Mahabharata · Chapter 7.72

atha saṃśaptakaiḥ sārdhaṃ yudhyamāne dhanañjaye /
abhimanyau hate cāpi bāle balavatāṃ vare //

maharṣisattame yāte vyāse sa tu yudhiṣṭhiraḥ /
pāṇḍavāḥ kimathā'kārṣuḥ śokopahatacetasaḥ //

kathaṃ saṃśaptakebhyo vā nivṛtto vānaradhvajaḥ / kena vā kathitastasya praśāntaḥ sutapāvakaḥ /
etanme śaṃsa tattvena sarvameveha sañjaya //
sañjaya uvāca /

śṛṇu rājanyathā tebhyo nivṛttaḥ kṛṣṇasārathiḥ /
tataḥ sarvāṇi sainyāni dahankṛṣṇagatiryathā //

samprayāte'stamāditye sandhyākāla upasthite /
ayātasyātmaśibiraṃ nimittairaghaśaṃsibhiḥ //

yaccāsīnmānasaṃ tasya yacca kṛṣṇena bhāṣitam / yathā ca kathitastasya nihataḥ sutapāvakaḥ /
vistareṇaiva me sarvaṃ bruvataḥ śṛṇu māriṣa //

tasminnahani nirvṛtte ghore prāṇabhṛtāṃ kṣaye /
āditye'staṅgate śrīmānsandhyākāla upasthite //

vyapayāteṣu vāsāya sarveṣu bharatarṣabha /
hatvā saṃśaptakavrātāndivyairastraiḥ kapidhvajaḥ //

prāyātsvaśibiraṃ jiṣṇurjaitramāsthāya taṃ ratham /
gacchanneva ca govindaṃ sāśrukaṇṭho'bhyabhāṣata //

kiṃ tu me hṛdayaṃ trastaṃ vākva sajjati keśava /
syandane nāvatiṣṭhāmi gātraiḥ sīdāmi cācyuta //

aniṣṭaṃ caiva me śliṣṭaṃ hṛdayānnāpasarpati /
bhuviye dikṣu cātyugrā utpātāstrāsayanti mām //

bahuprakārā dṛśyante sarva evāghaśaṃsinaḥ /
api svasti bhavedrājñaḥ sāmātyasya gurormama //
vāsudeva uvāca /

vyaktaṃ śivaṃ sahabhrāturdharmarājasya pāṇḍava /
mā śucaḥkiñcidevānyattatrāniṣṭaṃ bhaviṣyati //
sañjaya uvāca /

tataḥ sandhyāmupāsyaiva vīrau vīrāvasādane /
kathayantau raṇe vṛttaṃ prayātau rathamāsthitau //

tataḥ svaśibiraṃ prāptau hatāmitrau hatadviṣau /
vāsudevo'rjunaścaiva kṛtvā karma suduṣkaram //

dhvastākāramivālekhyaṃ saṃvīkṣya śibiraṃ svakam /
bībhatsurabravītkṛṣṇamasvasthahṛdayastataḥ //

nadanti nādya tūryāṇi maṅgalyāni janārdana /
miśrā dundubhinirdhoṣaiḥ śaṅkhāścāḍambaraiḥ saha //

vīṇā naivādya vādyante śamyātālasvanaiḥ saha /
maṅgalyāni ca gītāni na gāyanti paṭhanti ca //

stutiyuktāni ramyāṇi mamānīkeṣu bandinaḥ /
yodhāścāpi hi māṃ dṛṣṭvā nivartante hyadhomukhāḥ //

karmāṇi ca yathāpūrvaṃ kṛtvā nābhivadanti mām /
api svasti bhavedadya bhrātṛbhyo mama mādhava //

na hi śuddhyati me bhāvo dṛṣṭvā svajanamākulam /
api pāñcālarājasya virāṭasya ca mānada //

sarveṣāṃ caiva yodhānāṃ sāmagryaṃ syānmamācyuta / na ca māmadya saubhadraḥ prahṛṣṭo bhrātṛbhiḥ saha /
raṇādāyāntamucitaṃ pratyudyāti hasanniva //
sañjaya uvāca /

evaṃ saṅkathayantau tau praviṣṭau śibiraṃ svakam /
dadṛśāte bhṛśāsvasthānpāṇḍavānnaṣṭacetasaḥ //

dṛṣṭvā bhrātṛṃśca putrāṃśca vimanā vānaradhvajaḥ /
apaśyaṃścaiva saubhadramidaṃ vacanamabravīt //

mukhavarṇo'prasanno vaḥ sarveṣāmeva lakṣyate /
na cābhimanyuṃ paśyāmi na ca māṃ pratinandatha //

mayā śrutaśca droṇena padmavyūho vinirmitaḥ /
na ca vastasya bhettā'sti vinā saubhadramarbhakam //

na copadiṣṭastasyāsīnmayānīkādvinirgamaḥ /
kaccinna bālo yuṣmābhiḥ parānīkaṃ praveśitaḥ //

bhittvā'nīkaṃ maheṣvāsaḥ pareṣāṃ bahubhiryudhi /
kaccinna nihataḥ saṅkhye saubhadraḥ paravīrahā //

lohitākṣaṃ mahābāhuṃ jātaṃ siṃhamivādriṣu /
upendrasadṛśaṃ brūta kathamāyodhane hataḥ //

sukumāraṃ maheṣvāsaṃ vāsavasyātmajātmajam /
sadā mama priyaṃ brūta kathamāyodhane hataḥ //

subhadrāyāḥ priyaṃ putraṃ draupadyāḥ keśavasya ca /
ambāyāśca priyaṃ nityaṃ kovadhītkālamohitaḥ //

sadṛśo vṛṣṇivīrasya keśavasya mahātmanaḥ /
vikramaśrutamāhātmyaiḥ kathamāyodhane hataḥ //

vārṣṇeyīdayitaṃ śūraṃ mayā satatalālitam /
yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam //

mṛdukuñcitakeśāntaṃ bālaṃ bālamṛgekṣaṇam /
mattadviradavikrāntaṃ siṃhapotamivodgatam //

smitābhibhāṣiṇaṃ dāntaṃ guruvākyakaraṃ sadā /
bālye'pyatulakarmāṇaṃ priyavākyamamatsaram //

mahotsāhaṃ mahābāhuṃ dīrgharājīvalocanam /
bhaktānukampinaṃ dāntaṃ na ca nīcānusāriṇam //

kṛtajñaṃ jñānasampannaṃ kṛtāstrabhanivartinam /
yuddhābhinandinaṃ nityaṃ dviṣatāṃ bhayavardhanam //

sveṣāṃ priyahite yuktaṃ pitṝṇāṃ jayagṛddhinam / na ca pūrvaṃ prahartāraṃ samprame naṣṭasambhramam /
yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam //

ratheṣu gaṇyamāneṣu gaṇitaṃ taṃ mahāratham /
mayā'dhyardhaguṇaṃ saṅkhye taruṇaṃ bāhuśālinam //

pradyumnasya priyaṃ nityaṃ keśavasya mamaiva ca /
yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam //

sunasaṃ sulalāṭāntaṃ svakṣibhrūdaśanacchadam /
apaśyatastadvadanaṃ kā śāntirhṛdayasya me //

tantrīsvanasukhaṃ ramyaṃ puṃskokilasamadhvanim /
aśṛṇvataḥ svanaṃ tasya kā śāntirhṛdayasya me //

rūpaṃ cāpratimaṃ tasya tridaśaiścāpi durlabham /
apaśyato hi vīrasya kā śāntirhṛdayasya me //

abhivādanadakṣaṃ taṃ pitṝṇāṃ vacane ratam /
nādyāhaṃ yadi paśyāmi kā śāntirhṛdayasya me //

sukumāraḥ sadā vīro mahārhaśayanocitaḥ /
bhūmāvanāthavacchete nūnaṃ nāthavatāṃ varaḥ //

śayānaṃ samupāsanti yaṃ purā paramastriyaḥ /
tamadya vipraviddhāṅgamupāsantyaśivāḥ śivāḥ //

yaḥ purā bodhyate suptaḥ sūtamāgadhabandibhiḥ /
bodhayantyadya taṃ nūnaṃ śvāpadā vikṛtaiḥ svanaiḥ //

chatracchāyāsamucitaṃ tasya tadvadanaṃ śubham /
nūnamadya rajodhvastaṃ raṇareṇuḥ kariṣyati //

hā putrakāvitṛptasya satataṃ putradarśane /
bhāgyahīnasya kālena yathā me nīyase balāt //

sā ca saṃyamanī nūnaṃ sadā sukṛtināṃ gatiḥ /
svabhābhirmohitā ramyā tvayā'tyarthaṃ virājate //

nūnaṃ vaivasvataśca tvāṃ varuṇaśca priyātithim /
śatakraturdhaneśaśca prāptamarcantyabhīrukam //
sañjaya uvāca /

evaṃ vilapya bahudhā bhinnapoto vagigyathā /
duḥkhena mahatā'viṣṭo yudhiṣṭhiramapṛcchata //

kathaṃ tvayi ca bhīme ca dhṛṣṭadyumne ca jīvati /
sātyake śakravikrānte saubhadro nihataḥ paraiḥ //

kaccitsa kadanaṃ kṛtvā pareṣāṃ kurunandana /
svargato'bhimukhaḥ saṅkhye yudhyamāno nararṣabhaiḥ //

sa nūnaṃ bahubhiryattairyudhyamāno nararṣabhaiḥ /
asahāyaḥ sahāyārthī māmanudhyātavāndhruvam //

pīḍyamānaḥ śarairbālastāta sādhvabhidhāva mām /
iti vipralapanmanye nṛśaṃsairbhuvi pātitaḥ //

athavā matprasūtaḥ sa svasrīyo mādhavasya ca /
subhadrāyāṃ ca sambhūto na caivaṃ vaktumarhati //

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama /
apaśyato dīrghabāhuṃ raktākṣaṃ yanna dīryate //

kathaṃ bāle maheṣvāsā nṛśaṃsā marmabhedinaḥ /
svasrīye vāsudevasya mama putre'kṣipañśarān //

yo māṃ nityamadīnātmā pratyudgamyābhinandati /
upayāntaṃ ripūnhatvā so'dya māṃ kiṃ na paśyati //

nūnaṃ sa pātitaḥ śete dharaṇyāṃ rudhirokṣitaḥ /
śobhayanmedinīṃ gātrairāditya iva pātitaḥ //

subhadrāmanuśocāmi yā putramapalāyinam /
raṇe vinihataṃ śrutvā śokārtā vai vinaṅkṣati //

subhadrā vakṣyate kiṃ māmabimanyumapaśyatī /
draupadīṃ caiva duḥkhārtāṃ kiṃ vā vakṣyāmi tāmaham //

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ yanna yāsyati /
sahasradhā vadhūṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śokakarśitām //

hṛṣṭānāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ siṃhanādo mayā śrutaḥ /
yuyutsuścāpi kṛṣṇena śruto vīrānupālabhan //

aśaknuvantaḥ pārthasya bālaṃ hatvā mahābalam /
kiṃ na lajjantyadharmajñāḥ pārthivā dṛśyatāṃ balam //

kiṃ tayorvipriyaṃ kṛtvā keśavārjunayormṛdhe /
siṃhavannadatha prītāḥ śokakāla upasthite //

āgamiṣyati vaḥ kṣipraṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ /
adharmo hi kṛtastīvraḥ kathaṃ syādaphalaściram //

iti tānparibhāṣanvai vaiśyāputro mahāmatiḥ /
apāyācchastramutsṛjya kopaduḥkhasamanvitaḥ //

kimarthametannākhyātaṃ tvayā kṛṣṇa raṇe mama /
adhakṣyaṃ tānahaṃ krūrāṃstadā sarvānmahārathān //
sañjaya uvāca /

putraśokārditaṃ pārthaṃ dhyāyantaṃ sāśrulocanam / nigṛhya vāsudevastaṃ putrādhibhirabhiplutam /
maivamityabravītkṛṣṇastīvraśokasamanvitam //

sarveṣāmeṣa vai panthāḥ śūrāṇāmanivartinām /
kṣatriyāṇāṃ viśeṣeṇa yeṣāṃ naḥ śastrajīvikā //

eṣā vai yudhyamānānāṃ śūrāṇāmanivartinām /
vihitā sarvaśāstrajñairgatirmatimatāṃ vara //

dhruvaṃ hi yuddhe maraṇaṃ śūrāmāmanivartinām /
gataḥ puṇyakṛtāṃ lokānabhimanyurna saṃśayaḥ //

etacca sarvavīrāṇāṃ kāṅkṣitaṃ bharatarṣabha /
saṅgrāme'bhimukhā mṛtyuṃ prāpnuyāmeti mānada //

sa ca vīrānraṇe hatvā rājaputrānmahābalān /
vīrairākāṅkṣitaṃ mṛtyuṃ samprāpto'bhimukhaṃ raṇe //

mā śucaḥ puruṣavyāghra pūrvaireṣa sanātanaḥ /
dharmakṛdbhiḥ kṛto dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ raṇe kṣayaḥ //

ime te bhrātaraḥ sarve dīnā bharatasattama /
tvayi śokasamāviṣṭe nṛpāśca suhṛdastava //

etāṃśca vacasā sāmnā samāśvāsaya mānada /
viditaṃ veditavyaṃ te na śokaṃ kartumarhasi //
sañjaya uvāca /

evamāśvāsitaḥ pārthaḥ kṛṣṇenādbhutakarmaṇā /
tato'bravīttadā bhrātṝnsarvānpārthaḥ sagadgadam //

sa dīrghabāhuḥ pṛthvaṃso dīrgharājīvalocanaḥ /
abhimanyuryathā vṛttaḥ śrotumicchāmyahaṃ tathā //

sanāgasyandanahayānsaṅgrāme nihatānmayā /
kṣipraṃ drakṣyanti te nūnaṃ mama putraṃ nihatya vai //

kathaṃ ca vaḥ kṛtāstrāṇāṃ sarveṣāṃ śastrapāṇinām /
saubhadro nidhanaṃ gacchedvajriṇāpi samāgataḥ //

yadyevamahamajñāsyamaśaktānrakṣaṇe mama /
sūnoḥ pāṇḍavapāñcālānagopsyaṃ taṃ mahāraṇe //

kathaṃ ca vo rathasyānāṃ śaravarṣāṇi muñcatām /
nīto'bhimanyurnidhanaṃ kadarthīkṛtya vaḥ paraiḥ //

aho vaḥ pauruṣaṃ nāsti na ca vo'sti parākramaḥ /
yatrābhimanyuḥ samare paśyatāṃ vo nipātitaḥ //

ātmānameva garheyaṃ yadahaṃ vai sudurbalān /
yuṣmānājñāya niryāto bhīrūnakṛtaniścayān //

āhosvidbhūṣaṇārthāya varmaśastrāyudhāni vaḥ /
vācastu vaktuṃ saṃsatsu mama putramarakṣatām //
sañjaya uvāca /

evamuktvā tato vākyamatiṣṭhadvai varāsimān /
na smāśakyata bībhatsuḥ kenacitprasamīkṣitum //

tamantakamiva kruddhaṃ niḥśvasantaṃ muhurmuhuḥ / mahendramiva tiṣṭhantaṃ vajrodyatamahābhujam /
putraśokābhisantaptamaśrupūrṇamukhaṃ tadā //

na bhāṣituṃ śaknuvanti draṣṭuṃ vā suhṛdo'rjunam /
anyatra vāsudevādvā jyeṣṭhādvā pāṇḍunandanāt //

sarvāsvavasthāsu hitāvarjunasya manonugau /
bahumānātpriyatvācca tāvenaṃ vaktamarhataḥ //

tatastaṃ putraśokena bhṛśaṃ pīḍitamānasam /
rājīvalocanaṃ kruddhaṃ rājā vacanamabravīt //