરિચરાદ્યન્યે ભારતં પરિચક્ષતે"56 । 2.130।
"સકૃષ્ણાન્ પાણ્ડવાન્ ગૃહ્ય યોઽયમર્થઃ પ્રવર્તતે ।
પ્રાતિલોમ્યાદિવૈચિત્ર્યાત્ તમાસ્તીકં પ્રચક્ષતે । 2.131 ।
ધર્મો ભક્ત્યાદિદશકઃ શ્રુતાદિઃ શીલવૈનયૌ ।
સબ્રહ્મકાસ્તુ તે યત્ર મન્વાદિં તં વિદુર્બુધાઃ । 2.132 ।
નારાયણસ્ય નામાનિ સર્વાણિ વચનાનિ તુ ।
તત્સામર્થ્યાભિધાયીનિ તમૌપરિચરં વિદુઃ । 2.133 ।
ભક્તિર્જ્ઞાનં સવૈરાગ્યં પ્રજ્ઞા મેધા ધૃતિઃ સ્થિતિઃ ।
યોગઃ પ્રાણો બલં ચૈવ વૃકોદર ઇતિ સ્મૃતઃ । 2.134 ।
એતદ્દશાત્મકો વાયુસ્તસ્માદ્ ભીમસ્તદાત્મકઃ ।
સર્વવિદ્યા દ્રૌપદી તુ યસ્માત્ સૈવ સરસ્વતી । 2.135 ।
અજ્ઞાનાદિસ્વરૂપસ્તુ કલિર્દુર્યોધનઃ સ્મૃતઃ ।
વિપરીતં તુ યજ્જ્ઞાનં દુઃ શાસન ઇતીરિતઃ । 2.136 ।
નાસ્તિક્યં શકુનિર્નામ સર્વદોષાત્મકાઃ પરે ।
ધાર્તરાષ્ટ્રાસ્ત્વહઙ્કારો દ્રૌણી રુદ્રાત્મકો યતઃ । 2.137 ।
દ્રોણાદ્યા ઇન્દ્રિયાણ્યેવ પાપાન્યન્યે તુ સૈનિકાઃ ।
પાણ્ડવેયાણ્સ્ચ પુણ્યાનિ તેષાં વિષ્ણુર્નિયોજકઃ । 2.138 ।
એવમધ્યાત્મનિષ્ઠં હિ ભારતં સર્વમુચ્યતે ।
દુર્વિજ્ઞેયમતઃ સર્વૈર્ભારતં તુ સુરૈરપિ । 2.139 ।
સ્વયં વ્યાસો હિ તદ્ વેદ બ્રહ્મા વા તત્પ્રસાદતઃ ।
56 મહા. 1.1.50 *
xxવિઇઇ.તથાઽપિ વિષ્ણુપરતા ભારતે સારસઙ્ગ્રહઃ " । 2.140 ।
ઇત્યાદિવ્યાસવાક્યૈસ્તુ વિષ્ણૂત્કર્ષોઽવગમ્યતે ।
વાય્વાદીનાં ક્રમશ્ચૈવ તદ્વાક્યૈરેવ ચિન્ત્યતે । 2.141 ।
"વાયુર્હિ બ્રહ્મતામેતિ તસ્માદ્ બ્રહ્મૈવ સ સ્મૃતઃ ।
ન બ્રહ્મસદૃશઃ કશ્ચિચ્છિવાદિષુ કથઞ્ચન" । 2.142 ।
"જ્ઞાને વિરાગે હરિભક્તિભાવે ધૃતિસ્થિતિપ્રાણબલેષુ યોગે ।
બુદ્ધૌ ચ નાન્યો હનુમત્સમાનઃ પુમાન્ કદાચિત્ ક્વ ચ કશ્ચનૈવ" । 2.143 ।

"બલ્ . ઇત્થા તદ્ વપુષે ધાયિ દર્શતં દેવસ્ય ભર્ગઃ સહસો યતો જનિ ।
યદીમ્ ઉપહ્વરતે સાધતે મતિર્ ઋતસ્ય ધેના અનયન્ત સસ્રુતઃ । 2.144 ।
પૃક્ષો વપુઃ પિતુમાન્ નિત્ય આણ્સયે દ્વિતીયમ્ આ સપ્તશિવાસુ માતૃષુ ।
તૃતીયમ્ અસ્ય વૃષ્ભસ્ય દોહસે દશપ્રમતિં જનયન્ત યોષણઃ । 2.145 ।
નિર્યદ્ ઈમ્ બુધ્નાન્ મહિષસ્ય વર્પસ ઈશાનાસઃ શવસા ક્રન્ત સૂરયઃ ।
યદ્ ઈમ્ અનુ પ્રદિવો મધ્વ આધવે ગુહાસન્તમ્ માતરિશ્વા મથાયતિ । 2.146 ।
પ્ર યત્ પિતુઃ પરમાન્ નીયતે પર્યા પૃક્ષુધો વીરુધો દં સુ રોહતિ ।
ઉભા યદ્ અસ્ય જનુષં યદ્ ઇન્વત આદ્ ઇદ્ યવિષ્ઠો અભવદ્ ઘૃણા ણ્સુચિઃ । 2.147 ।
આદ્ ઇન્ માતૃરાવિશદ્ યાસ્વા ણ્સુચિર્ અહિં સ્યમાન ઉર્વિયા વિવાવૃધે ।
અનુયત્ પૂર્વા અરુહત્ સનાજુવો નિ નવ્યશીષ્વવરાસુ ધાવતે"57 । 2.148 ।
"અશ્વમેધઃ ક્રતુશ્રેષ્ઠો જ્યોતિઃ શ્રેષ્ઠો દિવાકરઃ ।
બ્રાહ્મણો દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠો દેવશ્રેષ્ઠસ્તુ મારુતઃ " । 2.149 ।
"બલમિન્દ્રસ્ય ગિરિશો ગિરિશસ્ય બલં મરુત્ ।
બલં તસ્ય હરિઃ સાક્ષાન્ન હરેર્બલમન્યતઃ " । 2.150 ।
"વાયુર્ભીમો ભીમનાદો મહૌજાઃ સર્વેષાં ચ પ્રાણિનાં પ્રાણભૂતઃ ।
57 ઋગ્વેદ 1.141.1-5
xxઇx.અનાવૃત્તિર્દેહિનાં દેહપાતે તસ્માદ્ વાયુર્દેવદેવો વિશિષ્ટઃ " । 2.151 ।
"તત્ત્વજ્ઞાને વિષ્ણુભક્તૌ ધૈર્યે સ્થૈર્યે પરાક્રમે ।
વેગે ચ લાઘવે ચૈવ પ્રલાપસ્ય ચ વર્જને । 2.152 ।
ભીમસેનસમો નાસ્તિ સેનયોરુભયોરપિ ।
પાણ્ડિત્યે ચ પટુત્વે ચ શૂરત્વે ચ બલેઽપિ ચ" । 2.153 ।
તથા યુધિષ્ઠિરેણાપિ ભીમં પ્રતિ સમીરિતમ્ ।
"ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ મોક્ષણ્સ્ચૈવ યશો ધ્રુવમ્ ।
ત્વય્યાયત્તમિદં સર્વં સર્વલોકસ્ય ભારત" । 2.154 ।
વિરાટપર્વગં ચાપિ વચો દુર્યોધનસ્ય હિ । 58
"વીરાણાં શાસ્ત્રવિદુષાં કૃતિનાં તત્ત્વનિર્ણયે ।
સત્ત્વે બાહુબલે ધૈર્યે પ્રાણે ણ્સારીરસમ્ભવે । 2.155 ।
સામ્પ્રતં માનુષે લોકે સદૈત્યનરરાક્ષસે ।
ચત્વારઃ પ્રાણિનાં શ્રેષ્ઠાઃ સમ્પૂર્ણબલપૌરુષાઃ । 2.156 ।
ભીમશ્ચ બલભદ્રશ્ચ મદ્રરાજશ્ચ વીર્યવાન્ ।
ચતુર્થઃ કીચકસ્તેષાં પઞ્ચમં નાનુશુશ્રુમઃ ।
અન્યોન્યાનન્તરબલાઃ ક્રમાદેવ પ્રકીર્તિતાઃ " । 2.157 ।
વચનં વાસુદેવસ્ય તથોદ્યોગગતં પરમ્ ।
"યત્ કિઞ્ચાઽત્મનિ કલ્યાણં સમ્ભાવયસિ પાણ્ડવ ।
સહસ્રગુણમપ્યેતત્ ત્વયિ સમ્ભાવયામ્યહમ્ । 2.158 ।
યાદૃશે ચ કુલે જાતઃ સર્વરાજાભિપૂજિતે ।
58 "વીરાણાં શાસ્ત્રવિદુષામ્", "નાસ્તિ નારાયણસમમ્" ઇત્યાદિ મહાભારતાદ્યુક્તાનિ
ભગવત્પાદૈરુદાહૃતાનિ મુદ્રિતપુસ્તકેષુ અનુપલભ્યત્વેઽપિ પ્રાચીનકોશેષુ
પ્રાયશઃ દૃષ્યન્તે ।
xxx.યાદૃશાનિ ચ કર્માણિ ભીમ ત્વમસિ તાદૃશઃ " 59 । 2.159।

"અસ્મિન્ યુદ્ધે ભીમસેન ત્વયિ ભારઃ સમાહિતઃ ।
ધૂરર્જુનેન વોઢવ્યા વોઢવ્ય ઇતરો જનઃ " 60 ।
ઉક્તં પુરાણે બ્રહ્માણ્ડે બ્રહ્મણા નારદાય ચ । 2.160 ।
"યસ્યાઃ પ્રસાદાત્ પરમં વિદન્તિ શેષઃ સુપર્ણો ગિરિશઃ સુરેન્દ્રઃ ।
માતા ચ યૈષાં પ્રથમૈવ ભારતી સા દ્રૌપદી નામ બભૂવ ભૂમૌ । 2.161 ।
યા મારુતાદ્ ગર્ભમધત્ત પૂર્વં શેષં સુપર્ણં ગિરીશં સુરેન્દ્રમ્ ।
ચતુર્મુખાભાં શ્ચતુરઃ કુમારાન્ સા દ્રૌપદી નામ બભૂવ ભૂમૌ" । 2.162 ।
"યસ્યાધિકો બલે નાસ્તિ ભીમસેનમૃતે ક્વચિત્ ।
ન વિજ્ઞાને ન ચ જ્ઞાન એષ રામઃ સ લાઙ્ગલી" । 2.163 ।
"યસ્ય ન પ્રતિયોદ્ધાઽસ્તિ ભીમમેકમૃતે ક્વચિત્ ।
અન્વિષ્યાપિ ત્રિલોકેષુ સ એષ મુસલાયુધઃ " । 2.164 ।
તથા યુધિષ્ઠિરેણૈવ ભીમાય સમુદીરિતમ્ ।
"અનુજ્ઞાતો રૌહિણેયાત્ ત્વયા ચૈવાપરાજિત ।
સર્વવિદ્યાસુ બીભત્સુઃ કૃષ્ણેન ચ મહાત્મના । 2.165 ।
અન્વેષ રૌહિણેયં ચ ત્વાં ચ ભીમાપરાજિતમ્ ।
વીર્યે શૌર્યેઽપિ વા નાન્યસ્તૃતીયઃ ફલ્ગુનાદૃતે" । 2.166 ।
તથૈવ દ્રૌપદીવાક્યં વાસુદેવં પ્રતીરિતમ્ ।
"અધિજ્યમપિ યત્ કર્તું શક્યતે નૈવ ગાણ્ડિવમ્ ।
અન્યત્ર ભીમપાર્થાભ્યાં ભવતશ્ચ જનાર્દન" । 2.167 ।
તથૈવાન્યત્ર વચનં કૃષ્ણદ્વૈપાયનેરિતમ્ ।
59 મહા. 5.75.3-4 *
60 મહા. 5.75.18 *
xxxઇ."દ્વાવેવ પુરુષૌ લોકે વાસુદેવાદનન્તરૌ ।
ભીમસ્તુ પ્રથમસ્તત્ર દ્વિતીયો દ્રૌણિરેવ ચ" । 2.168 ।
"અક્ષયાવિષુધી દિવ્યે ધ્વજો વાનરલક્ષણઃ ।
ગાણ્ડીવં ધનુષાં શ્રેષ્ઠં તેન દ્રૌણેર્વરોઽર્જુનઃ " । 2.169 ।
ઇત્યાદ્યનન્તવાક્યાનિ સન્ત્યેવાર્થે વિવક્ષિતે ।
કાનિચિદ્ દર્શિતાન્યત્ર દિણ્માત્રપ્રતિપત્તયે । 2.170 ।
તસ્માદુક્તક્રમેણૈવ પુરુષોત્તમતા હરેઃ ।
અનૌપચારિકી સિદ્ધા બ્રહ્મતા ચ વિનિર્ણયાત્ । 2.171 ।
પૂર્ણપ્રજ્ઞકૃતેયં સઙ્ક્ષેપાદુદ્ધૃતિઃ સુવાક્યાનામ્ ।
શ્રીમદ્ભારતગાનાં વિષ્ણોઃ પૂર્ણત્વનિર્ણયાયૈવ । 2.172 ।
સ પ્રીયતાં પરતમઃ પરમાદનન્તઃ સન્તારકઃ સતતસં સૃતિદુસ્તરાર્ણાત્ ।
યત્પાદપદ્મમકરન્દજુષો હિપાર્થાઃ સ્વારાજ્યમાપુરુભયત્ર સદા વિનોદાત્ । 2.173 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
વૣઅક્યોદ્ધારો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
xxxઇઇ.(સર્ગાનુસર્ગ-લય-પ્રાદુર્ભાવનિર્ણયઃ )
અથ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
ઓં । જયત્યજોઽખણ્ડગુણોરુમણ્ડલઃ સદોદિતો જ્ઞાનમરીચિમાલી ।

સ્વભક્તહાર્દોચ્ચતમોનિહન્તા વ્યાસાવતારો હરિરાત્મભાસ્કરઃ । 3.1 ।
જયત્યજોઽક્ષીણસુખાત્મબિમ્બઃ સ્વૈશ્વર્યકાન્તિપ્રતતઃ સદોદિતઃ ।
સ્વભક્તસન્તાપદુરિષ્ટહન્તા રામાવતારો હરિરીશચન્દ્રમાઃ । 3.2 ।
જયત્યસઙ્ખ્યોરુબલામ્બુપૂરો ગુણોચ્ચરત્નાકર આત્મવૈભવઃ ।
સદા સદાત્મજ્ઞનદીભિરાપ્યઃ કૃષ્ણાવતારો હરિરેકસાગરઃ । 3.3 ।
"નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયે"61 । 3.4।
જયો નામેતિહાસોઽયં કૃષ્ણદ્વૈપાયનેરિતઃ ।
વાયુર્નરોત્તમો નામ દેવીતિ શ્રીરુદીરિતા । 3.5 ।
નારાયણો વ્યાસ ઇતિ વાચ્યવક્તૃસ્વરૂપકઃ ।
એકઃ સ ભગવાનુક્તઃ સાધકેશો નરોત્તમઃ । 3.6 ।
ઉપસાધકો નરશ્ચોક્તો દેવી ભાગ્યાત્મિકા નૃણામ્ ।
સરસ્વતી વાક્યરૂપા તસ્માન્નમ્યા હિ તેઽખિલાઃ ।
કૃષ્ણૌ સત્યા ભીમપાર્થૌ કૃષ્ણેત્યુક્તા હિભારતે । 3.7 ।
સર્વસ્ય નિર્ણયસુવાક્યસમુદ્ધૃતી તુસ્વાધ્યાયયોર્હરિપદસ્મરણેન કૃત્વા ।
આનન્દતીર્થવરનામવતી તૃતીયા ભૌમી તનુર્મરુત આહ કથાઃ પરસ્ય । 3.8 ।
વ્યૂઢશ્ચતુર્ધા ભગવાન્ સ એકો માયાં શ્રિયં સૃષ્ટિવિધિત્સયાઽર ।
રૂપેણ પૂર્વેણ સવાસુદેવનામ્ના વિરિઞ્ચં સુષુવે ચ સાઽતઃ । 3.9 ।
સઙ્કર્ષણાચ્ચાપિ જયાતનૂજો બભૂવ સાક્ષાદ્ બલસં વિદાત્મા ।
વાયુર્ય એવાથ વિરિઞ્ચનામા ભવિષ્ય આદ્યો ન પરસ્તતો હિ । 3.10 ।
61 મહા. આદિ. 1.1 *
xxxઇઇઇ.સૂત્રં સ વાયુઃ પુરુષો વિરિઞ્ચઃ પ્રદ્યુમ્નતશ્ચાથ કૃતૌ સ્ત્રિયૌ દ્વે ।
પ્રજજ્ઞતુર્યમલ્ . એ તત્ર પૂર્વા પ્રધાનસઞ્જ્ઞા પ્રકૃતિર્જનિત્રી । 3.11 ।
શ્રદ્ધા દ્વિતીયાઽથ તયોશ્ચ યોગો બભૂવ પું સૈવ ચ સૂત્રનામ્ના ।
હરેર્નિયોગાદથ સમ્પ્રસૂતૌ શેષઃ સુપર્ણણ્સ્ચ તયોઃ સહૈવ । 3.12 ।
શેષસ્તયોરેવ હિ જીવનામા કાલાત્મકઃ સોઽથ સુપર્ણ આસીત્ ।
તૌ વાહનં શયનં ચૈવ વિષ્ણોઃ કાલા જયાદ્યાણ્સ્ચ તત પ્રસૂતાઃ । 3.13 ।
કાલા જયાદ્યા અપિ વિષ્ણુપાર્ષદા યસ્માદણ્ડાત્ પરતઃ સમ્પ્રસૂતાઃ ।
નીચાઃ સુરેભ્યસ્તત એવ તેઽખિલા વિષ્વક્સેનો વાયુજઃ ખેન તુલ્યઃ । 3.14 ।
વ્યૂહાત્ તૃતીયાત્ પુનરેવ વિષ્ણોર્દેવાં શ્ચતુર્વર્ણગતાન્ સમસ્તાન્ ।
સઙ્ગૃહ્ય બીજ્ આત્મતયાઽનિરુદ્ધો ન્યધત્ત શાન્ત્યાં ત્રિગુણાત્મિકાયામ્ । 3.15 ।
તતો મહત્તત્ત્વતનુર્વિરિઞ્ચઃ સ્થૂલાત્મનૈવાજનિ વાક્ ચ દેવી ।
તસ્યામહઙ્કારતનું સ રુદ્રં સસર્જ બુદ્ધિં ચ તદર્દ્ધદેહામ્ । 3.16 ।
બુદ્ધ્યામુમાયાં સ શિવસ્ત્રિરૂપો મનશ્ચ વૈકારિકદેવસઙ્ઘાન્ ।
દશેન્દ્રિયાણ્યેવ ચ તૈજસાનિ ક્રમેણ ખાદીન્ વિષયૈશ્ચ સાર્દ્ધમ્ । 3.17 ।
પું સઃ પ્રકૃત્યાં ચ પુનર્વિરિઞ્ચાચ્છિવોઽથ તસ્માદખિલાઃ સુરેશાઃ ।
જ્ આતાઃ સશક્રાઃ પુનરેવ સૂત્રાચ્છ્રદ્ધા સુતાનાપ સુરપ્રવીરાન્ ।
શેષં શિવં ચેન્દ્રમથેન્દ્રતશ્ચ સર્વે સુરા યજ્ઞગણાણ્સ્ચ જાતાઃ । 3.18 ।
પુનશ્ચ માયા ત્રિવિધા બભૂવ સત્ત્વાદિરૂપૈરથ વાસુદેવાત્ ।
સત્ત્વાત્મિકાયાં સ બભૂવ તસ્માત્ સ વિષ્ણુનામૈવ નિરન્તરોઽપિ ।