Mahabharata · Chapter 8.35

māriṣādhiratheḥ śrutvā vāco yuddhābhinandinaḥ /
śalyo'bravītpunaḥ karṇaṃ nidarśanamudāharan //

jāto'haṃ yajvanāṃ vaṃśe saṅgrāmeṣvanivartinām /
rājñāṃ mūrdhābhiṣiktānāṃ svayaṃ dharmaparāyaṇaḥ //

yathaiva matto madyena tvaṃ tathā lakṣyase vṛṣa /
tathā'dya tvāṃ pramādyantaṃ cikitseyaṃ suhṛttayā //

imāṃ kākopamāṃ karṇa procyamānāṃ nibodha me /
śrutvā yatheṣṭaṃ kuryāstvaṃ nihīna kulapāṃsana //

nāhamātmani kiñcidvai kilbiṣaṃ karṇa saṃsmare /
yena māṃ tvaṃ mahābāho hantumiccasyanāgasam //

avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ buddhvā tava hitāhitam /
viśeṣato rathasthena rājñaścaiva hitaiṣiṇā //

samaṃ ca viṣamaṃ caiva rathinaśca balābalam /
śramaḥ khedaśca satataṃ hayānāṃ rathinā saha //

āyudhasya parijñānaṃ rutaṃ ca mṛgapakṣiṇām /
sāraṃ caivāpyāsaraṃ ca śalyānāṃ ca pratikriyā //

astrayogaṃ ca yudvaṃ ca nimittāni tathaiva ca / sarvametanmayā jñeyaṃ rathasyāsya kuṭumbinā /
atastvāṃ kathaye karṇa nidarśanamidaṃ punaḥ //

vaiśyaḥ kila samudrānte prabhūtadhanadhānyavān /
yajvā dānapatiḥ kṣāntaḥ svakarmastho'bhavacchuciḥ //

bahuputraḥ priyāpatyaḥ sarvabhūtānukampakaḥ /
rājño dharmapradhānasya rāṣṭre vasati nirbhayaḥ //

putrāṇāṃ tasya bālānāṃ kumārāṇāṃ yaśasvinām /
kāko bahūnāmabhavaducchiṣṭakṛtabhojanaḥ //

tasmaisadā prayacchanti vaiśyaputrāḥ kumārakāḥ /
māṃsodanaṃ dadhi kṣīraṃ pāyasaṃ madhusarpiṣī //

sa cocchiṣṭabhṛtaḥ kāko vaiśyaputraiḥ kumārakaiḥ /
sadṛśānpakṣiṇo dṛptaḥ śreyasasaścāvamanyate //

atha haṃsāḥ samudrānte prajagmuratipātinaḥ /
garuḍasya gatau tulyāścakrāṅgā hṛṣṭacetasaḥ //

kumarārakāstadā haṃsāndṛṣṭvā kākamathābruvan /
bhavāneva viśiṣṭo'si patatribhyo vihaṅgama //

ete'tipātinaḥ paśya vihaṅgānviyadāśritān /
ehi tvamapi śakto hi kasmānna patitaṃ tvayā //

pratāryamāṇastaiḥ sarvairalpabuddhibhairaṇḍajaḥ /
tadvacaḥ satyamityeva maurkhyāddarpācca jajñivān //

tānsonupatya jijñāsuḥ ka eṣāṃ śreṣṭhabhāgiti /
ucchiṣṭadarpitaḥ kāko bahūnāmekapātinām //

teṣāṃ yaṃ pravaraṃ mene haṃsānāṃ dūrapātinām / sa tamāhvata durbuddhiḥ patāva iti pakṣiṇam /
tacchrutvā prāhasanhaṃsā ye tatrāsansamāgatāḥ //

bhāṣato bahu kākasya bāliśyātpatatāṃ varāḥ /
idamūcuḥ sma cakrāṅgāvacaḥ kākaṃ viṅgamāḥ //
haṃsā ūcuḥ /

vayaṃ haṃsāścarāmemāṃ pṛthivīṃ mānasaukasaḥ /
pakṣiṇāṃ ca vayaṃ nityaṃ dūrapātena pūjitāḥ //

kathaṃ haṃsaṃ nu balinaṃ cakrāṅgaṃ dūrapātinam / kāko bhūtvā nipatane samāhvayasi durmate /
kathaṃ tvaṃ patitā kāka sahāsmābhirbravīhi tat //

atha haṃsavaco mūḍhaḥ kutsayitvā punaḥ punaḥ /
prajagādottaraṃ kākaḥ katthano jātilāghavāt //
kāka uvāca /

śatamekaṃ ca pātānāṃ patitā'smi na saṃśayaḥ /
śatayojanamekaikaṃ vicitraṃ vividhaṃ tathā //

uḍḍīnamavaḍīnaṃ ca praḍīnaṃ ḍīnameva ca /
niḍīnamatha saṇḍīnaṃ tiryak्ḍīnagatāni ca //

viḍīnaṃ pariḍīnaṃ ca parāḍīnaṃ suḍīnakam /
abhiḍīnaṃ mahāḍīnaṃ nirḍīnamatiḍīnakam //

avaḍīnaṃ praḍīnaṃ ca saṇḍīnaṃ ḍīnaḍīnakam /
saṇḍīnoḍḍīnaḍīnaṃ ca punarḍīnaviḍīnakam //

sampātaṃ samudīṣaṃ ca tato'nyadvyatiriktakam / gatāgataṃ pratigataṃ bahvīśca nikulīnakāḥ /
kartā'smi miṣatāṃ vo'dya tato drakṣayatha me balam //

teṣāmanyatamenāhaṃ patiṣyāmi vihāyasam /
pradiśadhvaṃ yathānyāyaṃ kena haṃsāḥ patāmyaham //

te vai dhruvaṃ viniścitya sampatadhvaṃ mayā saha /
pātairebhiḥ khalu khagāḥ patituṃ khe nirāśraye //

evamukte tu kākena prahasyaiko vihangamaḥ /
uvāca kākaṃ rādheya vacanaṃ tannibodha me //
haṃsa uvāca /

śatamekaṃ ca pātānāṃ tvaṃ kāka patitā dhruvam / ekameva tu yaṃ pātaṃ viduḥ sarve vihaṅgamāḥ /
tamahaṃ patitā kāka nānyaṃ jānāmi kañcana //
kāka uvāca /

pata tvamapi tatrāśu yena pātena manyase //

atha kākaṃ prajahasurye tatrāsansamāgatāḥ / kathamekena pātena haṃsaḥ pātaśataṃ jayet /
ekena vāyasa tvainaṃ pātenābhibhaviṣyati //

haṃsaścotpatitaḥ kāko balavānāśuvikramaḥ / prapetatuḥ spardhayā ca tatastau haṃsavāyasau /
uparyupari vegena samudraṃ makarālayam //

haṃsastvekena pātena kākaḥ pātaśatena ca /
spardhinau sahitau tūrṇaṃ khamāsthāya tarasvinau //

haṃsastu mṛdunaikena vikrāntumupacakrame /
pūrvameva tu vai kākaḥ sa taṃ tūrṇaṃ pracakrame //

nātyahīyata kākaśca muhūrtamiva sūtaja //

kākopi haṃsaṃ cāpalyācchīghratāṃ pratidarśayan /
vegenātītya tarasā punareti muhurmuhuḥ //

tuṇḍenābhyahanaccainaṃ kurvannāmāpasavyataḥ / rorūyanniva cāpyenaṃ samāhvayati vai muhuḥ /
visismāpayiṣuḥ pātairdarśayannātmanaḥ kriyām //

atha tāni vicitrāṇi patitānītarāṇi ca /
dṛṣṭvā pramuditāḥ kākā vineduradhikaiḥ svaraiḥ //

haṃsāścāpahasanti sma pravadanti priyāṇi ca /
kurvāṇā vividhānrāvānicchanto jayamātmanaḥ //

utpatyotpatya ca prāhurmuhūrtamiti ceti ca /
vṛkṣāgrebhyaḥ sthalebhyaśca nipatantyutpatanti ca //

avamatya ca haṃsaṃ tamidaṃ kāko'bravīdvacaḥ /
yo'sāvutpatito haṃsaḥ so'sāveva prahīyate //

atha haṃsastu tacchrutvā bhāṣitaṃ patatāṃvaraḥ /
vigāhya haṃso vikṣobhya prāpatatpaścimāṃ diśam //

uparyupari vegena sāgaraṃ makarālayam /
bahusatvasamākīrṇaṃ vīcībhirbhīmadarśanam //

athācireṇa rādheya kāko vegādahīyata /
tato'tīva pariśrāntaḥ kathañcidvaṃsamanvagāt //

bhīścainamāviśattīvraṃ kākaṃ karṇa vicetasam / dvīpāndrumānvitānpaśyanviśramārthaṃ śramāturaḥ /
nipateyaṃ kkanu śrānta iti tasmiñjalārṇave //

avagāhya samudro'pi bahusatvagaṇālayaḥ /
mahānbhūtaśatodbhūsī nabhasastu viśiṣyate //

gāmbhīryārdvi samudrasya na viśeṣaṃ kulādhama / diśaśca nāmbhasāṃ karṇa samudrasthā vidurjanāḥ /
vipaścitopyapāratvātkiṃ punaḥ karṇa vāyasaḥ //

atha haṃsopyatikrāmanmuhūrtamiva dūrataḥ /
atikramya ca cakrāṅgaḥ kākaṃ taṃ samudaikṣata //

śanakaiḥ parihīnaṃ taṃ pariśrāntamacetasam /
avekṣamāṇastaṃ kākaṃ pratyāgamya hasanniva //

taṃ prahasya ca cakrāṅgaḥ kākaṃ mandagatiṃ tadā / hīyamānamatho dṛṣṭvā haṃsaḥ prāha yathārthavat /
ujjihīrṣurnimajjantaṃ smaransatpuruṣavratam //

bahūni patitāni tvamācakṣāṇo muhurmuhuḥ /
patasyavyāharankhedaṃ tato garhyaṃ prabhāṣase //

jalaṃ nāma patitaṃ kāka yattvaṃ patasi sāmpratam /
jalaṃ spṛśasi pakṣābhyāṃ tuṇḍena ca punaḥ punaḥ //

prabrūhi katamo'yaṃ te pāto vartati vāyasa /
ehyehi kāka śīghraṃ tvameṣa tvāṃ paripālaye //

sa pakṣābhyāṃ spṛśannārtastuṇḍena ca jalaṃ tadā /
kāko dṛḍhaṃ pariśrāntaḥ sahasā nipapāta ha //

sāgarāmbhasi taṃ dṛṣṭvā patatantaṃ dīnacetasam /
mriyamāṇamidaṃ vākyaṃ haṃsaḥ kākamuvāca ha //

śatamekaṃ ca pātānāṃ patāmyahamiti sma ha /
ślāghannātmānamadya tvaṃ kāka bhāṣitavānasi //

sa tvamekaśataṃ pātaṃ patannabhyadhiko mayā /
kathamevaṃ pariśrāntaḥ patito'si mahārṇave //

pratyuvāca tataḥ kākaḥ sīdamāna idaṃ vacaḥ /
uparītaṃ tadā haṃsaṃ prasamīkṣya prasādayan //

ucchiṣṭānnena puṣṭo'haṃ darpotsiktaḥ kusatvataḥ /
suparṇa iva cātmānaṃ jñātavānputralāghavāt //

śaraṇaṃ tvāṃ prapanno'hamudakāntamavāpnuyām /
haṃsedānīṃ pariśrāntamāpado māṃ samudvara //

yadi nāma punarjīvangaccheyaṃ svaṃ niveśanam /
nainaṃ punarhīnamapi kṣeptā'haṃ khe vicāriṇam //

tamevaṃ karuṇaṃ dīnaṃ vilapantamacetasam / kākakāketi vāśantaṃ nimajjantaṃ mahārṇave /
kṛpayā'bhiparīto vai kṛpāṃ cakre durātmani //

atha taṃ patataṃ dīnaṃ jalaklinnamacetanam /
padbhyāmutkṣipya vepantaṃ pṛṣṭhamāro payattadā //

sa haṃsaḥ pṛṣṭhamāropya kākaṃ karṇa vicetasam / avismayaṃstadā karṇa punareva samānayat /
tameva deśaṃ tarasā spardhayā petaturyataḥ //

utsṛjya tvabravīnmaivaṃ punaḥ kāryaṃ tvayeti ha / sthāpya cainaṃ punardvīpe samāśvasya ca viklavam /
gato yathepsitaṃ deśaṃ haṃso mana ivāśugaḥ //

evamucchiṣṭapuṣṭaḥ sa kāko'haṃsaparājitaḥ /
balaṃ vīryaṃ mahatkarṇa tyaktvā kṣāntimupāgataḥ //

ucchiṣṭabhojanaḥ kāko yathā vaiśyakule purā /
evaṃ tvamucchiṣṭabhṛto dhārtarāṣṭrairna saṃśayaḥ //

sadṛśāñśreyasaścāpi sarvānkarṇāvamanyase /
droṇadrauṇikṛpairgupto bhīṣmeṇānyaiśca kauravaiḥ //

virāṭanagare pārthamekaṃ kiṃ nāvadhīstadā / yatra vyastāḥ samastāśca nirjitāḥ stha kirīṭinā
sṛgālā iva siṃhena kva te vīryaṃ tadā gatam //

bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā samare savyasācinā /
paśyatāṃ kuravīrāṇāṃ prathamaṃ tvaṃ palāyitaḥ //

tathā dvaitavane karṇa gandharvaiḥ samabhidrutān /
kurūnsadārānutsṛjya tvamevāgre palāyitaḥ //

hatvā jitvā ca gandharvāṃścitrasenamukhānraṇe /
karṇa duryodhanaṃ pārthaḥ sabhrātṛkamamokṣayat //

punaḥ prabhāvaḥ pārthasya purāṇaḥ keśavasya ca /
kathitaḥ karṇa rāmeṇa sabhāyāṃ kurusaṃsadi //

satataṃ ca tvamaśrauṣīrvacanaṃ droṇabhīṣmayoḥ /
avadhyau vadatoḥ kṛṣṇau sannidhau ca mahīkṣitām //

kiyantaṃ tatra vakṣyāmi yenayena dhanañjayaḥ /
tvatto'tiriktaḥ sarvebhyo bhūtebhyo brāhmaṇo yathā //

idānīmeva draṣṭāsi pradhāne syandane sthitau /
putraṃ ca vasudevasya kuntīputraṃ ca pāṇḍavam //

yathā'śrayata cakrāṅgaṃ vāyaso buddhimāsthitaḥ /
tathāśrayasva vārṣṇeyaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam //

yadā tvaṃ yudhi vikrāntau vāsudevadhanañjayau /
draṣṭāsyekarathe karṇa tadā naivaṃ vadiṣyasi //

yadā śaraśataiḥ pārtho darpaṃ tava vadhiṣyati /
tadā tvamantaraṃ draṣṭā ātmanaścārjunasya ca //

devāsuramanuṣyeṣu prakhyātau yau narottamau /
tau māvamaṃsthā maurkhyāttvaṃ svadyota iva rocanau //

sūryācandramasau yadvattadvadajunakeśavau /
prakāśyenābhivikhyātau tvaṃ tu khadyotavannṛṣu //

evaṃ vidvanmāvamaṃsthāḥ sūtaputrācyutārjunau /
narasiṃhau naraśvā tvaṃ joṣamāssva vikatthase //