Mahabharata · Chapter 7.193

[sātvatasya* tu tatkarma dṛṣṭvā duryodhanādayaḥ /
śaineyaṃ sarvataḥ kruddhā vārayāmāsurañjasā //

kṛpakarṇau ca samare putrāśca tava māriṣa //
śaineyaṃ tvarayā'bhyetya vinighnanniśitaiḥ śaraiḥ //

yudhiṣṭhirastato rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau /
bhīmasenaśca balavānsātyakiṃ paryavārayan //

karṇaśca śaravarṣeṇa gautamaśca mahārathaḥ /
duryodhanādayaste ca śaineyaṃ paryavārayan //

tāṃ vṛṣṭiṃ sahasā rājannutthitāṃ ghorarūpiṇīm /
vārayāmāsa śaineyo yodhayaṃstānmahārathān //

teṣāmastrāṇi divyāni saṃhitāni mahātmanām /
vārayāmāsa vidhivaddivyairastrairmahāmṛdhe //

krūramāyodhanaṃ jajñe tasminrājasamāgame /
rudrasyeva hi kruddhasya nighnatastānpaśūnpurā //

hastānāmuttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca bhārata / chatrāṇāṃ cāpaviddhānāṃ cāmarāṇāṃ ca sañcayaiḥ /
rāśayaḥ sma vyadṛśyanta tatratatra raṇājire //

bhagnacakrai rathaiścāpi pātitaiśca mahādhvajaiḥ /
sādibhiśca hataiḥ śūraiḥ saṅkīrṇā vasudhā'bhavat //

bāṇapātanikṛttāstu yodhāste kurusattama /
ceṣṭanto vividhāśceṣṭā vyadṛśyanta mahāhave //

vartamāne tathā yuddhe ghore devāsuropame /
abravītkṣatriyāṃstatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ //

abhidravata saṃyattāḥ kumbhayoniṃ mahārathāḥ /
eṣo hi pārpato vīro bhāradvājena saṅgataḥ //

ghaṭate ca yathāśakti bhāradvājasya nāśane /
yādṛśāni hi rūpāṇi dṛśyante'sya mahāraṇe //

adya droṇaṃ raṇe kruddho ghātayiṣyati pārpataḥ / te yūyaṃ sahitā bhūtvā yudhyadhvaṃ kumbhasambhavam /

yudhiṣṭhirasamājñaptāḥ sṛñjayānāṃ mahārathāḥ /
abhyadravanta saṃyattā bhāradvājajighāṃsavaḥ //

tānsamāpatataḥ sarvānbhāradvājo mahārathaḥ /
abhyavartata vegena martavyamiti niścitaḥ //

prayāte satyasandhe tu samakampata medinī /
vavurvātāḥ sanirghātāstrāsayānā varūthinīm //

papāta mahatī colkā ādityānniścarantyuta /
dīpayantī ubhe sene śaṃsantīva mahadbhayam //

jajvaluścaiva śastrāṇi bhāradvājasya māriṣa /
rathāḥ svananti cātyarthaṃ hayāścāśrūṇyavāsṛjan //

hataujā iva cāpyāsīdbhāradvājo mahārathaḥ /
prāsphurannayanaṃ cāsya vāmabāhustathaiva ca //

vimanāścābhavadyuddhe dṛṣṭvā pārṣatamagrataḥ //

ṛṣīṇāṃ brahmavādānāṃ svargasya gamanaṃ prati / suyuddhena tataḥ prāṇānutsraṣṭumupacakrame // ]

tataścaturdiśaṃ sainyairdrupadasyābhisaṃvṛtaḥ /
nirdahankṣatriyavrātāndroṇaḥ paryacaradraṇe //

hatvā viṃśatisāhasrānkṣatriyānarimardanaḥ /
daśāyutāni kariṇāmavadhīdviśikhaiḥ śitaiḥ //

so'tiṣṭhadāhave yatto vidhūmo'gniriva jvalan /
kṣatriyāṇāmabhāvāya brāhmamastraṃ samāsthitaḥ //

pāñcālyaṃ virathaṃ bhīmo hatasarvāyudhaṃ balī /
suvipaṇṇaṃ mahātmānaṃ tvaramāṇaḥ samabhyayāt //

tataḥ svarathamāropya pāñcālyamarimardanaḥ /
abravīdabhisamprekṣya droṇamasyantamantikāt //

na tvadanya ihācāryaṃ yoddhumutsahate pumān /
tvarasva prāgvadhāyaiva tvayi bhāraḥ samāhitaḥ //

sa tathokto mahābāhuḥ sarvabhārasahaṃ dhanuḥ /
abhipatyādade kṣipramāyudhapravaraṃ dṛḍham //

saṃrabdhaśca śarānasyandroṇaṃ durvāraṇaṃ raṇe /
vivārayipurācāryaṃ śaravarṣairavākirat //

tau nyavārayatāṃ śreṣṭhau saṃrabdhau raṇaśobhinau /
udīrayetāṃ brāhmāṇi divyānyastrāṇyanekaśaḥ //

sa mahāstrairmahārāja droṇamācchādayadraṇe /
nihatya sarvāṇyastrāṇi bhāradvājasya pārṣataḥ //

sa vasātīñśivīṃscaiva vāhlīkānkauravānapi /
rakṣiṣyamāṇānsaṅgrāme droṇaṃ vyadhamadacyutaḥ //

dhṛṣṭadyumnastathā rājangabhastibhirivāṃśumān /
vabhau pracchādayannāśāḥ śarajālaiḥ samantataḥ //

tasya droṇo dhanuśchittvā viddhvā cainaṃ śilīmukhaiḥ /
marmāṇyabhyahanadbhūyaḥ sa vyathāṃ paramāmagāt //

tato bhīmo dṛḍhakrodho droṇasyāśliṣya taṃ ratham /
śanakairiva rājendra droṇaṃ vacanamabravīt //

yadi nāma na yudhyerañśikṣitā brahmabandhavaḥ /
svakarmabhirasantuṣṭā na sma kṣatraṃ kṣayaṃ vrajet //

ahiṃsāṃ sarvabhūteṣu dharmaṃ jyāyastaraṃ viduḥ /
tasya ca brāhmaṇo mūlaṃ bhavāṃśca brahmavittamaḥ //

śvapākavanmlecchagaṇānhatvā cānyānpṛthagvidhān /
bharanti hi sutāndārāṃstadvadajñānamohitāḥ //

ajñānānmūḍhavadbrahmanputradāradhanepsayā / ekasyārthe bahūnhatvā putrasyādharmavidyayā /
svakarmasthānvikarmastho na vyapatrapase katham //

ācārahīna nirlajja brahmavandho varāyudha /
idānīṃ tiṣṭha durbuddhe na me jīvanvimokṣyase //

yasyārthe śastramādāya yamapekṣya ca jīvasi /
sa cādya patitaḥ śete pṛṣṭenāveditastavaḥ //

sa vai ca nihataḥ śete tava putraḥ sumandadhīḥ /
dharmarājasya tadvākyaṃ nābhiśaṅkitumarhasi //

evamuktastato droṇo bhīmenotsṛjya tadvanuḥ / sannyāsāya śarīrasya yokṣyamāṇaḥ sa vai dvijaḥ /
sarvāṇyastrāṇi dharmātmā hātukāmo'bhyabhāpata //

karṇaṃ duryodhanaṃ rājaṃstvaramāṇaḥ parākramam /
karṇakarṇa maheṣvāsa kṛpa duryodhaneti ca //

saṅgrāme kriyatāṃ yatno bravīmyeṣa punaḥpunaḥ / pāṇḍavebhyaḥ śivaṃ vostu śastramabhyutsṛjāmyaham /
iti tatra mahārāja prākrośaddrauṇimeva ca //

utsṛjya ca raṇe śastraṃ rathopasthe niviśya ca /
abhayaṃ sarvabhūtānāṃ pradadau yogamīyivān //

tasya tacchidranājñāya dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān / saśaraṃ tadvanurghoraṃ sannyasyātha rathe tataḥ /
khaṅgī rathādavaplutya sahasā droṇamabhyayāt //

pradrute tvatha droṇāya dhṛṣṭadyumne mahārathe /
hāhākṛtāni bhūtāni mānuṣāṇītarāṇi ca //

droṇaṃ tathāgataṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gatam /
hāhākāraṃ bhṛśaṃ cakruraho dhigiti cābuvan //

droṇo'pi śastrāṇyutsṛjya paramaṃ sāṅkhyamāsthitaḥ /
tathoktvā yogamāsthāya jyotirbhūto mahātapāḥ //

purāṇaṃ puruṣaṃ viṣṇuṃ jagāma manasā param /
mukhaṃ kiñcitsamunnāmya viṣṭabyorastathāgrataḥ //

nimīlitākṣaḥ satvastho nikṣipya hṛdi dhāraṇām /
omityekākṣaraṃ brahma jyotirbhūto mahātapāḥ //

smaritvā devadeveśamakṣaraṃ paramaṃ prabhum /
divamākrāmadācāryaḥ sākṣātsadbhirdurākramām //

mūrdhānaṃ tasya nirbhidya jyotī rājanmahātmanaḥ /
jagāma paramaṃ sthānaṃ dehaṃ nyasya rathottame //

dvau sūryāviti no buddhirāsīttasmiṃstathāgate /
ekarūpamivābhāsījyotirbhiḥ pūritaṃ nabhaḥ //

samapadyata colkābhaṃ droṇasya nidhane tadā /
nimeṣamātreṇa ca tajjyotirantaradhīyata //

āsītkilakilāśabdaḥ prahṛṣṭānāṃ divaukasām /
brahmalokagate droṇe dhṛṣṭadyumne ca mohite //

vayameva tadā'drākṣma pañca mānuṣayonayaḥ /
yogayuktaṃ mahātmānaṃ gacchantaṃ paramāṃ gatim //

ahaṃ dhanañjayaḥ pārthaḥ kṛpaḥ śāradvato dvijaḥ /
vāsudevaśca vārṣṇeyo dharmaputraśca pāṇḍavaḥ //

anye tu sarve nāpaśyanbhāradvājasya dhīmataḥ / mahimānaṃ mahārāja yogayuktasya gacchataḥ /
brahmalokaṃ mahaddivyaṃ devaguhyaṃ hi tatparam //

gatiṃ paramikāṃ prāptamajānanto nṛyonayaḥ / nāpaśyangacchamānaṃ hi taṃ sārdhamṛṣipuṅgavaiḥ /
ācāryaṃ yogamāsthāya brahmalokamarindamam //

vitunnāṅgaṃ śaravrātairanyastāyudhamasṛkkṣaram / vikṛṣya pārṣataḥ khaṅgaṃ krodhāmarṣavaśaṃ gataḥ /
dṛśyamānaḥ sarvabhūtaiḥ keśapakṣe parāmṛśat //

tasya mūrdhānamālambya gatasatvasya dehinaḥ /
kiñcidabruvataḥ kāyādvicakartāsinā śiraḥ //

harṣeṇa mahatā mahatā yukto bhāradvāje nipātite /
siṃhanādaravaṃ cakre bhrāmayankhaṅgamāhave //

ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasā'śītipañcakaḥ /
tvatkṛte vyacaratsaṅkhye sa tu ṣoḍaśavarṣavat //

uktavāśca mahābāhuḥ kuntīputro dhanañjayaḥ /
jīvantamānayācāryaṃ mā vadhīrdrupadātmaja //

na hantavyo na hantavya iti te sainikāśca ha /
utkrośannarjunaścaiva sānukrośastamāvrajat //

krośamāne'rjune caiva pārthiveṣu ca sarvaśaḥ /
dhṛṣṭadyumno'vadhīddroṇaṃ rathatalpe nararṣabham //

śoṇitena pariklinno rathādbhūmimathāpatat /
lohitāṅga ivādityo durdharṣaḥ samapadyata //

evaṃ taṃ nihataṃ saṅkhye dadṛśe sainiko janaḥ /
dhṛṣṭadyumnastu tadrājanbhāradvājaśiro'harat //

tāvakānāṃ maheṣvāsaḥ pramukhe tatsamākṣipat /
te tu dṛṣṭvā śiro rājanbhāradvājasya tāvakāḥ //

palāyanakṛtotsāhā dudruvaḥ sarvatodiśam /
droṇastu divamāsthāya nakṣatrapathamāviśat //

ahameva tadā'drākṣaṃ droṇasya nidhanaṃ nṛpa /
ṛṣeḥ prasādātkṛṣmasya satyavatyāḥ sutasya ca //

vidhūmāmiha saṃyāntīmulkāṃ prajvalitāmiva /
apaśyāma divaṃ stabdhvā gacchantaṃ taṃ mahādyutim //

hate droṇe nirutsāhāḥ kurupāṇḍavasṛñjayāḥ /
abhyadravanmahāvegāstataḥ sainyaṃ vyadīryata //

nihatā hatabhūyiṣṭhāḥ saṅgrāme niśitaiḥ śaraiḥ /
tāvakā nihate droṇe gatāsava ivābhavan //

parājayamathāvāpya paratra ca mahadbhayam /
ubhayenaiva te hīnā vyanindanmatimātmanaḥ //

anvicchantaḥ śarīraṃ tu bhāradvājasya pārthivāḥ /
nānvagacchanmahārāja kabandhāyutasaṅkule //

patite tvatha saṃrabdhe senāyāṃ tatra bhārata /
udiṣṭhankabandhānāṃ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ //

śoṇitena pariklinnā raṇabhūmiśca bhārata /
lohitārdra ivādityo durdarśaścābhavattadā //

pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā paratra ca mahadyaśaḥ /
bāṇaśaṅkharavāṃścakruḥ siṃhanādāṃśca puṣkalān //

bhīmasenastato rājandhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ /
varūthinyāmanṛtyetāṃ pariṣvajya parasparam //

abravīcca tadā bhīmaḥ pārṣataṃ śatrutāpanam / bhūyo'haṃ tvāṃ pariṣvajya parivakṣyāmi pārṣata /
sūtaputre hate pāpe dhārtarāṣṭre ca saṃyuge //

etāvaduktvā bhīmastu harṣeṇa mahatā yutaḥ /
bāhuśabdena pṛthivīṃ kampayāmāsa pāṇḍavaḥ //

tasya śabdena vitrastāḥ prādravaṃstāvakā yudhi /
kṣatradharmaṃ samutsṛjya palāyanaparāyaṇāḥ //

pāṇḍavāstu jayaṃ labdhā hṛṣṭā hyāsanviśāmpate /
arikṣayaṃ ca saṅgrāme tena te sukhamāpnuvan //