મહાભારત · અધ્યાય 8.35

મારિષાધિરથેઃ શ્રુત્વા વાચો યુદ્ધાભિનન્દિનઃ ।
શલ્યોઽબ્રવીત્પુનઃ કર્ણં નિદર્શનમુદાહરન્ ॥

જાતોઽહં યજ્વનાં વંશે સઙ્ગ્રામેષ્વનિવર્તિનામ્ ।
રાજ્ઞાં મૂર્ધાભિષિક્તાનાં સ્વયં ધર્મપરાયણઃ ॥

યથૈવ મત્તો મદ્યેન ત્વં તથા લક્ષ્યસે વૃષ ।
તથાઽદ્ય ત્વાં પ્રમાદ્યન્તં ચિકિત્સેયં સુહૃત્તયા ॥

ઇમાં કાકોપમાં કર્ણ પ્રોચ્યમાનાં નિબોધ મે ।
શ્રુત્વા યથેષ્ટં કુર્યાસ્ત્વં નિહીન કુલપાંસન ॥

નાહમાત્મનિ કિઞ્ચિદ્વૈ કિલ્બિષં કર્ણ સંસ્મરે ।
યેન માં ત્વં મહાબાહો હન્તુમિચ્ચસ્યનાગસમ્ ॥

અવશ્યં તુ મયા વાચ્યં બુદ્ધ્વા તવ હિતાહિતમ્ ।
વિશેષતો રથસ્થેન રાજ્ઞશ્ચૈવ હિતૈષિણા ॥

સમં ચ વિષમં ચૈવ રથિનશ્ચ બલાબલમ્ ।
શ્રમઃ ખેદશ્ચ સતતં હયાનાં રથિના સહ ॥

આયુધસ્ય પરિજ્ઞાનં રુતં ચ મૃગપક્ષિણામ્ ।
સારં ચૈવાપ્યાસરં ચ શલ્યાનાં ચ પ્રતિક્રિયા ॥

અસ્ત્રયોગં ચ યુદ્વં ચ નિમિત્તાનિ તથૈવ ચ । સર્વમેતન્મયા જ્ઞેયં રથસ્યાસ્ય કુટુમ્બિના ।
અતસ્ત્વાં કથયે કર્ણ નિદર્શનમિદં પુનઃ ॥

વૈશ્યઃ કિલ સમુદ્રાન્તે પ્રભૂતધનધાન્યવાન્ ।
યજ્વા દાનપતિઃ ક્ષાન્તઃ સ્વકર્મસ્થોઽભવચ્છુચિઃ ॥

બહુપુત્રઃ પ્રિયાપત્યઃ સર્વભૂતાનુકમ્પકઃ ।
રાજ્ઞો ધર્મપ્રધાનસ્ય રાષ્ટ્રે વસતિ નિર્ભયઃ ॥

પુત્રાણાં તસ્ય બાલાનાં કુમારાણાં યશસ્વિનામ્ ।
કાકો બહૂનામભવદુચ્છિષ્ટકૃતભોજનઃ ॥

તસ્મૈસદા પ્રયચ્છન્તિ વૈશ્યપુત્રાઃ કુમારકાઃ ।
માંસોદનં દધિ ક્ષીરં પાયસં મધુસર્પિષી ॥

સ ચોચ્છિષ્ટભૃતઃ કાકો વૈશ્યપુત્રૈઃ કુમારકૈઃ ।
સદૃશાન્પક્ષિણો દૃપ્તઃ શ્રેયસસશ્ચાવમન્યતે ॥

અથ હંસાઃ સમુદ્રાન્તે પ્રજગ્મુરતિપાતિનઃ ।
ગરુડસ્ય ગતૌ તુલ્યાશ્ચક્રાઙ્ગા હૃષ્ટચેતસઃ ॥

કુમરારકાસ્તદા હંસાન્દૃષ્ટ્વા કાકમથાબ્રુવન્ ।
ભવાનેવ વિશિષ્ટોઽસિ પતત્રિભ્યો વિહઙ્ગમ ॥

એતેઽતિપાતિનઃ પશ્ય વિહઙ્ગાન્વિયદાશ્રિતાન્ ।
એહિ ત્વમપિ શક્તો હિ કસ્માન્ન પતિતં ત્વયા ॥

પ્રતાર્યમાણસ્તૈઃ સર્વૈરલ્પબુદ્ધિભૈરણ્ડજઃ ।
તદ્વચઃ સત્યમિત્યેવ મૌર્ખ્યાદ્દર્પાચ્ચ જજ્ઞિવાન્ ॥

તાન્સોનુપત્ય જિજ્ઞાસુઃ ક એષાં શ્રેષ્ઠભાગિતિ ।
ઉચ્છિષ્ટદર્પિતઃ કાકો બહૂનામેકપાતિનામ્ ॥

તેષાં યં પ્રવરં મેને હંસાનાં દૂરપાતિનામ્ । સ તમાહ્વત દુર્બુદ્ધિઃ પતાવ ઇતિ પક્ષિણમ્ ।
તચ્છ્રુત્વા પ્રાહસન્હંસા યે તત્રાસન્સમાગતાઃ ॥

ભાષતો બહુ કાકસ્ય બાલિશ્યાત્પતતાં વરાઃ ।
ઇદમૂચુઃ સ્મ ચક્રાઙ્ગાવચઃ કાકં વિઙ્ગમાઃ ॥
હંસા ઊચુઃ ।

વયં હંસાશ્ચરામેમાં પૃથિવીં માનસૌકસઃ ।
પક્ષિણાં ચ વયં નિત્યં દૂરપાતેન પૂજિતાઃ ॥

કથં હંસં નુ બલિનં ચક્રાઙ્ગં દૂરપાતિનમ્ । કાકો ભૂત્વા નિપતને સમાહ્વયસિ દુર્મતે ।
કથં ત્વં પતિતા કાક સહાસ્માભિર્બ્રવીહિ તત્ ॥

અથ હંસવચો મૂઢઃ કુત્સયિત્વા પુનઃ પુનઃ ।
પ્રજગાદોત્તરં કાકઃ કત્થનો જાતિલાઘવાત્ ॥
કાક ઉવાચ ।

શતમેકં ચ પાતાનાં પતિતાઽસ્મિ ન સંશયઃ ।
શતયોજનમેકૈકં વિચિત્રં વિવિધં તથા ॥

ઉડ્ડીનમવડીનં ચ પ્રડીનં ડીનમેવ ચ ।
નિડીનમથ સણ્ડીનં તિર્યક્્ડીનગતાનિ ચ ॥

વિડીનં પરિડીનં ચ પરાડીનં સુડીનકમ્ ।
અભિડીનં મહાડીનં નિર્ડીનમતિડીનકમ્ ॥

અવડીનં પ્રડીનં ચ સણ્ડીનં ડીનડીનકમ્ ।
સણ્ડીનોડ્ડીનડીનં ચ પુનર્ડીનવિડીનકમ્ ॥

સમ્પાતં સમુદીષં ચ તતોઽન્યદ્વ્યતિરિક્તકમ્ । ગતાગતં પ્રતિગતં બહ્વીશ્ચ નિકુલીનકાઃ ।
કર્તાઽસ્મિ મિષતાં વોઽદ્ય તતો દ્રક્ષયથ મે બલમ્ ॥

તેષામન્યતમેનાહં પતિષ્યામિ વિહાયસમ્ ।
પ્રદિશધ્વં યથાન્યાયં કેન હંસાઃ પતામ્યહમ્ ॥

તે વૈ ધ્રુવં વિનિશ્ચિત્ય સમ્પતધ્વં મયા સહ ।
પાતૈરેભિઃ ખલુ ખગાઃ પતિતું ખે નિરાશ્રયે ॥

એવમુક્તે તુ કાકેન પ્રહસ્યૈકો વિહન્ગમઃ ।
ઉવાચ કાકં રાધેય વચનં તન્નિબોધ મે ॥
હંસ ઉવાચ ।

શતમેકં ચ પાતાનાં ત્વં કાક પતિતા ધ્રુવમ્ । એકમેવ તુ યં પાતં વિદુઃ સર્વે વિહઙ્ગમાઃ ।
તમહં પતિતા કાક નાન્યં જાનામિ કઞ્ચન ॥
કાક ઉવાચ ।

પત ત્વમપિ તત્રાશુ યેન પાતેન મન્યસે ॥

અથ કાકં પ્રજહસુર્યે તત્રાસન્સમાગતાઃ । કથમેકેન પાતેન હંસઃ પાતશતં જયેત્ ।
એકેન વાયસ ત્વૈનં પાતેનાભિભવિષ્યતિ ॥

હંસશ્ચોત્પતિતઃ કાકો બલવાનાશુવિક્રમઃ । પ્રપેતતુઃ સ્પર્ધયા ચ તતસ્તૌ હંસવાયસૌ ।
ઉપર્યુપરિ વેગેન સમુદ્રં મકરાલયમ્ ॥

હંસસ્ત્વેકેન પાતેન કાકઃ પાતશતેન ચ ।
સ્પર્ધિનૌ સહિતૌ તૂર્ણં ખમાસ્થાય તરસ્વિનૌ ॥

હંસસ્તુ મૃદુનૈકેન વિક્રાન્તુમુપચક્રમે ।
પૂર્વમેવ તુ વૈ કાકઃ સ તં તૂર્ણં પ્રચક્રમે ॥

નાત્યહીયત કાકશ્ચ મુહૂર્તમિવ સૂતજ ॥

કાકોપિ હંસં ચાપલ્યાચ્છીઘ્રતાં પ્રતિદર્શયન્ ।
વેગેનાતીત્ય તરસા પુનરેતિ મુહુર્મુહુઃ ॥

તુણ્ડેનાભ્યહનચ્ચૈનં કુર્વન્નામાપસવ્યતઃ । રોરૂયન્નિવ ચાપ્યેનં સમાહ્વયતિ વૈ મુહુઃ ।
વિસિસ્માપયિષુઃ પાતૈર્દર્શયન્નાત્મનઃ ક્રિયામ્ ॥

અથ તાનિ વિચિત્રાણિ પતિતાનીતરાણિ ચ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રમુદિતાઃ કાકા વિનેદુરધિકૈઃ સ્વરૈઃ ॥

હંસાશ્ચાપહસન્તિ સ્મ પ્રવદન્તિ પ્રિયાણિ ચ ।
કુર્વાણા વિવિધાન્રાવાનિચ્છન્તો જયમાત્મનઃ ॥

ઉત્પત્યોત્પત્ય ચ પ્રાહુર્મુહૂર્તમિતિ ચેતિ ચ ।
વૃક્ષાગ્રેભ્યઃ સ્થલેભ્યશ્ચ નિપતન્ત્યુત્પતન્તિ ચ ॥

અવમત્ય ચ હંસં તમિદં કાકોઽબ્રવીદ્વચઃ ।
યોઽસાવુત્પતિતો હંસઃ સોઽસાવેવ પ્રહીયતે ॥

અથ હંસસ્તુ તચ્છ્રુત્વા ભાષિતં પતતાંવરઃ ।
વિગાહ્ય હંસો વિક્ષોભ્ય પ્રાપતત્પશ્ચિમાં દિશમ્ ॥

ઉપર્યુપરિ વેગેન સાગરં મકરાલયમ્ ।
બહુસત્વસમાકીર્ણં વીચીભિર્ભીમદર્શનમ્ ॥

અથાચિરેણ રાધેય કાકો વેગાદહીયત ।
તતોઽતીવ પરિશ્રાન્તઃ કથઞ્ચિદ્વંસમન્વગાત્ ॥

ભીશ્ચૈનમાવિશત્તીવ્રં કાકં કર્ણ વિચેતસમ્ । દ્વીપાન્દ્રુમાન્વિતાન્પશ્યન્વિશ્રમાર્થં શ્રમાતુરઃ ।
નિપતેયં ક્કનુ શ્રાન્ત ઇતિ તસ્મિઞ્જલાર્ણવે ॥

અવગાહ્ય સમુદ્રોઽપિ બહુસત્વગણાલયઃ ।
મહાન્ભૂતશતોદ્ભૂસી નભસસ્તુ વિશિષ્યતે ॥

ગામ્ભીર્યાર્દ્વિ સમુદ્રસ્ય ન વિશેષં કુલાધમ । દિશશ્ચ નામ્ભસાં કર્ણ સમુદ્રસ્થા વિદુર્જનાઃ ।
વિપશ્ચિતોપ્યપારત્વાત્કિં પુનઃ કર્ણ વાયસઃ ॥

અથ હંસોપ્યતિક્રામન્મુહૂર્તમિવ દૂરતઃ ।
અતિક્રમ્ય ચ ચક્રાઙ્ગઃ કાકં તં સમુદૈક્ષત ॥

શનકૈઃ પરિહીનં તં પરિશ્રાન્તમચેતસમ્ ।
અવેક્ષમાણસ્તં કાકં પ્રત્યાગમ્ય હસન્નિવ ॥

તં પ્રહસ્ય ચ ચક્રાઙ્ગઃ કાકં મન્દગતિં તદા । હીયમાનમથો દૃષ્ટ્વા હંસઃ પ્રાહ યથાર્થવત્ ।
ઉજ્જિહીર્ષુર્નિમજ્જન્તં સ્મરન્સત્પુરુષવ્રતમ્ ॥

બહૂનિ પતિતાનિ ત્વમાચક્ષાણો મુહુર્મુહુઃ ।
પતસ્યવ્યાહરન્ખેદં તતો ગર્હ્યં પ્રભાષસે ॥

જલં નામ પતિતં કાક યત્ત્વં પતસિ સામ્પ્રતમ્ ।
જલં સ્પૃશસિ પક્ષાભ્યાં તુણ્ડેન ચ પુનઃ પુનઃ ॥

પ્રબ્રૂહિ કતમોઽયં તે પાતો વર્તતિ વાયસ ।
એહ્યેહિ કાક શીઘ્રં ત્વમેષ ત્વાં પરિપાલયે ॥

સ પક્ષાભ્યાં સ્પૃશન્નાર્તસ્તુણ્ડેન ચ જલં તદા ।
કાકો દૃઢં પરિશ્રાન્તઃ સહસા નિપપાત હ ॥

સાગરામ્ભસિ તં દૃષ્ટ્વા પતતન્તં દીનચેતસમ્ ।
મ્રિયમાણમિદં વાક્યં હંસઃ કાકમુવાચ હ ॥

શતમેકં ચ પાતાનાં પતામ્યહમિતિ સ્મ હ ।
શ્લાઘન્નાત્માનમદ્ય ત્વં કાક ભાષિતવાનસિ ॥

સ ત્વમેકશતં પાતં પતન્નભ્યધિકો મયા ।
કથમેવં પરિશ્રાન્તઃ પતિતોઽસિ મહાર્ણવે ॥

પ્રત્યુવાચ તતઃ કાકઃ સીદમાન ઇદં વચઃ ।
ઉપરીતં તદા હંસં પ્રસમીક્ષ્ય પ્રસાદયન્ ॥

ઉચ્છિષ્ટાન્નેન પુષ્ટોઽહં દર્પોત્સિક્તઃ કુસત્વતઃ ।
સુપર્ણ ઇવ ચાત્માનં જ્ઞાતવાન્પુત્રલાઘવાત્ ॥

શરણં ત્વાં પ્રપન્નોઽહમુદકાન્તમવાપ્નુયામ્ ।
હંસેદાનીં પરિશ્રાન્તમાપદો માં સમુદ્વર ॥

યદિ નામ પુનર્જીવન્ગચ્છેયં સ્વં નિવેશનમ્ ।
નૈનં પુનર્હીનમપિ ક્ષેપ્તાઽહં ખે વિચારિણમ્ ॥

તમેવં કરુણં દીનં વિલપન્તમચેતસમ્ । કાકકાકેતિ વાશન્તં નિમજ્જન્તં મહાર્ણવે ।
કૃપયાઽભિપરીતો વૈ કૃપાં ચક્રે દુરાત્મનિ ॥

અથ તં પતતં દીનં જલક્લિન્નમચેતનમ્ ।
પદ્ભ્યામુત્ક્ષિપ્ય વેપન્તં પૃષ્ઠમારો પયત્તદા ॥

સ હંસઃ પૃષ્ઠમારોપ્ય કાકં કર્ણ વિચેતસમ્ । અવિસ્મયંસ્તદા કર્ણ પુનરેવ સમાનયત્ ।
તમેવ દેશં તરસા સ્પર્ધયા પેતતુર્યતઃ ॥

ઉત્સૃજ્ય ત્વબ્રવીન્મૈવં પુનઃ કાર્યં ત્વયેતિ હ । સ્થાપ્ય ચૈનં પુનર્દ્વીપે સમાશ્વસ્ય ચ વિક્લવમ્ ।
ગતો યથેપ્સિતં દેશં હંસો મન ઇવાશુગઃ ॥

એવમુચ્છિષ્ટપુષ્ટઃ સ કાકોઽહંસપરાજિતઃ ।
બલં વીર્યં મહત્કર્ણ ત્યક્ત્વા ક્ષાન્તિમુપાગતઃ ॥

ઉચ્છિષ્ટભોજનઃ કાકો યથા વૈશ્યકુલે પુરા ।
એવં ત્વમુચ્છિષ્ટભૃતો ધાર્તરાષ્ટ્રૈર્ન સંશયઃ ॥

સદૃશાઞ્શ્રેયસશ્ચાપિ સર્વાન્કર્ણાવમન્યસે ।
દ્રોણદ્રૌણિકૃપૈર્ગુપ્તો ભીષ્મેણાન્યૈશ્ચ કૌરવૈઃ ॥

વિરાટનગરે પાર્થમેકં કિં નાવધીસ્તદા । યત્ર વ્યસ્તાઃ સમસ્તાશ્ચ નિર્જિતાઃ સ્થ કિરીટિના
સૃગાલા ઇવ સિંહેન ક્વ તે વીર્યં તદા ગતમ્ ॥

ભ્રાતરં નિહતં દૃષ્ટ્વા સમરે સવ્યસાચિના ।
પશ્યતાં કુરવીરાણાં પ્રથમં ત્વં પલાયિતઃ ॥

તથા દ્વૈતવને કર્ણ ગન્ધર્વૈઃ સમભિદ્રુતાન્ ।
કુરૂન્સદારાનુત્સૃજ્ય ત્વમેવાગ્રે પલાયિતઃ ॥

હત્વા જિત્વા ચ ગન્ધર્વાંશ્ચિત્રસેનમુખાન્રણે ।
કર્ણ દુર્યોધનં પાર્થઃ સભ્રાતૃકમમોક્ષયત્ ॥

પુનઃ પ્રભાવઃ પાર્થસ્ય પુરાણઃ કેશવસ્ય ચ ।
કથિતઃ કર્ણ રામેણ સભાયાં કુરુસંસદિ ॥

સતતં ચ ત્વમશ્રૌષીર્વચનં દ્રોણભીષ્મયોઃ ।
અવધ્યૌ વદતોઃ કૃષ્ણૌ સન્નિધૌ ચ મહીક્ષિતામ્ ॥

કિયન્તં તત્ર વક્ષ્યામિ યેનયેન ધનઞ્જયઃ ।
ત્વત્તોઽતિરિક્તઃ સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યો બ્રાહ્મણો યથા ॥

ઇદાનીમેવ દ્રષ્ટાસિ પ્રધાને સ્યન્દને સ્થિતૌ ।
પુત્રં ચ વસુદેવસ્ય કુન્તીપુત્રં ચ પાણ્ડવમ્ ॥

યથાઽશ્રયત ચક્રાઙ્ગં વાયસો બુદ્ધિમાસ્થિતઃ ।
તથાશ્રયસ્વ વાર્ષ્ણેયં પાણ્ડવં ચ ધનઞ્જયમ્ ॥

યદા ત્વં યુધિ વિક્રાન્તૌ વાસુદેવધનઞ્જયૌ ।
દ્રષ્ટાસ્યેકરથે કર્ણ તદા નૈવં વદિષ્યસિ ॥

યદા શરશતૈઃ પાર્થો દર્પં તવ વધિષ્યતિ ।
તદા ત્વમન્તરં દ્રષ્ટા આત્મનશ્ચાર્જુનસ્ય ચ ॥

દેવાસુરમનુષ્યેષુ પ્રખ્યાતૌ યૌ નરોત્તમૌ ।
તૌ માવમંસ્થા મૌર્ખ્યાત્ત્વં સ્વદ્યોત ઇવ રોચનૌ ॥

સૂર્યાચન્દ્રમસૌ યદ્વત્તદ્વદજુનકેશવૌ ।
પ્રકાશ્યેનાભિવિખ્યાતૌ ત્વં તુ ખદ્યોતવન્નૃષુ ॥

એવં વિદ્વન્માવમંસ્થાઃ સૂતપુત્રાચ્યુતાર્જુનૌ ।
નરસિંહૌ નરશ્વા ત્વં જોષમાસ્સ્વ વિકત્થસે ॥