મહાભારત · અધ્યાય 9.22

વર્તમાને તદા યુદ્ધે ઘોરરૂપે ભયાનકે ।
અભજ્યત બલં તત્ર તવ પુત્રસ્ય પાણ્ડવૈઃ ॥

તાંસ્તુ સર્વાનયન્તેન સન્નિવાર્ય મહારથાઃ ।
પુત્રાસ્તે યોધયામાસુઃ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ ॥

નિવૃત્તાઃ સહસા યોધાસ્તવ પુત્રજયૈપિણઃ । સન્નિવૃત્તેષુ તેષ્વેવં યુદ્ધમાસીત્સુદારુણમ્ ।
તાવકાનાં પરેષાં ચ દેવાસુરરણોપભમ્ ॥

પરેષાં તાવકાનાં ચ નાસીત્કશ્ચિત્પરાઙ્મુખઃ ॥

અનુમાનેન યુધ્યન્તે સઞ્જ્ઞાભિશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
તેષાં ક્ષયો મહાનાસીદ્યુધ્યતામિતરેતરમ્ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા ક્રોધેન મહતા યુતઃ ।
જિગીષમાણઃ સઙ્ગ્રામે ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સરાજકાન્ ॥

ત્રિભિઃ શારદ્વતં વિદ્વ્વા રુક્મપુઙ્ખૈઃ શિલાશિતૈઃ ।
ચતુર્ભિર્નિજઘાનાશ્વાન્કલ્યાણાન્કૃતવર્મણઃ ॥

અશ્વત્થામા તુ હાર્દિક્યમપોવાહ યશસ્વિનમ્ ।
અથ શારદ્વતોઽષ્ટાભિઃ પ્રત્યવિધ્યદ્યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

તતો દુર્યોધનો રાજા રથાન્સપ્તશતાન્રણે ।
પ્રૈષયદ્યત્ર રાજાઽસૌ ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

તે રથા રથિભિર્યુક્તા મનોમારુતરંહસઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત સઙ્ગ્રામે કૌન્તેયસ્ય રથં પ્રતિ ॥

તે સમન્તાન્મહારાજ પરિવાર્ય યુધિષ્ઠિરમ્ ।
અદૃશ્યં સાયકૈશ્ચક્રુર્મેઘા ઇવ દિવાકરમ્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા ધર્મરાજાનં કૌરવેયૈસ્તથાવૃતમ્ ।
નામૃષ્યન્ત સુસંરબ્ધાઃ શિખણ્ડિપ્રમુખા રથાઃ ॥

રથૈરશ્વવરૈર્યુક્તૈઃ કિઙ્કિણીજાલસંવૃતૈઃ ।
આજગ્મુરથ રક્ષન્તઃ કુન્તીપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે રૌદ્રઃ સઙ્ગ્રામઃ શોણિતોદકઃ ।
પાણ્ડવાનાં કુરૂણાં ચ યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનઃ ॥

રથાન્સપ્તશતાન્હત્વા કુરૂણામાતતાયિનામ્ ।
પાણ્ડવાઃ સહ પાઞ્ચાલૈઃ પુનરેવાભ્યવારયન્ ॥

તત્ર યુદ્ધં મહચ્ચાસીત્તવ પુત્રસ્ય પાણ્ડવૈઃ ।
ન ચ તત્તાદૃશં દૃષ્ટં નૈવ ચાપિ પરિશ્રુતમ્ ॥

વર્તમાને તદા યુદ્ધે નિર્મર્યાદે સમન્તતઃ ।
વધ્યમાનેષુ યોધેષુ તાવકેષ્વિતરેષુ ચ ॥

વિનદત્સુ ચ યોધેષુ શઙ્ખવર્યૈશ્ચ પૂરિતૈઃ ।
ઉત્ક્રુષ્ટૈઃ સિંહનાદૈશ્ચ ગર્જિતૈશ્ચૈવ ધન્વિનામ્ ॥

અતિપ્રવૃત્તે યુદ્ધે ચ છિદ્યમાનેષુ મર્મસુ ।
ધાવમાનેષુ યોધેષુ જયગૃદ્ધિષુ મારિષ ॥

સંહારે સર્વતો જાતે પૃથિવ્યાં શોકસમ્ભવે ।
વહ્નીનામુત્તમસ્ત્રીણાં સીમન્તોદ્ધરણે કૃતે ॥

નિર્મર્યાદે મહાયુદ્ધે વર્તમાને સુદારુણે ।
પ્રાદુરાસન્વિનાશાય તદોત્પાતાઃ સુદારુણાઃ ॥

ચચાલ શબ્દં કુર્વાણા સપર્વતવના મહી ।
સદણ્ડાઃ સોલ્મુકા રાજન્કીર્યમાણાઃ સમન્તતઃ ॥

ઉલ્કાઃ પેતુર્દિવો ભૂમાવાહત્ય રવિમણ્ડલમ્ ।
વિષ્વગ્વાતાઃ પ્રાદુરાસન્નીચૈઃ શર્કરવર્ષિણઃ ॥

અશ્રૂણિ મુમુચુર્નાગા વેપથું ચાસ્પૃશન્ભૃશમ્ ।
એતાન્ધોરાનનાદૃત્ય સમુત્પાતાન્સુદારુણાન્ ॥

પુનર્યુદ્ધાય સંયત્તાઃ ક્ષત્રિયાસ્તસ્થુરવ્યથાઃ ।
રમણીયે કુરુક્ષેત્રે પુણ્યે સ્વર્ગં યિયાસવઃ ॥

તતો ગાન્ધારરાજસ્ય પુત્રઃ શકુનિરબ્રવીત્ ।
યુધ્યધ્વમગ્રતો યાવત્પૃષ્ઠતો હન્મિ પાણ્ડવાન્ ॥

તતો નઃ સમ્પ્રાયાતાનાં મદ્રયોધાસ્તરસ્વિનઃ ।
હૃષ્ટાઃ કિલાકિલાશબ્દમકુર્વત પરે તથા ॥

અસ્માંસ્તુ પુનરાસાદ્ય લબ્ધલક્ષા દુરાસદાઃ ।
શરાસનાનિ ધુન્વન્તઃ શરવર્ષૈરવાકિરન્ ॥

તતો હતં પરૈસ્તત્ર મદ્રરાજબલં તદા ।
દુર્યોધનબલં દૃષ્ટ્વા પુનરાસીત્પરાઙ્મુખમ્ ॥

ગાન્ધારરાજસ્તુ પુનર્વાક્યમાહ તતો બલી ।
નિવર્તધ્વમધર્મજ્ઞા યુધ્યધ્વં કિં સૃતેન વઃ ॥

અનીકં દશસાહસ્રમશ્વાનાં ભરતર્ષભ ।
આસીદ્ગાન્ધારરાજસ્ય વિશાલપ્રાસયોધિનામ્ ॥

બલેન તેન વિક્રમ્ય વર્તમાને જનક્ષયે ।
પૃષ્ઠતઃ પાણ્ડવાનીકમભ્યઘ્નન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

તદભ્રમિવ વાતેન ક્ષિપ્યમાણં સમન્તતઃ ।
અભજ્યત મહારાજ પાણ્ડૂનાં સુમહદ્બલમ્ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરઃ પ્રેક્ષ્ય ભગ્નં સ્વબલમન્તિકાત્ ।
અભ્યનોદયદવ્યગ્રઃ સહદેવં મહાબલમ્ ॥

અસૌ સુબલપુત્રો નો જઘનં પીડ્ય દંશિતઃ ।
સૈન્યાનિ સૂદયત્યેષ પશ્ય પાણ્ડવ દુર્મતિઃ ॥

ગચ્છ ત્વં દ્રૌપદેયૈશ્ચ શકુનિં સૌબલં જહિ ।
રથાનીકમહં ધક્ષ્યે પાઞ્ચાલસહિતોઽનઘ ॥

ગચ્છન્તુ કુઞ્જરાઃ સર્વે વાજિનશ્ચ સહ ત્વયા ।
પાદાતાશ્ચ ત્રિસાહસ્રાઃ શકુનિં તૈર્વૃતો જહિ ॥

તતો ગજાઃ સપ્તશતાશ્ચાપપાણિભિરાસ્થિતાઃ ।
પઞ્ચ ચાશ્વસહસ્રાણિ સહદેવશ્ચ વીર્યવાન્ ॥

પાદાતાશ્ચ ત્રિસાહસ્રા દ્રૌપદેયાશ્ચ સર્વશઃ ।
રણે હ્યભ્યદ્રવંસ્તે તુ શકુનિં યુદ્ધદુર્મદમ્ ॥

તતસ્તુ સૌબલો રાજન્નભ્યતિક્રમ્ય પાણ્ડવાન્ ।
જઘાન પૃષ્ઠતઃ સેનાં જયગૃદ્વઃ પ્રતાપવાન્ ॥

અશ્વારોહાસ્તુ સંરબ્ધાઃ પાણ્ડવાનાં તરસ્વિનામ્ ।
પ્રાવિશન્સૌબલાનીકમભ્યતિક્રમ્ય તાન્રથાન્ ॥

તે તત્ર સાદિનઃ શૂરાઃ સૌબલસ્ય મહદ્બલમ્ ।
રણમધ્યે વ્યતિષ્ઠન્ત શરવર્ષૈરવાકિરન્ ॥

તદુદ્યતગદાપ્રાસમકાપુરુષસેવિતમ્ ।
પ્રાવર્તત મહદ્યુદ્ધં રાજન્દુર્મન્ત્રિતે તવ ॥

ઉપારમન્ત જ્યાશબ્દાઃ પ્રેક્ષકા રથિનોઽભવન્ ।
ન હિ સ્વેષાં પરેષાં વા વિશેષઃ પ્રત્યદૃશ્યત ॥

શૂરબાહુવિસૃષ્ટાનાં શક્તીનાં ભરતર્ષભ ।
જ્યોતિષામિવ સમ્પાતમપશ્યન્કુરુપાણ્ડવાઃ ॥

ઋષ્ટિભિર્વિમલાભિશ્ચ તત્રતત્ર વિશામ્પતે ।
સમ્પતન્તીભિરાકાશમાવૃતં બહ્વશોભત ॥

પ્રાસાનાં પતતાં રાજન્રૂપમાસીત્સમન્તતઃ ।
શલભાનામિવાકાશે તદા ભરતસત્તમ ॥

રુધિરોક્ષિતસર્વાઙ્ગા વિપ્રવિદ્ધૈર્નિયન્તૃભિઃ ।
હયાઃ પરિપતન્તિસ્મ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

અન્યોન્યં પરિપિષ્ટાશ્ચ સમાસાદ્ય પરસ્પરમ્ ।
સુવિક્ષતાઃ સ્મ દૃશ્યન્તે વમન્તો રુધિરં મુખૈઃ ॥

તતોઽભવત્તમો ઘોરં સૈન્યેન રજસા વૃતમ્ ।
તાનપાક્રમતોઽદ્રાક્ષં તસ્માદ્દેશાદરિન્દમ ॥

અશ્વાન્રાજન્મનુષ્યાંશ્ચ રજસા સંવૃતે સતિ ।
ભૂમૌ નિપતિતાશ્ચાન્યે વમન્તો રુધિરં બહુ ॥

કેશાકેશિ સમાલગ્ના ન શેકુશ્ચેષ્ટિતું નરાઃ ।
અન્યોન્યમશ્વપૃષ્ઠેભ્યો વિકર્ષન્તો મહાબલાઃ ॥

મલ્લા ઇવ સમાસાદ્ય નિજઘ્નુરિતરેતરમ્ ।
અશ્વૈશ્ચ વ્યપકૃષ્યન્ત બહવોઽત્ર ગતાસવઃ ॥

ભૂમૌ નિપતિતાશ્ચાન્યે બહવો વિજયૈષિણઃ ।
તત્રતત્ર વ્યદૃશ્યન્ત પુરુષાઃ શૂરમાનિનઃ ॥

રક્તોક્ષિતૈશ્છિન્નભુજૈરવકૃષ્ટશિરોરુહૈઃ ।
વ્યદૃશ્યત મહી કીર્ણા શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

દૂરં ન શક્યં તત્રાસીદ્ગન્તુમશ્વેન કેનચિત્ ।
સાશ્વારોહૈર્હતૈરશ્વૈરાવૃતે વસુધાતલે ॥

રુધિરોક્ષિતસન્નાહૈરાત્તશસ્ત્રૈરુદાયુધૈઃ । નાનાપ્રહરણૈર્ઘોરૈઃ પરસ્પરવધૈષિભિઃ ।
સુસન્નિકૃષ્ટે સઙ્ગ્રામે હતભૂયિષ્ઠસૈનિકે ॥

સ મુહૂર્તં તતો યુદ્ધ્વા સૌબલોઽથ વિશામ્પતે ।
ષટ્્સાહસ્રૈર્હયૈઃ શિષ્ટેરપાયાચ્છકુનિસ્તતઃ ॥

તથૈવ પાણ્ડવાનીકં રુધિરેણ સમુક્ષિતમ્ ।
ષટ્્સાહસ્રૈર્હયૈઃ શિષ્ટેરપાયાચ્છ્રાન્તવાહનમ્ ॥

અશ્વારોહાશ્ચ પાણ્ડૂનામબ્રુવન્રુધિરોક્ષિતાઃ ।
સુસન્નિકૃષ્ટે સઙ્ગ્રામે ભૂયિષ્ઠે ત્યક્તજીવિતાઃ ॥

ન હિ શક્યં રથૈર્યોદ્ધું કુત એવ મહાગજૈઃ ।
રથાનેવ રથા યાન્તુ કુઞ્જરાઃ કુઞ્જરાનપિ ॥

પ્રતિયાતો હિ શકુનિઃ સ્વમનીકમવસ્થિતઃ ।
ન પુનઃ સૌબલો રાજા યોદ્ધુમભ્યાગમિષ્યતિ ॥

તતસ્તુ દ્રૌપદેયાશ્ચ તે ચ મત્તા મહાદ્વિપાઃ ।
પ્રયયુર્યત્ર પાઞ્ચાલ્યો ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારથઃ ॥

સહદેવોઽપિ કૌરવ્ય રજોમેઘે સમુત્થિતે ।
એકાકી પ્રયયૌ તત્ર યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ॥

તતસ્તેષુ પ્રયાતેષુ શકુનિઃ સૌબલઃ પુનઃ ।
પાર્શ્વતોઽભ્યહનત્ક્રુદ્ધો ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય વાહિનીમ્ ॥

તત્પુનસ્તુમુલં યુદ્ધં પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વાઽભ્યવર્તત ।
તાવકાનાં પરેષાં ચ પરસ્પરવધૈષિણામ્ ॥

તે ચાન્યોન્યમવૈક્ષન્ત તસ્મિન્વીરસમાગમે ।
યોધાઃ પર્યપતન્રાજઞ્શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

અસિભિશ્છિદ્યમાનાનાં શિરસાં લોકસન્ક્ષયે ।
પ્રાદુરાસીન્મહાઞ્શબ્દસ્તાલાનાં પતતામિવ ॥

વિમુક્તાનાં શરીરાણાં છિન્નાનાં પતતાં ભુવિ । સાયુધાનાં ચ બાહૂનામૂરૂણાં ચ વિશામ્પતે ।
આસીત્કટકટાશબ્દઃ સુમહાન્રોમહર્ષણઃ ॥

નિઘ્નન્તો નિશિતૈઃ શસ્ત્રૈર્ભ્રાતૄન્પુત્રાન્સખીનપિ ।
યોધાઃ પરિપતન્તિ સ્મ યથાઽમિષકૃતે ખગાઃ ॥

અન્યોન્યં પ્રતિસંરબ્ધાઃ સમાસાદ્ય પરસ્પરમ્ ।
અહમ્પૂર્વમહમ્પૂર્વમિતિ નિઘ્નન્સહસ્રશઃ ॥

સંયાતેનાસનભ્રષ્ટૈરશ્વારોહૈર્ગતાસુભિઃ ।
હયાઃ પરિપતન્તિ સ્મ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

સ્ફુરતાં પ્રતિપિષ્ટાનામશ્વાનાં શીઘ્રગામિનામ્ ।
સ્તનતાં ચ મનુષ્યાણાં સન્નદ્ધાનાં વિશામ્પતે ॥

શક્ત્યૃષ્ટિપ્રાસશબ્દશ્ચ તુમુલઃ સમપદ્યત ।
ભિન્દતાં પરમર્માણિ રાજન્દુર્મન્ત્રિતે તવ ॥

શ્રમાભિભૂતાઃ સંરબ્ધા શ્રાન્તવાહાઃ પિપાસવઃ ।
વિક્ષતાશ્ચ શિતૈઃ શસ્ત્રૈરભ્યવર્ન્તત તાવકાઃ ॥

મત્તા રુધિરગન્ધેન બહવોઽત્ર વિચેતસઃ ।
જઘ્નુઃ પરાન્સ્વકાંશ્ચૈવ પ્રાપ્તાન્પ્રાપ્તાનનન્તરાન્ ॥

બહવશ્ચ ગતપ્રાણાઃ ક્ષત્રિયા જયગૃદ્વિનઃ ।
ભૂમાવભ્યપતન્રાજઞ્શરવૃષ્ટિભિરાવૃતાઃ ॥

વૃકગૃધ્રશૃગાલાનાં તુમુલે મોદનેઽહનિ ।
આસીદ્બલક્ષયો ઘોરસ્તવ પુત્રસ્ય પશ્યતઃ ॥

નરાશ્વકાયૈઃ સઞ્છન્ના ભૂમિરાસીદ્વિશામ્પતે ।
રુધિરોદકચિત્રા ચ ભીરૂણાં ભયવર્ધિની ॥

અસિભિઃ પટ્ટસૈઃ શૂલૈસ્તક્ષમાણાઃ પુનઃપુનઃ ।
તાવકાઃ પાણ઼્વેયાશ્ચ ન ન્યવર્તન્ત ભારત ॥

પ્રહરન્તો યથાશક્તિ યાવત્પ્રાણસ્ય ધારણમ્ ।
યોધાઃ પરિપતન્તિ સ્મ વમન્તો રુધિરં મુખૈઃ ॥

શિરો ગૃહીત્વા કેશેષુ કબન્ધઃ સ પ્રદૃશ્યતે ।
ઉદ્યમ્ય ચ શિતં ખઙ્ગં રુધિરેણ પરિપ્લુતમ્ ॥

તથોત્થિતેષુ બહુષુ કબન્ધેષુ નરાધિપ ।
તથા રુધિરગન્ધેન યોધાઃ કશ્મલમાવિશન્ ॥

મન્દીભૂતે તતઃ શબ્દે પાણ્ડવાનાં મહદ્બલમ્ ।
અલ્પાવશિષ્ટૈસ્તુરગૈરભ્યવર્તત સૌબલઃ ॥

તતોઽભ્યધાવંસ્ત્વરિતાઃ પાણ્ડવા જયગૃદ્વિનઃ ।
પદાતયશ્ચ નાગાશ્ચ સાદિનશ્ચોદ્યતાયુધાઃ ॥

કોષ્ઠકીકૃત્ય ચાપ્યેનં પરિક્ષિપ્ય ચ સર્વશઃ ।
શસ્ત્રૈર્નાનાવિધૈર્જઘ્નુર્યુદ્વપારં તિતીર્ષવઃ ॥

ત્વદીયાસ્તાંસ્તુ સમ્પ્રેક્ષ્ય સર્વતઃ સમભિદ્રુતાન્ ।
રથાશ્વપત્તિદ્વિરદાઃ પાણ્ડવાનભિદુદ્રુવુઃ ॥

કેચિત્પદાતયઃ પદ્ભિર્મુષ્ટિભિશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
નિજઘ્નુઃ સમરે શૂરાઃ ક્ષીણશસ્ત્રાસ્તતોઽપતન્ ॥

રથેભ્યો રથિનઃ પેતુર્દ્વિપેભ્યો હસ્તિસાદિનઃ ।
વિમાનેભ્યો દિવો ભ્રષ્ટાઃ સિદ્વાઃ પુણ્યક્ષયાદિવ ॥

એવમન્યોન્યમાયત્તા યોધા જઘ્નુર્મહાહવે ।
પિતૄન્ભ્રાતૄન્વયસ્યાંશ્ચ પુત્રાનપિ તથા પરે ॥

એવમાસીદમર્યાદં યુદ્વં ભરતસત્તમ ।
પ્રાસાસિબાણકલિલં વર્તમાને સુદારુણે ॥