મહાભારત · અધ્યાય 7.193

[સાત્વતસ્ય* તુ તત્કર્મ દૃષ્ટ્વા દુર્યોધનાદયઃ ।
શૈનેયં સર્વતઃ ક્રુદ્ધા વારયામાસુરઞ્જસા ॥

કૃપકર્ણૌ ચ સમરે પુત્રાશ્ચ તવ મારિષ ॥
શૈનેયં ત્વરયાઽભ્યેત્ય વિનિઘ્નન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

યુધિષ્ઠિરસ્તતો રાજા માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ ।
ભીમસેનશ્ચ બલવાન્સાત્યકિં પર્યવારયન્ ॥

કર્ણશ્ચ શરવર્ષેણ ગૌતમશ્ચ મહારથઃ ।
દુર્યોધનાદયસ્તે ચ શૈનેયં પર્યવારયન્ ॥

તાં વૃષ્ટિં સહસા રાજન્નુત્થિતાં ઘોરરૂપિણીમ્ ।
વારયામાસ શૈનેયો યોધયંસ્તાન્મહારથાન્ ॥

તેષામસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ સંહિતાનિ મહાત્મનામ્ ।
વારયામાસ વિધિવદ્દિવ્યૈરસ્ત્રૈર્મહામૃધે ॥

ક્રૂરમાયોધનં જજ્ઞે તસ્મિન્રાજસમાગમે ।
રુદ્રસ્યેવ હિ ક્રુદ્ધસ્ય નિઘ્નતસ્તાન્પશૂન્પુરા ॥

હસ્તાનામુત્તમાઙ્ગાનાં કાર્મુકાણાં ચ ભારત । છત્રાણાં ચાપવિદ્ધાનાં ચામરાણાં ચ સઞ્ચયૈઃ ।
રાશયઃ સ્મ વ્યદૃશ્યન્ત તત્રતત્ર રણાજિરે ॥

ભગ્નચક્રૈ રથૈશ્ચાપિ પાતિતૈશ્ચ મહાધ્વજૈઃ ।
સાદિભિશ્ચ હતૈઃ શૂરૈઃ સઙ્કીર્ણા વસુધાઽભવત્ ॥

બાણપાતનિકૃત્તાસ્તુ યોધાસ્તે કુરુસત્તમ ।
ચેષ્ટન્તો વિવિધાશ્ચેષ્ટા વ્યદૃશ્યન્ત મહાહવે ॥

વર્તમાને તથા યુદ્ધે ઘોરે દેવાસુરોપમે ।
અબ્રવીત્ક્ષત્રિયાંસ્તત્ર ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

અભિદ્રવત સંયત્તાઃ કુમ્ભયોનિં મહારથાઃ ।
એષો હિ પાર્પતો વીરો ભારદ્વાજેન સઙ્ગતઃ ॥

ઘટતે ચ યથાશક્તિ ભારદ્વાજસ્ય નાશને ।
યાદૃશાનિ હિ રૂપાણિ દૃશ્યન્તેઽસ્ય મહારણે ॥

અદ્ય દ્રોણં રણે ક્રુદ્ધો ઘાતયિષ્યતિ પાર્પતઃ । તે યૂયં સહિતા ભૂત્વા યુધ્યધ્વં કુમ્ભસમ્ભવમ્ ।

યુધિષ્ઠિરસમાજ્ઞપ્તાઃ સૃઞ્જયાનાં મહારથાઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત સંયત્તા ભારદ્વાજજિઘાંસવઃ ॥

તાન્સમાપતતઃ સર્વાન્ભારદ્વાજો મહારથઃ ।
અભ્યવર્તત વેગેન મર્તવ્યમિતિ નિશ્ચિતઃ ॥

પ્રયાતે સત્યસન્ધે તુ સમકમ્પત મેદિની ।
વવુર્વાતાઃ સનિર્ઘાતાસ્ત્રાસયાના વરૂથિનીમ્ ॥

પપાત મહતી ચોલ્કા આદિત્યાન્નિશ્ચરન્ત્યુત ।
દીપયન્તી ઉભે સેને શંસન્તીવ મહદ્ભયમ્ ॥

જજ્વલુશ્ચૈવ શસ્ત્રાણિ ભારદ્વાજસ્ય મારિષ ।
રથાઃ સ્વનન્તિ ચાત્યર્થં હયાશ્ચાશ્રૂણ્યવાસૃજન્ ॥

હતૌજા ઇવ ચાપ્યાસીદ્ભારદ્વાજો મહારથઃ ।
પ્રાસ્ફુરન્નયનં ચાસ્ય વામબાહુસ્તથૈવ ચ ॥

વિમનાશ્ચાભવદ્યુદ્ધે દૃષ્ટ્વા પાર્ષતમગ્રતઃ ॥

ઋષીણાં બ્રહ્મવાદાનાં સ્વર્ગસ્ય ગમનં પ્રતિ । સુયુદ્ધેન તતઃ પ્રાણાનુત્સ્રષ્ટુમુપચક્રમે ॥ ]

તતશ્ચતુર્દિશં સૈન્યૈર્દ્રુપદસ્યાભિસંવૃતઃ ।
નિર્દહન્ક્ષત્રિયવ્રાતાન્દ્રોણઃ પર્યચરદ્રણે ॥

હત્વા વિંશતિસાહસ્રાન્ક્ષત્રિયાનરિમર્દનઃ ।
દશાયુતાનિ કરિણામવધીદ્વિશિખૈઃ શિતૈઃ ॥

સોઽતિષ્ઠદાહવે યત્તો વિધૂમોઽગ્નિરિવ જ્વલન્ ।
ક્ષત્રિયાણામભાવાય બ્રાહ્મમસ્ત્રં સમાસ્થિતઃ ॥

પાઞ્ચાલ્યં વિરથં ભીમો હતસર્વાયુધં બલી ।
સુવિપણ્ણં મહાત્માનં ત્વરમાણઃ સમભ્યયાત્ ॥

તતઃ સ્વરથમારોપ્ય પાઞ્ચાલ્યમરિમર્દનઃ ।
અબ્રવીદભિસમ્પ્રેક્ષ્ય દ્રોણમસ્યન્તમન્તિકાત્ ॥

ન ત્વદન્ય ઇહાચાર્યં યોદ્ધુમુત્સહતે પુમાન્ ।
ત્વરસ્વ પ્રાગ્વધાયૈવ ત્વયિ ભારઃ સમાહિતઃ ॥

સ તથોક્તો મહાબાહુઃ સર્વભારસહં ધનુઃ ।
અભિપત્યાદદે ક્ષિપ્રમાયુધપ્રવરં દૃઢમ્ ॥

સંરબ્ધશ્ચ શરાનસ્યન્દ્રોણં દુર્વારણં રણે ।
વિવારયિપુરાચાર્યં શરવર્ષૈરવાકિરત્ ॥

તૌ ન્યવારયતાં શ્રેષ્ઠૌ સંરબ્ધૌ રણશોભિનૌ ।
ઉદીરયેતાં બ્રાહ્માણિ દિવ્યાન્યસ્ત્રાણ્યનેકશઃ ॥

સ મહાસ્ત્રૈર્મહારાજ દ્રોણમાચ્છાદયદ્રણે ।
નિહત્ય સર્વાણ્યસ્ત્રાણિ ભારદ્વાજસ્ય પાર્ષતઃ ॥

સ વસાતીઞ્શિવીંસ્ચૈવ વાહ્લીકાન્કૌરવાનપિ ।
રક્ષિષ્યમાણાન્સઙ્ગ્રામે દ્રોણં વ્યધમદચ્યુતઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તથા રાજન્ગભસ્તિભિરિવાંશુમાન્ ।
વભૌ પ્રચ્છાદયન્નાશાઃ શરજાલૈઃ સમન્તતઃ ॥

તસ્ય દ્રોણો ધનુશ્છિત્ત્વા વિદ્ધ્વા ચૈનં શિલીમુખૈઃ ।
મર્માણ્યભ્યહનદ્ભૂયઃ સ વ્યથાં પરમામગાત્ ॥

તતો ભીમો દૃઢક્રોધો દ્રોણસ્યાશ્લિષ્ય તં રથમ્ ।
શનકૈરિવ રાજેન્દ્ર દ્રોણં વચનમબ્રવીત્ ॥

યદિ નામ ન યુધ્યેરઞ્શિક્ષિતા બ્રહ્મબન્ધવઃ ।
સ્વકર્મભિરસન્તુષ્ટા ન સ્મ ક્ષત્રં ક્ષયં વ્રજેત્ ॥

અહિંસાં સર્વભૂતેષુ ધર્મં જ્યાયસ્તરં વિદુઃ ।
તસ્ય ચ બ્રાહ્મણો મૂલં ભવાંશ્ચ બ્રહ્મવિત્તમઃ ॥

શ્વપાકવન્મ્લેચ્છગણાન્હત્વા ચાન્યાન્પૃથગ્વિધાન્ ।
ભરન્તિ હિ સુતાન્દારાંસ્તદ્વદજ્ઞાનમોહિતાઃ ॥

અજ્ઞાનાન્મૂઢવદ્બ્રહ્મન્પુત્રદારધનેપ્સયા । એકસ્યાર્થે બહૂન્હત્વા પુત્રસ્યાધર્મવિદ્યયા ।
સ્વકર્મસ્થાન્વિકર્મસ્થો ન વ્યપત્રપસે કથમ્ ॥

આચારહીન નિર્લજ્જ બ્રહ્મવન્ધો વરાયુધ ।
ઇદાનીં તિષ્ઠ દુર્બુદ્ધે ન મે જીવન્વિમોક્ષ્યસે ॥

યસ્યાર્થે શસ્ત્રમાદાય યમપેક્ષ્ય ચ જીવસિ ।
સ ચાદ્ય પતિતઃ શેતે પૃષ્ટેનાવેદિતસ્તવઃ ॥

સ વૈ ચ નિહતઃ શેતે તવ પુત્રઃ સુમન્દધીઃ ।
ધર્મરાજસ્ય તદ્વાક્યં નાભિશઙ્કિતુમર્હસિ ॥

એવમુક્તસ્તતો દ્રોણો ભીમેનોત્સૃજ્ય તદ્વનુઃ । સન્ન્યાસાય શરીરસ્ય યોક્ષ્યમાણઃ સ વૈ દ્વિજઃ ।
સર્વાણ્યસ્ત્રાણિ ધર્માત્મા હાતુકામોઽભ્યભાપત ॥

કર્ણં દુર્યોધનં રાજંસ્ત્વરમાણઃ પરાક્રમમ્ ।
કર્ણકર્ણ મહેષ્વાસ કૃપ દુર્યોધનેતિ ચ ॥

સઙ્ગ્રામે ક્રિયતાં યત્નો બ્રવીમ્યેષ પુનઃપુનઃ । પાણ્ડવેભ્યઃ શિવં વોસ્તુ શસ્ત્રમભ્યુત્સૃજામ્યહમ્ ।
ઇતિ તત્ર મહારાજ પ્રાક્રોશદ્દ્રૌણિમેવ ચ ॥

ઉત્સૃજ્ય ચ રણે શસ્ત્રં રથોપસ્થે નિવિશ્ય ચ ।
અભયં સર્વભૂતાનાં પ્રદદૌ યોગમીયિવાન્ ॥

તસ્ય તચ્છિદ્રનાજ્ઞાય ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ પ્રતાપવાન્ । સશરં તદ્વનુર્ઘોરં સન્ન્યસ્યાથ રથે તતઃ ।
ખઙ્ગી રથાદવપ્લુત્ય સહસા દ્રોણમભ્યયાત્ ॥

પ્રદ્રુતે ત્વથ દ્રોણાય ધૃષ્ટદ્યુમ્ને મહારથે ।
હાહાકૃતાનિ ભૂતાનિ માનુષાણીતરાણિ ચ ॥

દ્રોણં તથાગતં દૃષ્ટ્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નવશં ગતમ્ ।
હાહાકારં ભૃશં ચક્રુરહો ધિગિતિ ચાબુવન્ ॥

દ્રોણોઽપિ શસ્ત્રાણ્યુત્સૃજ્ય પરમં સાઙ્ખ્યમાસ્થિતઃ ।
તથોક્ત્વા યોગમાસ્થાય જ્યોતિર્ભૂતો મહાતપાઃ ॥

પુરાણં પુરુષં વિષ્ણું જગામ મનસા પરમ્ ।
મુખં કિઞ્ચિત્સમુન્નામ્ય વિષ્ટબ્યોરસ્તથાગ્રતઃ ॥

નિમીલિતાક્ષઃ સત્વસ્થો નિક્ષિપ્ય હૃદિ ધારણામ્ ।
ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ જ્યોતિર્ભૂતો મહાતપાઃ ॥

સ્મરિત્વા દેવદેવેશમક્ષરં પરમં પ્રભુમ્ ।
દિવમાક્રામદાચાર્યઃ સાક્ષાત્સદ્ભિર્દુરાક્રમામ્ ॥

મૂર્ધાનં તસ્ય નિર્ભિદ્ય જ્યોતી રાજન્મહાત્મનઃ ।
જગામ પરમં સ્થાનં દેહં ન્યસ્ય રથોત્તમે ॥

દ્વૌ સૂર્યાવિતિ નો બુદ્ધિરાસીત્તસ્મિંસ્તથાગતે ।
એકરૂપમિવાભાસીજ્યોતિર્ભિઃ પૂરિતં નભઃ ॥

સમપદ્યત ચોલ્કાભં દ્રોણસ્ય નિધને તદા ।
નિમેષમાત્રેણ ચ તજ્જ્યોતિરન્તરધીયત ॥

આસીત્કિલકિલાશબ્દઃ પ્રહૃષ્ટાનાં દિવૌકસામ્ ।
બ્રહ્મલોકગતે દ્રોણે ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ચ મોહિતે ॥

વયમેવ તદાઽદ્રાક્ષ્મ પઞ્ચ માનુષયોનયઃ ।
યોગયુક્તં મહાત્માનં ગચ્છન્તં પરમાં ગતિમ્ ॥

અહં ધનઞ્જયઃ પાર્થઃ કૃપઃ શારદ્વતો દ્વિજઃ ।
વાસુદેવશ્ચ વાર્ષ્ણેયો ધર્મપુત્રશ્ચ પાણ્ડવઃ ॥

અન્યે તુ સર્વે નાપશ્યન્ભારદ્વાજસ્ય ધીમતઃ । મહિમાનં મહારાજ યોગયુક્તસ્ય ગચ્છતઃ ।
બ્રહ્મલોકં મહદ્દિવ્યં દેવગુહ્યં હિ તત્પરમ્ ॥

ગતિં પરમિકાં પ્રાપ્તમજાનન્તો નૃયોનયઃ । નાપશ્યન્ગચ્છમાનં હિ તં સાર્ધમૃષિપુઙ્ગવૈઃ ।
આચાર્યં યોગમાસ્થાય બ્રહ્મલોકમરિન્દમમ્ ॥

વિતુન્નાઙ્ગં શરવ્રાતૈરન્યસ્તાયુધમસૃક્ક્ષરમ્ । વિકૃષ્ય પાર્ષતઃ ખઙ્ગં ક્રોધામર્ષવશં ગતઃ ।
દૃશ્યમાનઃ સર્વભૂતૈઃ કેશપક્ષે પરામૃશત્ ॥

તસ્ય મૂર્ધાનમાલમ્બ્ય ગતસત્વસ્ય દેહિનઃ ।
કિઞ્ચિદબ્રુવતઃ કાયાદ્વિચકર્તાસિના શિરઃ ॥

હર્ષેણ મહતા મહતા યુક્તો ભારદ્વાજે નિપાતિતે ।
સિંહનાદરવં ચક્રે ભ્રામયન્ખઙ્ગમાહવે ॥

આકર્ણપલિતઃ શ્યામો વયસાઽશીતિપઞ્ચકઃ ।
ત્વત્કૃતે વ્યચરત્સઙ્ખ્યે સ તુ ષોડશવર્ષવત્ ॥

ઉક્તવાશ્ચ મહાબાહુઃ કુન્તીપુત્રો ધનઞ્જયઃ ।
જીવન્તમાનયાચાર્યં મા વધીર્દ્રુપદાત્મજ ॥

ન હન્તવ્યો ન હન્તવ્ય ઇતિ તે સૈનિકાશ્ચ હ ।
ઉત્ક્રોશન્નર્જુનશ્ચૈવ સાનુક્રોશસ્તમાવ્રજત્ ॥

ક્રોશમાનેઽર્જુને ચૈવ પાર્થિવેષુ ચ સર્વશઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽવધીદ્દ્રોણં રથતલ્પે નરર્ષભમ્ ॥

શોણિતેન પરિક્લિન્નો રથાદ્ભૂમિમથાપતત્ ।
લોહિતાઙ્ગ ઇવાદિત્યો દુર્ધર્ષઃ સમપદ્યત ॥

એવં તં નિહતં સઙ્ખ્યે દદૃશે સૈનિકો જનઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તુ તદ્રાજન્ભારદ્વાજશિરોઽહરત્ ॥

તાવકાનાં મહેષ્વાસઃ પ્રમુખે તત્સમાક્ષિપત્ ।
તે તુ દૃષ્ટ્વા શિરો રાજન્ભારદ્વાજસ્ય તાવકાઃ ॥

પલાયનકૃતોત્સાહા દુદ્રુવઃ સર્વતોદિશમ્ ।
દ્રોણસ્તુ દિવમાસ્થાય નક્ષત્રપથમાવિશત્ ॥

અહમેવ તદાઽદ્રાક્ષં દ્રોણસ્ય નિધનં નૃપ ।
ઋષેઃ પ્રસાદાત્કૃષ્મસ્ય સત્યવત્યાઃ સુતસ્ય ચ ॥

વિધૂમામિહ સંયાન્તીમુલ્કાં પ્રજ્વલિતામિવ ।
અપશ્યામ દિવં સ્તબ્ધ્વા ગચ્છન્તં તં મહાદ્યુતિમ્ ॥

હતે દ્રોણે નિરુત્સાહાઃ કુરુપાણ્ડવસૃઞ્જયાઃ ।
અભ્યદ્રવન્મહાવેગાસ્તતઃ સૈન્યં વ્યદીર્યત ॥

નિહતા હતભૂયિષ્ઠાઃ સઙ્ગ્રામે નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
તાવકા નિહતે દ્રોણે ગતાસવ ઇવાભવન્ ॥

પરાજયમથાવાપ્ય પરત્ર ચ મહદ્ભયમ્ ।
ઉભયેનૈવ તે હીના વ્યનિન્દન્મતિમાત્મનઃ ॥

અન્વિચ્છન્તઃ શરીરં તુ ભારદ્વાજસ્ય પાર્થિવાઃ ।
નાન્વગચ્છન્મહારાજ કબન્ધાયુતસઙ્કુલે ॥

પતિતે ત્વથ સંરબ્ધે સેનાયાં તત્ર ભારત ।
ઉદિષ્ઠન્કબન્ધાનાં સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ ॥

શોણિતેન પરિક્લિન્ના રણભૂમિશ્ચ ભારત ।
લોહિતાર્દ્ર ઇવાદિત્યો દુર્દર્શશ્ચાભવત્તદા ॥

પાણ્ડવાસ્તુ જયં લબ્ધ્વા પરત્ર ચ મહદ્યશઃ ।
બાણશઙ્ખરવાંશ્ચક્રુઃ સિંહનાદાંશ્ચ પુષ્કલાન્ ॥

ભીમસેનસ્તતો રાજન્ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ ।
વરૂથિન્યામનૃત્યેતાં પરિષ્વજ્ય પરસ્પરમ્ ॥

અબ્રવીચ્ચ તદા ભીમઃ પાર્ષતં શત્રુતાપનમ્ । ભૂયોઽહં ત્વાં પરિષ્વજ્ય પરિવક્ષ્યામિ પાર્ષત ।
સૂતપુત્રે હતે પાપે ધાર્તરાષ્ટ્રે ચ સંયુગે ॥

એતાવદુક્ત્વા ભીમસ્તુ હર્ષેણ મહતા યુતઃ ।
બાહુશબ્દેન પૃથિવીં કમ્પયામાસ પાણ્ડવઃ ॥

તસ્ય શબ્દેન વિત્રસ્તાઃ પ્રાદ્રવંસ્તાવકા યુધિ ।
ક્ષત્રધર્મં સમુત્સૃજ્ય પલાયનપરાયણાઃ ॥

પાણ્ડવાસ્તુ જયં લબ્ધા હૃષ્ટા હ્યાસન્વિશામ્પતે ।
અરિક્ષયં ચ સઙ્ગ્રામે તેન તે સુખમાપ્નુવન્ ॥