Mahabharata · Chapter 7.202

tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kuntīputro dhanañjayaḥ /
nyavārayadameyātmā droṇaputrajayepsayā //

tataste sainikā rājansarve tatrāvatasthire /
saṃsthāpyamānā yatnena govindenārjunena ca //

eka eva ca bībhatsuḥ somakāvayavaiḥ saha /
mātsyairanyaiśca sandhāya kauravānsannyavartata //

tato drutamatikramya siṃhalāṅgūlaketanam /
savyasācī maheṣvāsamaśvatthāmānamabravīt //

ya śaktiryacca vijñānaṃ yadvīryaṃ yacca pauruṣam /
dhārtarāṣṭreṣu yā prītirdeṣo'smāsu ca yacca te //

yacca bhūyo'sti tejaste tatsarvaṃ mayi darśaya /
sa eva droṇahantā te darpaṃ chetsyati pārṣataḥ //

kālānalasamaprakhyaṃ dviṣāmantakopamam / samāsādaya pāñcālyaṃ māṃ cāpi sahakeśavam /
darpaṃ nāśayitāsmyadya tavodvṛttasya saṃyuge //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

ācāryaputro mānārho balavāṃścāpi sañjaya /
prītirdhanañjaye cāsya priyaścāpi mahātmanaḥ //

na bhūtapūrvaṃ bībhatsorvākyaṃ paruṣamīdṛśam //
atha kasmātsa kaunteyaḥ sakhāyaṃ rūkṣamuktavān //
sañjaya uvāca /

yuvarāje hate caiva vṛdvakṣatre ca paurave /
iṣvastravidhisampanne mālave ca sudarśane //

dhṛṣṭadyumne sātyakau ca bhīme cāpi pārajite / yudhiṣṭhirasya tairvākyairmarmaṇyapi ca ghaṭṭite /

antarbhede ca sañjāte duḥkhaṃ saṃsmṛtya ca prabho /
abhūtapūrvo bībhatsorduḥkhānmanyurajāyata //

tasmādanarhamaślīlamapriyaṃ droṇimuktavān /
mānyamācāryatanayaṃ rūkṣaṃ kāpuruṣaṃ yathā //

evamuktaḥ śvasankrodhānmaheṣvāsatamo nṛpa /
pārthena paruṣaṃ vākyaṃ sarvamarmabhidā girā //

drauṇiścukopa pārthāya kṛṣṇāya ca viśeṣataḥ /
sa tu yatto rathe sthitvā vāryupaspṛśya vīryavān //

devairapi sudurdharṣamastramāgneyamādade /
dṛśyādṛśyānarigaṇānuddiśyācāryanandanaḥ //

so'bhimantrya śaraṃ dīptaṃ vidhūmamiva pāvakam /
sarvataḥ krodhamāviśya cikṣepa paravīrahā //

tatastumulamākāśe śaravarṣamajāyata /
pāvakārciparītaṃ tatpārthamevābhipupluve //

ulkāśca gaganātpeturdiśaśca na cakāśire /
tamaśca sahasā raudraṃ camūmavatatāra tām //

rakṣāṃsi ca piśācāśca vineduratisaṅgatāḥ /
vavuścāśiśirā vātāḥ sūryo naiva tatāpa ca //

vāyasāścāpi cākrandandikṣu sarvāsu bhairavam /
rudhiraṃ cāpi varṣanto ninedustoyadā divi //

pakṣiṇaḥ paśavo gāvo vineduścāpi suvratāḥ /
paramaṃ prayatātmāno na śāntimupalebhire //

bhrāntasarvamahābhūtamāvartitadivākaram /
trailokyamabhisantaptaṃ jvarāviṣṭamivābhavat //

astratejobhisantaptā nāgā bhūmiśayāstathā /
niḥśvasantaḥ samutpetustejo ghoraṃ mumukṣavaḥ //

jalajāni ca satvāni dahyamānāni bhārata /
na śāntimupajagmurhi tapyamānairjalāśayaiḥ //

digbhyaḥ pradigbhyaḥ khādbhūmeḥ sarvataḥ śaravṛṣṭayaḥ /
uccāvacā nipeturvai garuḍānilaraṃhasaḥ //

taiḥ śarairdroṇaputrasya vajravegaiḥ samāhatāḥ /
pradagdhā ripavaḥ peturagnidagdhā iva drumāḥ //

dahyamānā mahānāgāḥ petururvyāṃ samantataḥ /
nadanto bhairavānnādāñcaladopamanisvanān //

apare pradrutā nāgā bhayatrastā viśāmpate /
tresurdiśo yathā pūrvaṃ vane dāvāgnisaṃvṛtāḥ //

drumāṇāṃ śikharāṇīva dāvadagdhāni māriṣa / aśvabṛndānyadṛśyanta rathabṛndāni bhārata /
apatanta rathaughāśca tatratatra sahasraśaḥ //

tatsainyaṃ bhayasaṃvignaṃ dadāha yudhi bhārata /
yugānte sarvabhūtāni saṃvartaka ivānalaḥ //

dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dahyamānāṃ mahāhave /
prahṛṣṭāstāvakā rājansiṃhanādānvinedire //

tatastūryasahasrāṇi nānāliṅgāni bhārata /
tūrṇamājaghnire hṛṣṭāstāvakā jitakāśinaḥ //

kṛtsnā hyakṣauhiṇī rājansavyasācī ca pāṇḍavaḥ /
tamasā saṃvṛte loke nādṛśyanta mahāhave //

naiva nastādṛśaṃ rājandṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutam /
yādṛśaṃ droṇaputreṇa sṛṣṭamastramamarṣiṇā //

arjunastu mahārāja brāhmamastramudairayat /
sarvāstrapratighātārthaṃ vihitaṃ padmayoninā //

tato muhūrtādiva tattamo vyupaśaśāma ha /
pravavau cānilaḥ śīto diśaśca vimalā babhuḥ //

tatrādbhutamapaśyāma kṛtsnāmakṣauhiṇīṃ hatām /
anabhijñeyarūpāṃ ca pradagdhāmastratejasā //

tato vīrau maheṣvāsau vimuktau keśavārjunau / sahitau pratyadṛśyetāṃ nabhasīva tamonudau /
tato gaṇḍīvadhananvā ca keśavaścākṣatāvubhau //

sapatākadhvajahayaḥ sānukarṣavarāyudhaḥ /
prababhau saratho yuktastāvakānāṃ bhayaṅkaraḥ //

tataḥ kilakilāśabdaḥ śaṅkhabherīsvanaiḥ saha /
pāṇḍavānāṃ prahṛṣṭānāṃ kṣaṇena samajāyata //

hatāviti tayorāsītsenayorubhayormatiḥ /
tarasā'bhyāgatau dṛṣṭvā sahitau kaiśavārjunau //

tāvakṣatau pramuditau dadhmaturvārijottamau /
dṛṣṭvā pramuditānpārthāṃstvadīyā vyathitā'bhavan //

vimuktau ca mahātmānau dṛṣṭvā drauṇiḥ suduḥkhitaḥ /
muhūrtaṃ cintayāmāsa kintvetaditi māriṣa //

cintayitvā tu rājendra dhyānaśokaparāyaṇaḥ /
niḥśvasandīrghamuṣṇaṃ ca vimanāścābhavattataḥ //
sañjaya uvāca /

tato drauṇirdhanustyaktvā rathātpraskandya vegitaḥ /
dhigdhiksarvamidaṃ mithyetyuktvā samprādravadraṇāt //

tataḥ snigdhāmbudābhāsaṃ vedāvāsamakalmaṣam /
vedavyāsaṃ sarasvatyāvāsaṃ vyāsaṃ dadarśa ha //

taṃ drauṇiragrato dṛṣṭvā sthitaṃ kurukulodvaham /
sannakaṇṭho'bravīdvākyamabhivādya sudīnavat //

bhobho māyā yadṛcchā vā daivaṃ vā kimidaṃ bhavet /
astraṃ tvidaṃ kathaṃ mithyā mama kaśca vyatikramaḥ //

adharottarametadvā lokānāṃ vā parābhavaḥ /
yadimau jīvataḥ kṛṣṇau kālo hi duratikramaḥ //

nāsurā na ca gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ /
na sarpā yakṣapatagā na manuṣyāḥ kathañcana //

utsahante'nyathā kartumetadastraṃ mayeritam /
tadidaṃ kevalaṃ hatvā śāntamakṣauhiṇīṃ jvalat //

sarvaghāni mayā muktamastraṃ paramadāruṇam /
kenemau martyadharmāṇau nādhākṣītkeśavārjunau //

etatprabrūhi bhagavanmayā pṛṣṭo yathātatham /
śrotumicchāmi tattvena sarvametanmahāmune //
vyāsa uvāca /

mahāntamevamarthaṃ māṃ yaṃ tvaṃ pṛcchasi vismayāt /
taṃ pravakṣyāmi te sarvaṃ samādhāya manaḥ śṛṇu //

yo'sau nārāyaṇo nāma pūrveṣāmapi pūrvajaḥ /
ādidevo jagannātho lokakartā svayaṃ prabhuḥ //

ādyaḥ sarvasya lokasya anādinidhano'cyutaḥ /
vyākurvate yasya tattvaṃ śrutayo munayaśca ha //

ato'jayyaḥ sarvabhūtairmanasā'pi jagatpatiḥ /
tasmādimaṃ jetukāma ajñānatamasā vṛtaḥ //

mā śucaḥ puruṣavyāghra vidvi tadvadihārjunam /
tasya śaktirasau pārthāstasmācchokamimaṃ tyaja //

viśveśvaro'yaṃ lokādiḥ paramātmā hyadhokṣajaḥ /
sahasrasaṃhitādaṃśādekāṃśo'yamajāyata //

devānāṃ hitakāmārthaṃ lokānāṃ caiva sattamaḥ /
ajāyata ca kāryārthaṃ putro dharmasya viśvakṛt //

sa tapastīvramātasthe śiśiraṃ girimāsthitaḥ /
ūrdhvabāhurmahātejā jvalanādityasannibhaḥ //

ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi tāvantyeva śatāni ca /
aśoṣayattadā'tmānaṃ vāyubhakṣo'mbujekṣaṇaḥ //

athāparaṃ tapastaptvā dvistato'nyatpunarmahat /
dyāvāpṛthivyorvivaraṃ tejasā samapūrayat //

sa tena tapasā tāta brahmabhūto yadā'bhavat / tato viśveśvaraṃ yoniṃ viśvasya jagataḥ patim /
dadarśa bhṛśadurdharṣaṃ sarvadevairabhiṣṭutam //

aṇīyāṃsamaṇubhyaśca bṛhadbhyaśca bṛhattamam /
rudramīśānavṛṣabhaṃ haraṃ śambhuṃ kapardinam //

cekitānaṃ parāṃ yoniṃ tiṣṭhato gacchataśca ha / durvāraṇaṃ sudurdharṣaṃ durnirīkṣyaṃ durāsadam /
atimanyuṃ mahātmānaṃ sarvabhūtapracetasam //

divyaṃ cāpamiṣudhī cādadānaṃ hiraṇyavarmāṇamanantavīryam /
pinākinaṃ vajriṇaṃ dīptaśūlaṃ paraśvathiṃ gadinaṃ cāyatāsim //

babhrūjaṭāmaṇḍalacandramauliṃ vyāghrājinaṃ parighiṇaṃ daṇḍapāṇim /
śubhāṅgadaṃ nāgayajñopavītaṃ viśvairgaṇaiḥ śobhitaṃ bhūtasaṅghaiḥ / ekībhūtaṃ tapasāṃ sannidhānaṃ vacodhikaiḥ suṣṭutamiṣṭavāgbhiḥ //

jalaṃ diśaṃ khaṃ kṣitiṃ candrasūryau hutāśavāyupratimaṃ sureśam /
nālaṃ draṣṭuṃ yaṃ janā bhinnavṛttā brahmadviṣaghnamamṛtasya yonim //

yaṃ paśyanti brāhmaṇāḥ sādhuvṛttāḥ kṣīṇe pāpe manasā vītaśokāḥ /
tanniṣṭhātmā tapasā dharmamīḍyaṃ tadbhaktyā vai viśvarūpaṃ dadarśa //

dṛṣṭvā cainaṃ vāḍmanobuddhidehaiḥ saṃhṛṣṭātmā mumude vāsudevaḥ //

akṣamālāparikṣiptaṃ jyotiṣāṃ paramaṃ nidhim /
rudraṃ nārāyaṇo dṛṣṭvā vavande viśvasambhavam //

varadaṃ pṛthucārvaṅgyā pārvatyā sahitaṃ prabhum /
krīḍamānaṃ mahātmānaṃ bhūtasaṅghagaṇairvṛtam //

ajamīśānamavyaktaṃ kāraṇātmānamacyutam / abhivādyātha rudrāya sadyo'ndhakanipātine /
padmākṣastaṃ virupākṣamabhituṣṭāva bhaktimān //
śrīnārāyaṇa uvāca /

tvatsambhūtā bhūtakṛto vareṇya gosāro'sya bhuvanasyādideva / āviśyemāṃ dharaṇīṃ ye'bhyarakṣan purā purāṇīṃ tava deva sṛṣṭim //
surāsurānnāgarakṣaḥpiśācā-- nnarānsuparṇānatha gandharvayakṣān /

pṛthagvidhānbhūtasaṅghāṃśca viśvāṃ-- stvatsambhūtānvidma sarvāṃstathaiva //

aindraṃ yāmyaṃ vāruṇaṃ vaittapālyaṃ paitraṃ tvāṣṭraṃ karma saumyaṃ ca tubhyam //

rūpaṃ jyotiḥ śabda ākāśavāyuḥ sparśaḥ svādyaṃ salilaṃ gandha urvī /
kālo brahmā brahma ca brāhmaṇāśca tvatsambhūtāḥ sthāsnu cariṣṇu cedam //

adbhyaḥ stokā yānti yathā pṛthaktvaṃ tāthiścaikyaṃ sankṣaye yānti bhūyaḥ /
evaṃ vidvānprabhavaṃ cāpyayaṃ ca tvasambhūtaṃ tava sāyujyameti //

divyāmṛtau mānasau dvau suparṇā-- vavākśākhaḥ pippalaḥ saptagoptaḥ /
vācaścārthā devatāḥ lokapālā lokānanye ye purā dhārayitvā / gatā hi tebhyaḥ paramaṃ tatparaṃ ca tvatsambhūtāste ca tebhyaḥ parastvam //

bhūtaṃ bhavyaṃ bhavitā cāpradhṛṣyaṃ tvatsambhūtā bhuvanānīha viśvā /
bhaktaṃ ca māṃ bhajamānaṃ bhajasva prītyā māṃ vai lokapitāmaheśa //

ātmānaṃ tvamātmano na vyabodhaṃ vidvānevaṃ gacchi brahma śukram /
astauṣaṃ tvāṃ tava sammānamiccha-- nicinvanvai sadṛśaṃ devavarya / sudurlabhāndehi parānmameṣṭā-- nabhiṣṭutaḥ pravikārṣīśca māyām //
vyāsa uvāca /

tasmai varānacintyātmā devadevaḥ pinākadhṛt /
viṣṇave devamukhyāya prāyacchadṛṣisaṃstutaḥ //
śrībhagavānuvāca /

matprasādānmanuṣyeṣu devagandharvayoniṣu /
aprameyabalātmā tvaṃ nārāyaṇa bhaviṣyasi //

na ca tvāṃ prasahiṣyanti devāsuramahoragāḥ /
na piśācā na gandharvā na yakṣā na ca rākṣasāḥ //

na suparṇāstathā nāgā na ca viśve viyonijāḥ /
na kaścittvāṃ ca devo'pi samareṣu vijeṣyati //

na śastreṇa na vajreṇa nāgninā na ca vāriṇā /
na cārdreṇa na śuṣkeṇa trasena sthāvareṇa ca //

na hastena na pādena na kāṣṭhena na loṣṭunā / kaścittava rujāṃ kartā matprasādātkathañcana /
api vai samaraṃ gatvā bhaviṣyasi mamādhikaḥ //

evamādīnvarām̐llabdhvā prasādādatha śūlinaḥ /
sa eṣa devaścarati māyayā mohayañjagat //

tasyaiva tapasā jāto naro nāma mahāmuniḥ /
tulyametena devena taṃ jānīhyarjunaṃ sadā //

tāvetau pūrvadevānāṃ paramopacitādṛṣī / lokayātrāvidhānārthaṃ dānavānāṃ vadhāya ca /
dharmasaṃsthāpanārthāya sañjāyete yugeyuge //

tathaiva karmaṇā kṛtsnaṃ mahatastaparaso'pi ca /
tejo vāgbhiśca vidvaṃstvaṃ jāto rudrānmahāmate //

sa bhavāndevavatprājño jñātvā bhavamayaṃ jagat /
avākarṣastvamātmānaṃ niyamaistatpriyepsayā //

śubhramatra haviḥ kṛtvā mahāpuruṣavigraham /
ījivāṃstvaṃ japairhomairupahāraiśca mānada //

sa tathā pūjyamānaste pūrvadevo'pyatūtuṣat /
puṣkalāṃśca varānprādāttava vidvanhṛdi sthitān //

janmakarmatapoyogāstayostava ca puṣkalāḥ / tābhyāṃ liṅge'rcito devastvayā'rcāyāṃ yugeyuge /
devadevastvacintyātmā ajeyo viṣṇusambhavaḥ //

sarvarūpaṃ bhavaṃ jñātvā liṅge yo'rcayati prabhum /
ātmayogāśca tasminvai śāstrayogāśca śāśvatāḥ //

evaṃ devā yajanto hi siddhāśca paramarṣayaḥ /
prārthayante paraṃ loke sthāṇumeva ca śāśvatam //

[sa eṣa* rudrabhaktaśca keśavo rudrasambhavaḥ.] kṛṣṇa eva hi yaṣṭavyo yajñaiścaiva sanātanaḥ //

sarvabhūtabhavaṃ jñātvā liṅgamarcati yaḥ prabhoḥ /
tasminnabhyadhikāṃ prītiṃ karoti vṛṣabhadhvajaḥ //
sañjaya uvāca /

tasya tadvacanaṃ śrutvā droṇaputro mahārathaḥ /
namaścakāra rudrāya bahumene ca keśavam //

haṣṭaromā ca vaśyātmā so'bhivādya maharṣaye /
varūthinīmabhiprekṣya hyavahāramakārayat //

tataḥ pratyavahāro'bhūtpāṇḍavānāṃ viśāmpate /
kauravāṇāṃ ca dīnānāṃ droṇe yudhi nipātite //

yuddhaṃ kṛtvā dinānpañca droṇo hatvā varūthinīm /
brahmalokaṃ gato rājanbrāhmaṇo vedapāragaḥ //