Mahabharata · Chapter 9.22

vartamāne tadā yuddhe ghorarūpe bhayānake /
abhajyata balaṃ tatra tava putrasya pāṇḍavaiḥ //

tāṃstu sarvānayantena sannivārya mahārathāḥ /
putrāste yodhayāmāsuḥ pāṇḍavānāmanīkinīm //

nivṛttāḥ sahasā yodhāstava putrajayaipiṇaḥ / sannivṛtteṣu teṣvevaṃ yuddhamāsītsudāruṇam /
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopabham //

pareṣāṃ tāvakānāṃ ca nāsītkaścitparāṅmukhaḥ //

anumānena yudhyante sañjñābhiśca parasparam /
teṣāṃ kṣayo mahānāsīdyudhyatāmitaretaram //

tato yudhiṣṭhiro rājā krodhena mahatā yutaḥ /
jigīṣamāṇaḥ saṅgrāme dhārtarāṣṭrānsarājakān //

tribhiḥ śāradvataṃ vidvvā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ /
caturbhirnijaghānāśvānkalyāṇānkṛtavarmaṇaḥ //

aśvatthāmā tu hārdikyamapovāha yaśasvinam /
atha śāradvato'ṣṭābhiḥ pratyavidhyadyudhiṣṭhiram //

tato duryodhano rājā rathānsaptaśatānraṇe /
praiṣayadyatra rājā'sau dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ //

te rathā rathibhiryuktā manomārutaraṃhasaḥ /
abhyadravanta saṅgrāme kaunteyasya rathaṃ prati //

te samantānmahārāja parivārya yudhiṣṭhiram /
adṛśyaṃ sāyakaiścakrurmeghā iva divākaram //

taṃ dṛṣṭvā dharmarājānaṃ kauraveyaistathāvṛtam /
nāmṛṣyanta susaṃrabdhāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ //

rathairaśvavarairyuktaiḥ kiṅkiṇījālasaṃvṛtaiḥ /
ājagmuratha rakṣantaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram //

tataḥ pravavṛte raudraḥ saṅgrāmaḥ śoṇitodakaḥ /
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ //

rathānsaptaśatānhatvā kurūṇāmātatāyinām /
pāṇḍavāḥ saha pāñcālaiḥ punarevābhyavārayan //

tatra yuddhaṃ mahaccāsīttava putrasya pāṇḍavaiḥ /
na ca tattādṛśaṃ dṛṣṭaṃ naiva cāpi pariśrutam //

vartamāne tadā yuddhe nirmaryāde samantataḥ /
vadhyamāneṣu yodheṣu tāvakeṣvitareṣu ca //

vinadatsu ca yodheṣu śaṅkhavaryaiśca pūritaiḥ /
utkruṣṭaiḥ siṃhanādaiśca garjitaiścaiva dhanvinām //

atipravṛtte yuddhe ca chidyamāneṣu marmasu /
dhāvamāneṣu yodheṣu jayagṛddhiṣu māriṣa //

saṃhāre sarvato jāte pṛthivyāṃ śokasambhave /
vahnīnāmuttamastrīṇāṃ sīmantoddharaṇe kṛte //

nirmaryāde mahāyuddhe vartamāne sudāruṇe /
prādurāsanvināśāya tadotpātāḥ sudāruṇāḥ //

cacāla śabdaṃ kurvāṇā saparvatavanā mahī /
sadaṇḍāḥ solmukā rājankīryamāṇāḥ samantataḥ //

ulkāḥ peturdivo bhūmāvāhatya ravimaṇḍalam /
viṣvagvātāḥ prādurāsannīcaiḥ śarkaravarṣiṇaḥ //

aśrūṇi mumucurnāgā vepathuṃ cāspṛśanbhṛśam /
etāndhorānanādṛtya samutpātānsudāruṇān //

punaryuddhāya saṃyattāḥ kṣatriyāstasthuravyathāḥ /
ramaṇīye kurukṣetre puṇye svargaṃ yiyāsavaḥ //

tato gāndhārarājasya putraḥ śakunirabravīt /
yudhyadhvamagrato yāvatpṛṣṭhato hanmi pāṇḍavān //

tato naḥ samprāyātānāṃ madrayodhāstarasvinaḥ /
hṛṣṭāḥ kilākilāśabdamakurvata pare tathā //

asmāṃstu punarāsādya labdhalakṣā durāsadāḥ /
śarāsanāni dhunvantaḥ śaravarṣairavākiran //

tato hataṃ paraistatra madrarājabalaṃ tadā /
duryodhanabalaṃ dṛṣṭvā punarāsītparāṅmukham //

gāndhārarājastu punarvākyamāha tato balī /
nivartadhvamadharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ //

anīkaṃ daśasāhasramaśvānāṃ bharatarṣabha /
āsīdgāndhārarājasya viśālaprāsayodhinām //

balena tena vikramya vartamāne janakṣaye /
pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānīkamabhyaghnanniśitaiḥ śaraiḥ //

tadabhramiva vātena kṣipyamāṇaṃ samantataḥ /
abhajyata mahārāja pāṇḍūnāṃ sumahadbalam //

tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya bhagnaṃ svabalamantikāt /
abhyanodayadavyagraḥ sahadevaṃ mahābalam //

asau subalaputro no jaghanaṃ pīḍya daṃśitaḥ /
sainyāni sūdayatyeṣa paśya pāṇḍava durmatiḥ //

gaccha tvaṃ draupadeyaiśca śakuniṃ saubalaṃ jahi /
rathānīkamahaṃ dhakṣye pāñcālasahito'nagha //

gacchantu kuñjarāḥ sarve vājinaśca saha tvayā /
pādātāśca trisāhasrāḥ śakuniṃ tairvṛto jahi //

tato gajāḥ saptaśatāścāpapāṇibhirāsthitāḥ /
pañca cāśvasahasrāṇi sahadevaśca vīryavān //

pādātāśca trisāhasrā draupadeyāśca sarvaśaḥ /
raṇe hyabhyadravaṃste tu śakuniṃ yuddhadurmadam //

tatastu saubalo rājannabhyatikramya pāṇḍavān /
jaghāna pṛṣṭhataḥ senāṃ jayagṛdvaḥ pratāpavān //

aśvārohāstu saṃrabdhāḥ pāṇḍavānāṃ tarasvinām /
prāviśansaubalānīkamabhyatikramya tānrathān //

te tatra sādinaḥ śūrāḥ saubalasya mahadbalam /
raṇamadhye vyatiṣṭhanta śaravarṣairavākiran //

tadudyatagadāprāsamakāpuruṣasevitam /
prāvartata mahadyuddhaṃ rājandurmantrite tava //

upāramanta jyāśabdāḥ prekṣakā rathino'bhavan /
na hi sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ pratyadṛśyata //

śūrabāhuvisṛṣṭānāṃ śaktīnāṃ bharatarṣabha /
jyotiṣāmiva sampātamapaśyankurupāṇḍavāḥ //

ṛṣṭibhirvimalābhiśca tatratatra viśāmpate /
sampatantībhirākāśamāvṛtaṃ bahvaśobhata //

prāsānāṃ patatāṃ rājanrūpamāsītsamantataḥ /
śalabhānāmivākāśe tadā bharatasattama //

rudhirokṣitasarvāṅgā vipraviddhairniyantṛbhiḥ /
hayāḥ paripatantisma śataśo'tha sahasraśaḥ //

anyonyaṃ paripiṣṭāśca samāsādya parasparam /
suvikṣatāḥ sma dṛśyante vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ //

tato'bhavattamo ghoraṃ sainyena rajasā vṛtam /
tānapākramato'drākṣaṃ tasmāddeśādarindama //

aśvānrājanmanuṣyāṃśca rajasā saṃvṛte sati /
bhūmau nipatitāścānye vamanto rudhiraṃ bahu //

keśākeśi samālagnā na śekuśceṣṭituṃ narāḥ /
anyonyamaśvapṛṣṭhebhyo vikarṣanto mahābalāḥ //

mallā iva samāsādya nijaghnuritaretaram /
aśvaiśca vyapakṛṣyanta bahavo'tra gatāsavaḥ //

bhūmau nipatitāścānye bahavo vijayaiṣiṇaḥ /
tatratatra vyadṛśyanta puruṣāḥ śūramāninaḥ //

raktokṣitaiśchinnabhujairavakṛṣṭaśiroruhaiḥ /
vyadṛśyata mahī kīrṇā śataśo'tha sahasraśaḥ //

dūraṃ na śakyaṃ tatrāsīdgantumaśvena kenacit /
sāśvārohairhatairaśvairāvṛte vasudhātale //

rudhirokṣitasannāhairāttaśastrairudāyudhaiḥ / nānāpraharaṇairghoraiḥ parasparavadhaiṣibhiḥ /
susannikṛṣṭe saṅgrāme hatabhūyiṣṭhasainike //

sa muhūrtaṃ tato yuddhvā saubalo'tha viśāmpate /
ṣaṭ्sāhasrairhayaiḥ śiṣṭerapāyācchakunistataḥ //

tathaiva pāṇḍavānīkaṃ rudhireṇa samukṣitam /
ṣaṭ्sāhasrairhayaiḥ śiṣṭerapāyācchrāntavāhanam //

aśvārohāśca pāṇḍūnāmabruvanrudhirokṣitāḥ /
susannikṛṣṭe saṅgrāme bhūyiṣṭhe tyaktajīvitāḥ //

na hi śakyaṃ rathairyoddhuṃ kuta eva mahāgajaiḥ /
rathāneva rathā yāntu kuñjarāḥ kuñjarānapi //

pratiyāto hi śakuniḥ svamanīkamavasthitaḥ /
na punaḥ saubalo rājā yoddhumabhyāgamiṣyati //

tatastu draupadeyāśca te ca mattā mahādvipāḥ /
prayayuryatra pāñcālyo dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ //

sahadevo'pi kauravya rajomeghe samutthite /
ekākī prayayau tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ //

tatasteṣu prayāteṣu śakuniḥ saubalaḥ punaḥ /
pārśvato'bhyahanatkruddho dhṛṣṭadyumnasya vāhinīm //

tatpunastumulaṃ yuddhaṃ prāṇāṃstyaktvā'bhyavartata /
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca parasparavadhaiṣiṇām //

te cānyonyamavaikṣanta tasminvīrasamāgame /
yodhāḥ paryapatanrājañśataśo'tha sahasraśaḥ //

asibhiśchidyamānānāṃ śirasāṃ lokasankṣaye /
prādurāsīnmahāñśabdastālānāṃ patatāmiva //

vimuktānāṃ śarīrāṇāṃ chinnānāṃ patatāṃ bhuvi / sāyudhānāṃ ca bāhūnāmūrūṇāṃ ca viśāmpate /
āsītkaṭakaṭāśabdaḥ sumahānromaharṣaṇaḥ //

nighnanto niśitaiḥ śastrairbhrātṝnputrānsakhīnapi /
yodhāḥ paripatanti sma yathā'miṣakṛte khagāḥ //

anyonyaṃ pratisaṃrabdhāḥ samāsādya parasparam /
ahampūrvamahampūrvamiti nighnansahasraśaḥ //

saṃyātenāsanabhraṣṭairaśvārohairgatāsubhiḥ /
hayāḥ paripatanti sma śataśo'tha sahasraśaḥ //

sphuratāṃ pratipiṣṭānāmaśvānāṃ śīghragāminām /
stanatāṃ ca manuṣyāṇāṃ sannaddhānāṃ viśāmpate //

śaktyṛṣṭiprāsaśabdaśca tumulaḥ samapadyata /
bhindatāṃ paramarmāṇi rājandurmantrite tava //

śramābhibhūtāḥ saṃrabdhā śrāntavāhāḥ pipāsavaḥ /
vikṣatāśca śitaiḥ śastrairabhyavarntata tāvakāḥ //

mattā rudhiragandhena bahavo'tra vicetasaḥ /
jaghnuḥ parānsvakāṃścaiva prāptānprāptānanantarān //

bahavaśca gataprāṇāḥ kṣatriyā jayagṛdvinaḥ /
bhūmāvabhyapatanrājañśaravṛṣṭibhirāvṛtāḥ //

vṛkagṛdhraśṛgālānāṃ tumule modane'hani /
āsīdbalakṣayo ghorastava putrasya paśyataḥ //

narāśvakāyaiḥ sañchannā bhūmirāsīdviśāmpate /
rudhirodakacitrā ca bhīrūṇāṃ bhayavardhinī //

asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlaistakṣamāṇāḥ punaḥpunaḥ /
tāvakāḥ pāṇ़veyāśca na nyavartanta bhārata //

praharanto yathāśakti yāvatprāṇasya dhāraṇam /
yodhāḥ paripatanti sma vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ //

śiro gṛhītvā keśeṣu kabandhaḥ sa pradṛśyate /
udyamya ca śitaṃ khaṅgaṃ rudhireṇa pariplutam //

tathotthiteṣu bahuṣu kabandheṣu narādhipa /
tathā rudhiragandhena yodhāḥ kaśmalamāviśan //

mandībhūte tataḥ śabde pāṇḍavānāṃ mahadbalam /
alpāvaśiṣṭaisturagairabhyavartata saubalaḥ //

tato'bhyadhāvaṃstvaritāḥ pāṇḍavā jayagṛdvinaḥ /
padātayaśca nāgāśca sādinaścodyatāyudhāḥ //

koṣṭhakīkṛtya cāpyenaṃ parikṣipya ca sarvaśaḥ /
śastrairnānāvidhairjaghnuryudvapāraṃ titīrṣavaḥ //

tvadīyāstāṃstu samprekṣya sarvataḥ samabhidrutān /
rathāśvapattidviradāḥ pāṇḍavānabhidudruvuḥ //

kecitpadātayaḥ padbhirmuṣṭibhiśca parasparam /
nijaghnuḥ samare śūrāḥ kṣīṇaśastrāstato'patan //

rathebhyo rathinaḥ peturdvipebhyo hastisādinaḥ /
vimānebhyo divo bhraṣṭāḥ sidvāḥ puṇyakṣayādiva //

evamanyonyamāyattā yodhā jaghnurmahāhave /
pitṝnbhrātṝnvayasyāṃśca putrānapi tathā pare //

evamāsīdamaryādaṃ yudvaṃ bharatasattama /
prāsāsibāṇakalilaṃ vartamāne sudāruṇe //