મહાભારત · અધ્યાય 7.72

અથ સંશપ્તકૈઃ સાર્ધં યુધ્યમાને ધનઞ્જયે ।
અભિમન્યૌ હતે ચાપિ બાલે બલવતાં વરે ॥

મહર્ષિસત્તમે યાતે વ્યાસે સ તુ યુધિષ્ઠિરઃ ।
પાણ્ડવાઃ કિમથાઽકાર્ષુઃ શોકોપહતચેતસઃ ॥

કથં સંશપ્તકેભ્યો વા નિવૃત્તો વાનરધ્વજઃ । કેન વા કથિતસ્તસ્ય પ્રશાન્તઃ સુતપાવકઃ ।
એતન્મે શંસ તત્ત્વેન સર્વમેવેહ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્યથા તેભ્યો નિવૃત્તઃ કૃષ્ણસારથિઃ ।
તતઃ સર્વાણિ સૈન્યાનિ દહન્કૃષ્ણગતિર્યથા ॥

સમ્પ્રયાતેઽસ્તમાદિત્યે સન્ધ્યાકાલ ઉપસ્થિતે ।
અયાતસ્યાત્મશિબિરં નિમિત્તૈરઘશંસિભિઃ ॥

યચ્ચાસીન્માનસં તસ્ય યચ્ચ કૃષ્ણેન ભાષિતમ્ । યથા ચ કથિતસ્તસ્ય નિહતઃ સુતપાવકઃ ।
વિસ્તરેણૈવ મે સર્વં બ્રુવતઃ શૃણુ મારિષ ॥

તસ્મિન્નહનિ નિર્વૃત્તે ઘોરે પ્રાણભૃતાં ક્ષયે ।
આદિત્યેઽસ્તઙ્ગતે શ્રીમાન્સન્ધ્યાકાલ ઉપસ્થિતે ॥

વ્યપયાતેષુ વાસાય સર્વેષુ ભરતર્ષભ ।
હત્વા સંશપ્તકવ્રાતાન્દિવ્યૈરસ્ત્રૈઃ કપિધ્વજઃ ॥

પ્રાયાત્સ્વશિબિરં જિષ્ણુર્જૈત્રમાસ્થાય તં રથમ્ ।
ગચ્છન્નેવ ચ ગોવિન્દં સાશ્રુકણ્ઠોઽભ્યભાષત ॥

કિં તુ મે હૃદયં ત્રસ્તં વાક્વ સજ્જતિ કેશવ ।
સ્યન્દને નાવતિષ્ઠામિ ગાત્રૈઃ સીદામિ ચાચ્યુત ॥

અનિષ્ટં ચૈવ મે શ્લિષ્ટં હૃદયાન્નાપસર્પતિ ।
ભુવિયે દિક્ષુ ચાત્યુગ્રા ઉત્પાતાસ્ત્રાસયન્તિ મામ્ ॥

બહુપ્રકારા દૃશ્યન્તે સર્વ એવાઘશંસિનઃ ।
અપિ સ્વસ્તિ ભવેદ્રાજ્ઞઃ સામાત્યસ્ય ગુરોર્મમ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

વ્યક્તં શિવં સહભ્રાતુર્ધર્મરાજસ્ય પાણ્ડવ ।
મા શુચઃકિઞ્ચિદેવાન્યત્તત્રાનિષ્ટં ભવિષ્યતિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તતઃ સન્ધ્યામુપાસ્યૈવ વીરૌ વીરાવસાદને ।
કથયન્તૌ રણે વૃત્તં પ્રયાતૌ રથમાસ્થિતૌ ॥

તતઃ સ્વશિબિરં પ્રાપ્તૌ હતામિત્રૌ હતદ્વિષૌ ।
વાસુદેવોઽર્જુનશ્ચૈવ કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્ ॥

ધ્વસ્તાકારમિવાલેખ્યં સંવીક્ષ્ય શિબિરં સ્વકમ્ ।
બીભત્સુરબ્રવીત્કૃષ્ણમસ્વસ્થહૃદયસ્તતઃ ॥

નદન્તિ નાદ્ય તૂર્યાણિ મઙ્ગલ્યાનિ જનાર્દન ।
મિશ્રા દુન્દુભિનિર્ધોષૈઃ શઙ્ખાશ્ચાડમ્બરૈઃ સહ ॥

વીણા નૈવાદ્ય વાદ્યન્તે શમ્યાતાલસ્વનૈઃ સહ ।
મઙ્ગલ્યાનિ ચ ગીતાનિ ન ગાયન્તિ પઠન્તિ ચ ॥

સ્તુતિયુક્તાનિ રમ્યાણિ મમાનીકેષુ બન્દિનઃ ।
યોધાશ્ચાપિ હિ માં દૃષ્ટ્વા નિવર્તન્તે હ્યધોમુખાઃ ॥

કર્માણિ ચ યથાપૂર્વં કૃત્વા નાભિવદન્તિ મામ્ ।
અપિ સ્વસ્તિ ભવેદદ્ય ભ્રાતૃભ્યો મમ માધવ ॥

ન હિ શુદ્ધ્યતિ મે ભાવો દૃષ્ટ્વા સ્વજનમાકુલમ્ ।
અપિ પાઞ્ચાલરાજસ્ય વિરાટસ્ય ચ માનદ ॥

સર્વેષાં ચૈવ યોધાનાં સામગ્ર્યં સ્યાન્મમાચ્યુત । ન ચ મામદ્ય સૌભદ્રઃ પ્રહૃષ્ટો ભ્રાતૃભિઃ સહ ।
રણાદાયાન્તમુચિતં પ્રત્યુદ્યાતિ હસન્નિવ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવં સઙ્કથયન્તૌ તૌ પ્રવિષ્ટૌ શિબિરં સ્વકમ્ ।
દદૃશાતે ભૃશાસ્વસ્થાન્પાણ્ડવાન્નષ્ટચેતસઃ ॥

દૃષ્ટ્વા ભ્રાતૃંશ્ચ પુત્રાંશ્ચ વિમના વાનરધ્વજઃ ।
અપશ્યંશ્ચૈવ સૌભદ્રમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

મુખવર્ણોઽપ્રસન્નો વઃ સર્વેષામેવ લક્ષ્યતે ।
ન ચાભિમન્યું પશ્યામિ ન ચ માં પ્રતિનન્દથ ॥

મયા શ્રુતશ્ચ દ્રોણેન પદ્મવ્યૂહો વિનિર્મિતઃ ।
ન ચ વસ્તસ્ય ભેત્તાઽસ્તિ વિના સૌભદ્રમર્ભકમ્ ॥

ન ચોપદિષ્ટસ્તસ્યાસીન્મયાનીકાદ્વિનિર્ગમઃ ।
કચ્ચિન્ન બાલો યુષ્માભિઃ પરાનીકં પ્રવેશિતઃ ॥

ભિત્ત્વાઽનીકં મહેષ્વાસઃ પરેષાં બહુભિર્યુધિ ।
કચ્ચિન્ન નિહતઃ સઙ્ખ્યે સૌભદ્રઃ પરવીરહા ॥

લોહિતાક્ષં મહાબાહું જાતં સિંહમિવાદ્રિષુ ।
ઉપેન્દ્રસદૃશં બ્રૂત કથમાયોધને હતઃ ॥

સુકુમારં મહેષ્વાસં વાસવસ્યાત્મજાત્મજમ્ ।
સદા મમ પ્રિયં બ્રૂત કથમાયોધને હતઃ ॥

સુભદ્રાયાઃ પ્રિયં પુત્રં દ્રૌપદ્યાઃ કેશવસ્ય ચ ।
અમ્બાયાશ્ચ પ્રિયં નિત્યં કોવધીત્કાલમોહિતઃ ॥

સદૃશો વૃષ્ણિવીરસ્ય કેશવસ્ય મહાત્મનઃ ।
વિક્રમશ્રુતમાહાત્મ્યૈઃ કથમાયોધને હતઃ ॥

વાર્ષ્ણેયીદયિતં શૂરં મયા સતતલાલિતમ્ ।
યદિ પુત્રં ન પશ્યામિ યાસ્યામિ યમસાદનમ્ ॥

મૃદુકુઞ્ચિતકેશાન્તં બાલં બાલમૃગેક્ષણમ્ ।
મત્તદ્વિરદવિક્રાન્તં સિંહપોતમિવોદ્ગતમ્ ॥

સ્મિતાભિભાષિણં દાન્તં ગુરુવાક્યકરં સદા ।
બાલ્યેઽપ્યતુલકર્માણં પ્રિયવાક્યમમત્સરમ્ ॥

મહોત્સાહં મહાબાહું દીર્ઘરાજીવલોચનમ્ ।
ભક્તાનુકમ્પિનં દાન્તં ન ચ નીચાનુસારિણમ્ ॥

કૃતજ્ઞં જ્ઞાનસમ્પન્નં કૃતાસ્ત્રભનિવર્તિનમ્ ।
યુદ્ધાભિનન્દિનં નિત્યં દ્વિષતાં ભયવર્ધનમ્ ॥

સ્વેષાં પ્રિયહિતે યુક્તં પિતૄણાં જયગૃદ્ધિનમ્ । ન ચ પૂર્વં પ્રહર્તારં સમ્પ્રમે નષ્ટસમ્ભ્રમમ્ ।
યદિ પુત્રં ન પશ્યામિ યાસ્યામિ યમસાદનમ્ ॥

રથેષુ ગણ્યમાનેષુ ગણિતં તં મહારથમ્ ।
મયાઽધ્યર્ધગુણં સઙ્ખ્યે તરુણં બાહુશાલિનમ્ ॥

પ્રદ્યુમ્નસ્ય પ્રિયં નિત્યં કેશવસ્ય મમૈવ ચ ।
યદિ પુત્રં ન પશ્યામિ યાસ્યામિ યમસાદનમ્ ॥

સુનસં સુલલાટાન્તં સ્વક્ષિભ્રૂદશનચ્છદમ્ ।
અપશ્યતસ્તદ્વદનં કા શાન્તિર્હૃદયસ્ય મે ॥

તન્ત્રીસ્વનસુખં રમ્યં પુંસ્કોકિલસમધ્વનિમ્ ।
અશૃણ્વતઃ સ્વનં તસ્ય કા શાન્તિર્હૃદયસ્ય મે ॥

રૂપં ચાપ્રતિમં તસ્ય ત્રિદશૈશ્ચાપિ દુર્લભમ્ ।
અપશ્યતો હિ વીરસ્ય કા શાન્તિર્હૃદયસ્ય મે ॥

અભિવાદનદક્ષં તં પિતૄણાં વચને રતમ્ ।
નાદ્યાહં યદિ પશ્યામિ કા શાન્તિર્હૃદયસ્ય મે ॥

સુકુમારઃ સદા વીરો મહાર્હશયનોચિતઃ ।
ભૂમાવનાથવચ્છેતે નૂનં નાથવતાં વરઃ ॥

શયાનં સમુપાસન્તિ યં પુરા પરમસ્ત્રિયઃ ।
તમદ્ય વિપ્રવિદ્ધાઙ્ગમુપાસન્ત્યશિવાઃ શિવાઃ ॥

યઃ પુરા બોધ્યતે સુપ્તઃ સૂતમાગધબન્દિભિઃ ।
બોધયન્ત્યદ્ય તં નૂનં શ્વાપદા વિકૃતૈઃ સ્વનૈઃ ॥

છત્રચ્છાયાસમુચિતં તસ્ય તદ્વદનં શુભમ્ ।
નૂનમદ્ય રજોધ્વસ્તં રણરેણુઃ કરિષ્યતિ ॥

હા પુત્રકાવિતૃપ્તસ્ય સતતં પુત્રદર્શને ।
ભાગ્યહીનસ્ય કાલેન યથા મે નીયસે બલાત્ ॥

સા ચ સંયમની નૂનં સદા સુકૃતિનાં ગતિઃ ।
સ્વભાભિર્મોહિતા રમ્યા ત્વયાઽત્યર્થં વિરાજતે ॥

નૂનં વૈવસ્વતશ્ચ ત્વાં વરુણશ્ચ પ્રિયાતિથિમ્ ।
શતક્રતુર્ધનેશશ્ચ પ્રાપ્તમર્ચન્ત્યભીરુકમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવં વિલપ્ય બહુધા ભિન્નપોતો વગિગ્યથા ।
દુઃખેન મહતાઽવિષ્ટો યુધિષ્ઠિરમપૃચ્છત ॥

કથં ત્વયિ ચ ભીમે ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ચ જીવતિ ।
સાત્યકે શક્રવિક્રાન્તે સૌભદ્રો નિહતઃ પરૈઃ ॥

કચ્ચિત્સ કદનં કૃત્વા પરેષાં કુરુનન્દન ।
સ્વર્ગતોઽભિમુખઃ સઙ્ખ્યે યુધ્યમાનો નરર્ષભૈઃ ॥

સ નૂનં બહુભિર્યત્તૈર્યુધ્યમાનો નરર્ષભૈઃ ।
અસહાયઃ સહાયાર્થી મામનુધ્યાતવાન્ધ્રુવમ્ ॥

પીડ્યમાનઃ શરૈર્બાલસ્તાત સાધ્વભિધાવ મામ્ ।
ઇતિ વિપ્રલપન્મન્યે નૃશંસૈર્ભુવિ પાતિતઃ ॥

અથવા મત્પ્રસૂતઃ સ સ્વસ્રીયો માધવસ્ય ચ ।
સુભદ્રાયાં ચ સમ્ભૂતો ન ચૈવં વક્તુમર્હતિ ॥

વજ્રસારમયં નૂનં હૃદયં સુદૃઢં મમ ।
અપશ્યતો દીર્ઘબાહું રક્તાક્ષં યન્ન દીર્યતે ॥

કથં બાલે મહેષ્વાસા નૃશંસા મર્મભેદિનઃ ।
સ્વસ્રીયે વાસુદેવસ્ય મમ પુત્રેઽક્ષિપઞ્શરાન્ ॥

યો માં નિત્યમદીનાત્મા પ્રત્યુદ્ગમ્યાભિનન્દતિ ।
ઉપયાન્તં રિપૂન્હત્વા સોઽદ્ય માં કિં ન પશ્યતિ ॥

નૂનં સ પાતિતઃ શેતે ધરણ્યાં રુધિરોક્ષિતઃ ।
શોભયન્મેદિનીં ગાત્રૈરાદિત્ય ઇવ પાતિતઃ ॥

સુભદ્રામનુશોચામિ યા પુત્રમપલાયિનમ્ ।
રણે વિનિહતં શ્રુત્વા શોકાર્તા વૈ વિનઙ્ક્ષતિ ॥

સુભદ્રા વક્ષ્યતે કિં મામબિમન્યુમપશ્યતી ।
દ્રૌપદીં ચૈવ દુઃખાર્તાં કિં વા વક્ષ્યામિ તામહમ્ ॥

વજ્રસારમયં નૂનં હૃદયં યન્ન યાસ્યતિ ।
સહસ્રધા વધૂં દૃષ્ટ્વા રુદતીં શોકકર્શિતામ્ ॥

હૃષ્ટાનાં ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં સિંહનાદો મયા શ્રુતઃ ।
યુયુત્સુશ્ચાપિ કૃષ્ણેન શ્રુતો વીરાનુપાલભન્ ॥

અશક્નુવન્તઃ પાર્થસ્ય બાલં હત્વા મહાબલમ્ ।
કિં ન લજ્જન્ત્યધર્મજ્ઞાઃ પાર્થિવા દૃશ્યતાં બલમ્ ॥

કિં તયોર્વિપ્રિયં કૃત્વા કેશવાર્જુનયોર્મૃધે ।
સિંહવન્નદથ પ્રીતાઃ શોકકાલ ઉપસ્થિતે ॥

આગમિષ્યતિ વઃ ક્ષિપ્રં ફલં પાપસ્ય કર્મણઃ ।
અધર્મો હિ કૃતસ્તીવ્રઃ કથં સ્યાદફલશ્ચિરમ્ ॥

ઇતિ તાન્પરિભાષન્વૈ વૈશ્યાપુત્રો મહામતિઃ ।
અપાયાચ્છસ્ત્રમુત્સૃજ્ય કોપદુઃખસમન્વિતઃ ॥

કિમર્થમેતન્નાખ્યાતં ત્વયા કૃષ્ણ રણે મમ ।
અધક્ષ્યં તાનહં ક્રૂરાંસ્તદા સર્વાન્મહારથાન્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

પુત્રશોકાર્દિતં પાર્થં ધ્યાયન્તં સાશ્રુલોચનમ્ । નિગૃહ્ય વાસુદેવસ્તં પુત્રાધિભિરભિપ્લુતમ્ ।
મૈવમિત્યબ્રવીત્કૃષ્ણસ્તીવ્રશોકસમન્વિતમ્ ॥

સર્વેષામેષ વૈ પન્થાઃ શૂરાણામનિવર્તિનામ્ ।
ક્ષત્રિયાણાં વિશેષેણ યેષાં નઃ શસ્ત્રજીવિકા ॥

એષા વૈ યુધ્યમાનાનાં શૂરાણામનિવર્તિનામ્ ।
વિહિતા સર્વશાસ્ત્રજ્ઞૈર્ગતિર્મતિમતાં વર ॥

ધ્રુવં હિ યુદ્ધે મરણં શૂરામામનિવર્તિનામ્ ।
ગતઃ પુણ્યકૃતાં લોકાનભિમન્યુર્ન સંશયઃ ॥

એતચ્ચ સર્વવીરાણાં કાઙ્ક્ષિતં ભરતર્ષભ ।
સઙ્ગ્રામેઽભિમુખા મૃત્યું પ્રાપ્નુયામેતિ માનદ ॥

સ ચ વીરાન્રણે હત્વા રાજપુત્રાન્મહાબલાન્ ।
વીરૈરાકાઙ્ક્ષિતં મૃત્યું સમ્પ્રાપ્તોઽભિમુખં રણે ॥

મા શુચઃ પુરુષવ્યાઘ્ર પૂર્વૈરેષ સનાતનઃ ।
ધર્મકૃદ્ભિઃ કૃતો ધર્મઃ ક્ષત્રિયાણાં રણે ક્ષયઃ ॥

ઇમે તે ભ્રાતરઃ સર્વે દીના ભરતસત્તમ ।
ત્વયિ શોકસમાવિષ્ટે નૃપાશ્ચ સુહૃદસ્તવ ॥

એતાંશ્ચ વચસા સામ્ના સમાશ્વાસય માનદ ।
વિદિતં વેદિતવ્યં તે ન શોકં કર્તુમર્હસિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમાશ્વાસિતઃ પાર્થઃ કૃષ્ણેનાદ્ભુતકર્મણા ।
તતોઽબ્રવીત્તદા ભ્રાતૄન્સર્વાન્પાર્થઃ સગદ્ગદમ્ ॥

સ દીર્ઘબાહુઃ પૃથ્વંસો દીર્ઘરાજીવલોચનઃ ।
અભિમન્યુર્યથા વૃત્તઃ શ્રોતુમિચ્છામ્યહં તથા ॥

સનાગસ્યન્દનહયાન્સઙ્ગ્રામે નિહતાન્મયા ।
ક્ષિપ્રં દ્રક્ષ્યન્તિ તે નૂનં મમ પુત્રં નિહત્ય વૈ ॥

કથં ચ વઃ કૃતાસ્ત્રાણાં સર્વેષાં શસ્ત્રપાણિનામ્ ।
સૌભદ્રો નિધનં ગચ્છેદ્વજ્રિણાપિ સમાગતઃ ॥

યદ્યેવમહમજ્ઞાસ્યમશક્તાન્રક્ષણે મમ ।
સૂનોઃ પાણ્ડવપાઞ્ચાલાનગોપ્સ્યં તં મહારણે ॥

કથં ચ વો રથસ્યાનાં શરવર્ષાણિ મુઞ્ચતામ્ ।
નીતોઽભિમન્યુર્નિધનં કદર્થીકૃત્ય વઃ પરૈઃ ॥

અહો વઃ પૌરુષં નાસ્તિ ન ચ વોઽસ્તિ પરાક્રમઃ ।
યત્રાભિમન્યુઃ સમરે પશ્યતાં વો નિપાતિતઃ ॥

આત્માનમેવ ગર્હેયં યદહં વૈ સુદુર્બલાન્ ।
યુષ્માનાજ્ઞાય નિર્યાતો ભીરૂનકૃતનિશ્ચયાન્ ॥

આહોસ્વિદ્ભૂષણાર્થાય વર્મશસ્ત્રાયુધાનિ વઃ ।
વાચસ્તુ વક્તું સંસત્સુ મમ પુત્રમરક્ષતામ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તતો વાક્યમતિષ્ઠદ્વૈ વરાસિમાન્ ।
ન સ્માશક્યત બીભત્સુઃ કેનચિત્પ્રસમીક્ષિતુમ્ ॥

તમન્તકમિવ ક્રુદ્ધં નિઃશ્વસન્તં મુહુર્મુહુઃ । મહેન્દ્રમિવ તિષ્ઠન્તં વજ્રોદ્યતમહાભુજમ્ ।
પુત્રશોકાભિસન્તપ્તમશ્રુપૂર્ણમુખં તદા ॥

ન ભાષિતું શક્નુવન્તિ દ્રષ્ટું વા સુહૃદોઽર્જુનમ્ ।
અન્યત્ર વાસુદેવાદ્વા જ્યેષ્ઠાદ્વા પાણ્ડુનન્દનાત્ ॥

સર્વાસ્વવસ્થાસુ હિતાવર્જુનસ્ય મનોનુગૌ ।
બહુમાનાત્પ્રિયત્વાચ્ચ તાવેનં વક્તમર્હતઃ ॥

તતસ્તં પુત્રશોકેન ભૃશં પીડિતમાનસમ્ ।
રાજીવલોચનં ક્રુદ્ધં રાજા વચનમબ્રવીત્ ॥