Mahabharata · Chapter 8.51

bhīmasenaṃ sapāñcālaṃ cedikekayasaṃvṛtam /
senāpatiḥ svayaṃ kruddho vārayāmāsa sāyakaiḥ //

tatastu cedikārūśānsṛḍhjayāṃśca mahārathān /
karṇo jaghāna samare bhīmasenasya paśyataḥ //

bhīmasenastataḥ karṇe vihāya rathasattamam /
prayayau kauravaṃ sainyaṃ kakṣamagniriva jvalan //

sūtaputro'pi samare pāñcālānkekayāṃstathā /
sṛñjayāṃśca maheṣvāsānnijaghānaṃ sahasraśaḥ //

saṃśaptakeṣu pārthaśca kauraveṣu vṛkodaraḥ /
pāñcāleṣu tathā karṇaḥ kṣayaṃ cakrurmahārathāḥ //

te kṣatriyā dahyāmānāstribhistaiḥ pāvakopamaiḥ /
jagmurvināśaṃ samare rājandurmantrite tava //

tato duryodhanaḥ kruddo nakulaṃ navabhiḥ śaraiḥ /
vivyādha bharataśreṣṭha caturaścāsya vājinaḥ //

tataḥ paramameyātmā tava putro janādhipa /
kṣureṇa sahadevasya dhvajaṃ ciccheda kāñcanam //

nakulastu tataḥ kruddhastava putraṃ ca saptabhiḥ /
jaghāna samare rājansahadevaśca pañcabhiḥ //

tāvubhau bharataśreṣṭhau jyeṣṭhau sarvadhanuṣmatām /
vivyādhorasi saṅkruddhaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ //

tato'parābhyāṃ bhallābyāṃ dhanuṣī samakṛntata /
yamayoḥ prasabhaṃ vīro vivyādhāśu tribhistribhiḥ //

tāvanye dhanuṣī śreṣṭhe śakracāpanibhe śubhe /
pragṛhya rejatuḥ śūrau devaputrasamau yudhi //

tatastau rabhasau yuddhe bhrātarau bhrātaraṃ yudhi /
śarairvavarṣaturghorairmahāmeghau yathā'calam //

tataḥ kruddho mahārāja tava putro mahārathaḥ /
pāṇ़ḍuputrau maheṣvāsau vārayāmāsa patribhiḥ //

dhanurmaṇḍalamevāsya dadṛśe yudhi bhārata /
sāyakāścāpyadṛśyanta niścarantaḥ samantataḥ //

tasya sāyakasañchannau mādreyau na virejatuḥ /
meghacchannau yathā vyomni candrasūryau gataprabhau //

te tu bāṇā mahārāja svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ /
ācchādayandiśaḥ sarvāḥ sūryasyeva marīcayaḥ //

vāṇabhūte tatastasminsañchanne ca nabhastale /
rājñastu dadṛśe rūpaṃ kālāntakayamopamam //

parākramaṃ tu taṃ dṛṣṭvā tava sūnormahārathāḥ /
mṛtyorupāntikaṃ prāptau mādrīputrau sma menire //

tataḥ senāpatī rājanpāṇḍavānāṃ mahārathaḥ /
pārṣataḥ prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ //

mādrīputrau tataḥ śūrau vyatikramya mahārathau /
dhṛṣṭadyumnastava sutaṃ pīḍayāmāsa sāyakaiḥ //

tamavidhyadameyātmā tava putro hyamarpaṇaḥ /
pāñcālyaṃ pañcaviṃśatyā prahasya puruṣarṣabhaḥ //

tataḥ punarameyātmā tava putro hyamarṣaṇaḥ /
viddhvā nanāda pāñcālyaṃ ṣaṣṭyā pañcabhireva ca //

tathāsya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe viśāmpate /
kṣurapreṇa sutīkṣṇena rājā ciccheda saṃyuge //

tadapāsya dhanuśchinnaṃ pāñcālyaḥ śatrukarśanaḥ /
anyadādatta vegena dhanurbhārasahaṃ navam //

krodhādrudhiraraktākṣaḥ saṃrambhātprajvalanniva /
aśobhata maheṣvāso dhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ //

sa pañcadaśa nārācāñśvasataḥ pannagāniva /
jighāṃsurbharataśreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumno vyapāsṛjat //

te varma hemavikṛtaṃ bhittvā rājñaḥ śilīmukhāḥ /
viviśurvasudhāṃ vegātkaṅkabarhiṇavāsasaḥ //

so'tividdho mahārāja putraste'tivyarājata /
vasantakāle sumahānpraphulla iva kiṃśukaḥ //

sa cchinnavarmā nārācaprahārairjharjharīkṛtaḥ /
dhṛṣṭadyumnasya bhallena kruddhaściccheda kārmukam //

athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ /
sāyakairdaśabhī rājanbhruvormadhye samārpayat //

tasya te'śobhayanvaktraṃ karmāraparimārjitāḥ /
praphullaṃ paṅkajaṃ yadvaddhamarā madhulipsavaḥ //

tadapāsya dhanuśchinnaṃ dṛṣṭadyumno mahāmanāḥ /
anyadādatta vegena dhanurbhallāṃśca ṣoḍaśa //

tato duryodhanasyāśvānhatvā sūtaṃ ca pañcabhiḥ /
dhanuściccheda bhallena jātarūpapariṣkṛtam //

rathaṃ sopaskaraṃ chatraṃ śaktiṃ khaṅgaṃ gadāṃ dhvajam /
bhallaiściccheda daśabhiḥ putrasya tava pārṣataḥ //

tapanīyāṅgadaṃ chatraṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham /
dhvajaṃ kurupateśchinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ //

duryodhanaṃ tu virathaṃ chinnavarmāyudhadhvajam /
bhrātaraṃ samudaikṣanta sodarā bharatarṣabha //

tamāropya rathe rājankuṇḍadhāro mahāratham /
apāharadasambhrānto dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ //

karṇastu sātyakiṃ hitvā rājagṛghnuramarṣaṇaḥ /
dromahantāramugreṣuṃ sasārābhimukho raṇe //

taṃ pṛṣṭhato'nvayāttūrṇaṃ śaineyo'bhihataḥ śaraiḥ /
vāraṇaṃ jaghanopānte viṣāṇābhyāmiva dvipaḥ //

sa bhāratapurogānāṃ rājñāṃ ca sumahātmanām /
karṇapārṣatayoryudve saṅkraddhānāṃ mahāraṇe //

na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ kaścidāsītparāṅmukhaḥ /
pratyadṛśyata yatkarṇaḥ pāñcālāṃstvarito yayau //

tasminkṣaṇe naraśreṣṭha gajavājirathakṣayaḥ /
prādurāsīdubhayato rājanmadhyagate'hani //

pāñcālāstu mahārāja tvaritā vijigīṣavaḥ /
sarvato'bhyadravankarṇaṃ patattriṇa iva drumam //

teṣāmādhirathiḥ kruddhaḥ pradhānānvai tarasvinaḥ /
vicinvanniva bāṇaughaiḥ samāsādayadagrataḥ //

vyāghraketuḥ suśarmā ca śukraścitrāyudhaḥ kratuḥ / durjayo rocamānaśca siṃhasenastathā'ṣṭamaḥ /
mahatā rathavaṃśena parivavrurnarottamam //

sṛjantaḥ sāyakāṃstūrṇaṃ karṇamāhavaśobhinam / yatamānāṃstu tāñśūrānmanujendraḥ śitaiḥ śaraiḥ /
aṣṭābhiraṣṭau rādheyaḥ pāñcālānnyahanadraṇe //

athāparānmahārāja sūtaputraḥ pratāpavān /
jaghāna bahusāhasrānyodhānyudvaviśāradān //

viṣṇuṃ ca viṣṇuvarmāṇaṃ devāpiṃ bhadrameva ca /
daṇḍadhāraṃ ca samare citraṃ cintrāyudhaṃ harim //

siṃhaketuṃ rocamānaṃ śalabhaṃ ca mahāratham /
nijaghāna susaṅkrudvaścedīnāṃ ca mahārathān //

teṣāmādadataḥ prāṇānāsīdādhirathervapuḥ /
śoṇitābhyukṣitāṅgasya rudrasyaivātibhairavam //

tatra bhārata karṇena mātaṅgāstāḍitāḥ śaraiḥ /
sarvato'bhyadravanbhītāḥ kurvanto mahadākulam //

nipetururvyāṃ samare karṇasāyakatāḍitāḥ /
kurvanto vividhānnādānvajranunnā ivācalāḥ //

gajavājimanuṣyaiśca nipatadbhiḥ samantataḥ /
rathairbhagnairdhvajaiścaiva samāstīryata medinī //

naivaṃ bhāṣmo na ca droṇo nānye yudhi ca tāvakāḥ /
cakruḥ sma tādṛśaṃ karma yādṛśaṃ kṛtavānraṇe //

mṛgamadhye yathā siṃho dṛśyate nirbhayaścaran /
pāñcālānāṃ tathā madhye karṇo'caradabhītavat //

sūtaputro'tha nāgeṣu hayeṣu ca ratheṣu ca /
nareṣu ca naravyāghraścakāra kadanaṃ mahat //

yathā mṛgagaṇāṃstrastānsiṃho drāvayate diśaḥ /
pāñcālānāṃ rathavrātānkarṇo vyadrāvayattathā //

siṃhaṃ sma hi yathā prāpya na jīvanti mṛgāḥ kvacit /
tathā karṇamanuprāptā na jīvanti sma sṛñjayāḥ //

vaiśvānaramukhaṃ prāpya dahyante śalabhā yathā /
karṇāgriṃ samare prāpya dagdhā bhārata sṛñjayaḥ //

cediṣvekena karṇena pāñcāleṣu ca bhārata /
veśrāvya nāma nihatā bahavaḥ śūrasampatāḥ //

mama cāsīnmatī rājandṛṣṭvā karṇasya vikramam /
naiko'pyādhiratherjīvanpāñcālyo mokṣyate yudhi //

saṅkhye vimardya pāñcālānsūtaputraḥ punaḥ punaḥ /
abhyadhāvatsusaṅkruddhaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram //

dhṛṣṭadyumnaśca rājānaṃ draupadeyāśca māriṣa /
parivavruramitraghnaṃ śataśaścāpare janāḥ //

śikhaṇḍī sahadevaśca nakulo nākulistathā /
janamejayaḥ śinernaptā bahavaśca prabhadrakāḥ //

ete purogamā bhūtvā dhṛṣṭadyumnaśca saṃyuge /
karṇamasyantamiṣvastraistatakṣuramitaujasam //

tāṃstatrādhirathiḥ saṅkhye cedipāñcālapāṇḍavān /
eko bahūnabhyapatadgarutmāniva pannagān //

taiḥ karṇasyābhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāmpate /
tādṛgyādṛkpurāvṛttaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha //

tānsametānmaheṣvāsāñśaravarṣaudhavarṣiṇaḥ /
eko vyadhamadavyagrastamāṃsīva divākaraḥ //

bhīmasenastu saṃsakte rādheye pāṇḍavaiḥ saha /
sarvato'bhyahanatkruddho yamadaṇḍanibhaiḥ śaraiḥ //

bāhlīkānkekayānmātsyānvāsātyānmadrasaindhavān /
ekaḥ saṅkhye maheṣvāso yodhayanbahvaśobhata //

tatra marmasu bhīmena nārācaistāḍitā gajāḥ /
prapatanto hatārohāḥ kampayanti sma medinīm //

vājinaśca hatārohāḥ pattayaśca gatāsavaḥ /
aśerata mahārāja vamanto rudhiraṃ bahu //

tāḍitāḥ sahasā nāgā bhīmasenena māriṣa /
nipatanti mahāvegā vajrarugṇā ivācalāḥ //

patitaistairmahārāja vegavadbhirmahārathaiḥ /
śuśubhe vasudhā rājanvikīrṇairiva parvataiḥ //

sahasraśaśca rathinaḥ pattayaḥ patitāyudhāḥ /
akṣatāḥ samadṛśyanta bhīmādbhītā gatāsavaḥ //

rathibhiḥ sādibhiḥ sūtaiḥ pādātairvājibhirgajaiḥ /
bhīmasenaśaraiśchinnairācchannā sudhābhavat //
tatstambhitamivātiṣṭhadbhīmasenabhayārditam /

duryodhanabalaṃ sarvaṃ nirutsāhaṃ kṛtaṃ raṇe /
niśceṣṭaṃ tumulaṃ dīnaṃ babhau tasminmahāraṇe //

prasannasalile kāle yathā syātsāgaro nṛpa /
tadvattava balaṃ tadvai niścalaṃ samavasthitam //

manyuvīryabalopetaṃ darpātpratyavaropitam /
abhavattava putrasya tatsainyaṃ niṣprabhaṃ tadā //

te bale bharataśreṣṭha vadhyamāne parasparam /
rudhiraughapariklinne rudhirārdre babhūvatuḥ //

sūtaputro'vadhītkrudvaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm /
bhīmasenaḥ kurūṇāṃ ca trigartānāṃ dhanañjayaḥ //

vartamāne tathā rodre saṅgrāme'dbhutadarśane / nihatya pṛtanāmadhyaṃ saṃśaptakagaṇānbahūn /
arjuno jayatāṃ śreṣṭho vāsudevamathābravīt //

prabhagnaṃ balametaddhi yotsyamānaṃ mayā saha /
ete dhāvanti sagaṇāḥ saṃśaptakamahārathāḥ //

durjayā hyeva samare devairapi savāsavaiḥ /
apārayanto madbāṇānsiṃhaśabdaṃ mṛgā iva //

dīryate ca mahatsainyaṃ sṛñjayānāṃ mahāraṇe /
kuravaścābhidhāvanti bhīmasenabhayārditāḥ //

hastikakṣyo hyasau kṛṣṇa ketuḥ karṇasya dhīmataḥ /
dṛśyate rājasainyasya madhye vicarato muhuḥ //

na ca karṇaṃ raṇe śaktā jetumete mahārathāḥ /
jānīte hi bhavānkarṇaṃ vīryavantaṃ parākrame //

tatra yāhi yataḥ karṇo drāvayatyeṣa no balam / trigartānvarjayanyāhi sūtaputraṃ mahāratham /
etanme rocate kṛṣṇa yathā vā tava rocate //

etacchrutvā vacastasya govindaḥ prahasanniva /
abravīdarjunaṃ tūrṇaṃ kauravānyāhi pāṇḍava //

tatastava mahāsainyaṃ govindapreritā hayāḥ /
haṃsavarṇā viśaṃstūrṇaṃ vahanto'rjunamāhave //

keśavapreritairaśvaiḥ śvetaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ /
praviśadbhistava balaṃ caturdiśamadīryata //

meghastanitanirhādaḥ sa ratho vānaradhvajaḥ /
calatpatākastāṃ senāṃ vimānaṃ dyāmivāviśat //

tau vidārya mahāsenāṃ praviṣṭau keśavārjuno /
kruddhau saṃrambharaktākṣau vibhrājetāṃ mahādyutī //

yuddhaśauṇḍau samāhūtāvāgatau tau raṇādhvaram /
yajvabhirvidhinā hūtau makhaṃ devāvivāśvinau //

krodhatāmrekṣaṇau śūrau śuśubhāte mahābalau /
madotkaṭau yathā nāgau dṛṣṭisañcāracāriṇau //

kruddhau tau tu naravyāghro yogavantau babhūvatuḥ /
talaśabdena ruṣitau mahānāgāvivotkaṭau //

vigāhya tu rathānīkamaśvasaṅghāṃśca phalgunaḥ /
vyacaratpṛtanāmadhye pāśahasta ivānatkaḥ //

taṃ dṛṣṭvā yudhi vikrāntaṃ senāyāṃ tava bhārata /
saṃśaptakagaṇānbhūyaḥ putraste samacūcudat //

tato rathasahasreṇa dviradānāṃ tribhiḥ śataiḥ / caturdaśasahasraistu turagāṇāṃ mahāhave /
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ padātīnāṃ ca dhanvinām //

śūrāṇāṃ labdhalakṣāṇāṃ viditānāṃ samantataḥ /
abhyavartanta kaunteyaṃ chādayanto mahārathāḥ //

śaravarṣairmahārāja sarvataḥ pāṇḍunandanam /
sa cchādyamānaḥ samare śaraiḥ parabalārdanaḥ //

darśayanraudramātmānaṃ pāśahasta ivāntakaḥ /
nighnansaṃśaptakānpārthaḥ prekṣaṇīyataro'bhavat //

tato vidyutprabhairbāṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ /
nirantaramivākāśamāsīcchannaṃ kirīṭinā //

kirīṭicāpanirmuktaiḥ sampatadbhirmahāśaraiḥ /
samācchannaṃ babhau sarvaṃ kādraveyairiva prabho //

rukmapuṅkhāñśarānghorānprasannānnataparvaṇaḥ /
avāsṛjadameyātmā dikṣu sarvāsu pāṇḍavaḥ //

mahī viyaddiśaḥ sarvāḥ samudrā girayo'pi vā /
sphuṭantīti janā jajñuḥ pārthasya talaniḥsvanāt //

hatvā daśasahasrāṇi pārthivānāṃ mahārathaḥ /
saṃśaptakānāṃ kaunteyaḥ prapakṣaṃ tvaritobhyayāt //

prapakṣaṃ ca samāsādya pārthaḥ kāmbhojarakṣitam /
pramamātha balaṃ bhallairdānavāniva vāsavaḥ //

pracicchedāśu bhallena dviṣatāmātatāyinām /
śastrapāṇīṃstathā bāhūṃstathāpi ca śirāṃsyuta //

aṅgānṅgāvayavaiśchinnairvyāyudhāste'patanbhuvi /
viṣvagvātābhisambhagnā bahuśākhā iva drumāḥ //

hastyaśvarathapattīnāṃ vrātānnighnantamarjunam /
sudakṣiṇādavarajaḥ śaravṛṣṭyābhyavīvṛṣat //

tasyāsyato'rdhacandrābhyāṃ sa bāhū parighopamau /
pūrṇacandrābhavaktraṃ ca kṣureṇāpāharacchiraḥ //

tatpapāta tato vegātsvalohitapariṣkṛtam /
manaḥ śilāgireḥ śṛṅgaṃ vjreṇevāvadāritam //

sudakṣiṇādavarajaṃ kāmbhojā dadṛśurhatam / prāṃśuṃ kamalapatrākṣamatyarthaṃ priyadarśanam /
kāñcanastambhasadṛśaṃ bhinnaṃ hemagiriṃ yathā //

tato'bhavatpunaryuddhaṃ ghoramatyarthamadbhutam /
nānāvasthāśca yodhānāṃ babhūvustatra yudhyatām //

pārtheṣunihatairaśvaiḥ kāmbhojairyavanaiḥ śakaiḥ /
śoṇitāktaistadā raktaṃ sarvāmāsīdviśāṃ pate //

rathairhatāśvasūtaiśca hatārohaiśca vājibhiḥ /
dviradaiśca hatārohairmahāmātrairhatadvipaiḥ //

anyonyena mahārāja vināśaḥ pṛthivīkṣitām /
āsītkrudve'rjune karṇe bhīmasene ca dāruṇam //

taspinprapakṣe pakṣe ca vadhyamāne madotkaṭaḥ /
arjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito drauṇirabhyayāt //

vidhunvāno mahaccāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam /
ādadānaḥ śarānghorānsvaraśmīniva bhāskaraḥ //

tayorāsīnmahadyuddhaṃ dharmabhrātroranaiṣṭhikam /
vismāpayiṣatorlokaṃ yaśaścottamamicchatoḥ //

saṃśaptakāṃstu kaunteyaḥ kurūṃścāpi vṛkodaraḥ /
sūtaputrastu pāñcālāṃstrayo'ghnaṃstvaritāḥ śaraiḥ //

evameṣa mahārāja vināśaḥ pṛthivīkṣitām /
yudvaṃ ghoraṃ tathā tvāsīttridhābhūte camūmukhe //