Mahabharata · Chapter 7.114

evaṃ bahuguṇaṃ sainyamevaṃ pravicitaṃ balam /
vyūḍhamevaṃ yathānyāyamevaṃ bahu ca sañjaya //

nityaṃ pūjitamasmābhirabhikāmaṃ ca naḥ sadā /
prauḍhamatyadbhutākāraṃ purastāddṛṣṭavikramam //

nātivṛdvamabālaṃ ca nākṛśaṃ nātipīvaram /
laghuvṛttāyataprāyaṃ sāragātramanāmayam //

āttasannāhasañchannaṃ bahuśastraparicchadam /
śastragrahaṇavidyāsu bahvīṣu pariniṣṭhitam //

ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute /
samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam //

nāgeṣvaśveṣu bahuśo ratheṣu ca parīkṣitam / carmanistriṃśayuddhe ca niyuddhe ca viśāradam /
parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam //

na goṣṭhyā nopakāreṇa na sambandhanimittataḥ /
nānāhūtaṃ nāpyabhṛtaṃ mama sainyaṃ babhūva ha //

kulīnāryajanopetaṃ tuṣṭapuṣṭamanuddhatam /
kṛtamānopacāraṃ ca yaśasvi ca manasvi ca //

sacivaiścāparairmukhyairbahubhiḥ puṇyakarmabhiḥ /
lokapālopamaistāta pālitaṃ narasattamaiḥ //

bahubhiḥ pārthivairguptamasmatpriyacikīrṣubhiḥ /
asmānabhisṛtaiḥ kāmātsabalaiḥ sapadānugaiḥ //

mahodadhimivāpūrṇamāpagābhiḥ samantataḥ /
apakṣaiḥ pakṣisaṅkāśai rathairaśvaiśca saṃvṛtam //

prabhinnakaraṭaiścaiva dviradairāvṛtaṃ mahat /
yadahanyata me sainyaṃ kimanyadbhāgadheyataḥ //

yodhākṣayyajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam /
kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsajhaṣākulam //

dhvajabhūṣaṇasambādharatnopalasusañcitam /
vāhanairabhidhāvadbhirvāyuvegavikampitam //

droṇagambhīrapātālaṃ kṛtavarmamahāhadam /
jalasandhamahāgrāhaṃ karmacandrodayoddhatam //

gate sainyārṇavaṃ bhittvā tarasā pāṇḍavarṣabhe /
sañjayaikarathenaiva yuyudhāne ca māmakam //

tatra śeṣaṃ na paśyāmi praviṣṭe savyasācini /
sātvate ca rathodāre mama sainyasya sañjaya //

tau tatra samatikrāntau dṛṣṭvā'tīva tarasvinau /
sindhurājaṃ tu samprekṣya gāṇḍīvasya ca gocaram //

kiṃ nu vā kuravaḥ kṛtyaṃ vidadhuḥ kālacoditāḥ /
dāruṇaikāyane'kāle kathaṃ vā pratipedire //

grastānhi kauravānmanye mṛtyunā tāta saṅgatān /
vikramo'pi raṇe teṣāṃ na tathā dṛśyate hi vai //

akṣatau saṃyuge tatra praviṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau /
na ca vārayitā kaścittayorastīha sañjaya //

bhṛtāśca bahavo yodhāḥ parīkṣyaiva mahārathāḥ /
vetanena yathāyogaṃ priyavādena cāpare //

asatkārabhṛtastāta mama sainye na vidyate /
karmaṇā hyanurūpeṇa labhyate bhaktavetanam //

na ca yodho'bhavatkaścinmama sainye tu sañjaya /
alpadānabhṛtastāta tathā cābhṛtako naraḥ //

pūjito hi yathāśaktyā dānamānāsanairmayā /
tathā putraiśca me tāta jñātibhiśca sabāndhavaiḥ //

te ca prāpyaiva saṅgrāme nirjitāḥ savyasācinā /
śaineyena parāmṛṣṭāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ //

rakṣyate yaśca saṅgrāme ye ca sañjaya rakṣiṇaḥ /
ekaḥ sādhāraṇaḥ panthāra rakṣyasya saha rakṣibhiḥ //

arjunaṃ samare dṛṣṭvā saindhavasyāgrataḥ sthitam /
putro mama bhṛśaṃ mūḍhaḥ kiṃ kāryaṃ pratyapadyata //

sātyakiṃ ca raṇe dṛṣṭvā praviśantamabhītavat /
kiṃ nu duryodhanaḥ kṛtyaṃ prāptakālamamanyata //

sarvaśastrātigau senāṃ praviṣṭau rathisattamau /
dṛṣṭvā kāṃ vai dhṛtiṃ yuddhe pratyapadyanta māmakāḥ //

dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tu dāśārhamarjunārthe vyavasthitam /
śinīnāmṛṣabhaṃ caiva manye śocanti putrakāḥ //

dṛṣṭā senāṃ vyatikrāntāṃ sātvatenārjunena ca /
palāyamānāṃśca kurūnmanye śocanti putrakāḥ //

vidrutānrathino dṛṣṭvā nirutsāhāndviṣajjaye /
palāyanakṛtotsāhānmanye śocanti putrakāḥ //

śūnyānkṛtānrathopasthānsātvatenārjunena ca /
hatāṃśca yodhānsandṛśya manye śocanti putrakāḥ //

vyaśvanāgarathāndṛṣṭvā tatra vīrānsahṛsraśaḥ /
dhāvamānānraṇe vyagrāmanyanye śocanti putrakāḥ //

mahānāgānvidravato dṛṣṭvā'rjunaśarāhatān /
patitānpatataścānyānmanye śocanti putrakāḥ //

vihīnāṃśca kṛtānaśvānvirathāṃśca kṛtānnarān /
tatra sātyakipārthābhyāṃ manye śocanti putrakāḥ //

hayaughānnihatāndṛṣṭvā dravamāṇāṃstatastataḥ /
raṇe mādhavapārthābhyāṃ manye śocanti putrakāḥ //

pattisaṅghānraṇe dṛṣṭvā dhāvamānāṃśca sarvaśaḥ /
nirāśā vijaye sarve manye śocanti putrakāḥ //

droṇasya samatikrāntāvanīkamaparājitau /
kṣaṇena dṛṣṭvā tau vīrau manye śocanti putrakāḥ //

sammūḍho'smi bhṛśaṃ tāta śrutvā kṛṣṇadhanañjayau /
praviṣṭau māmakaṃ sainyaṃ sātvatena sahācyutau //

tasminpraviṣṭe pṛtanāṃ śinīnāṃ pravare rathe /
bhojānīkaṃ vyatikrānte kimakurvata kauravāḥ //

tathā droṇena samare nigṛhīteṣu pāṇḍuṣu /
kathaṃ yuddhamabhūttatra tanmamācakṣva sañjaya //

droṇo hi balavānśreṣṭhaḥ kṛtāstro yuddhadurmadaḥ /
pāñcālāstaṃ maheṣvāsaṃ pratyayudhyankathaṃ raṇe //

baddhavairāstato droṇe dhanañjayajayaiṣiṇaḥ /
bhāradvājasutasteṣu dṛḍhavairo mahārathaḥ //

arjunaścāpi yaccakre sindhurājavadhaṃ prati /
tanme sarvaṃ samācakṣva kuśalo hyasi sañjaya //
sañjaya uvāca /

ātmāparādhātsambhūtaṃ vyasanaṃ bharatarṣabha /
prāpya prākṛtavadvīra na tvaṃ śocitumarhasi //

purā yaducyase prājñaiḥ suhṛdbhirvidurādibhiḥ /
mā hārṣīḥ pāṇḍavānrājanniti tanna tvayā śrutam //

suhṛdāṃ hitakāmānāṃ vākyaṃ yo na śṛṇoti ha /
sa mahadvyasanaṃ prāpya śocate vai yathā bhavān //

yācito'si purā rājandāśārheṇa śamaṃ prati /
na ca taṃ labdhavānkāmaṃ tvattaḥ kṛṣṇo mahāyaśāḥ //

tava nirguṇatāṃ jñātvā pakṣapātaṃ suteṣu ca / dvaidhībhāvaṃ tathā dharme pāṇḍaveṣu ca matsaram // 5-114-52 tava jihmamabhiprāyaṃ viditvā pāṇḍavānprati / ārtapralāpāṃśca bahūnmanujādhipa sattama //

sarvalokasya tattvajñaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ /
vāsudevastato yuddhaṃ kurūṇāmakaronmahat //

ātmāparādhātsumahānprāptaste vipulaḥ kṣayaḥ /
nainaṃ duryodhane doṣaṃ kartumarhasi mānada //

na hi tai sukṛtaṃ kiñcidādau madhye ca bhārata /
dṛśyate pṛṣṭhataścaiva tvanmūlo hi parājayaḥ //

tasmādadya sthiro bhūtvā jñātvā lokasya nirṇayam /
śṛṇu yuddhaṃ yathāvṛttaṃ ghoraṃ devāsuropamam //

praviṣṭe tava sainyaṃ tu śaineye satyavikrame /
bhīmasenamukhāḥ pārthāḥ pratīyurvāhinīṃ tava //

āgacchatastānsahasā kruddharūpānsahānugān /
dadhāraiko raṇe pāṇḍūnkṛtavarmā mahārathaḥ //

yathodvṛttaṃ vārayate velā vai salilārṇavam /
pāṇḍusainyaṃ tathā saṅkhye hārdikyaḥ samavārayat //

tatrādbhutamapaśyāma hārdikyasya parākramam /
yadenaṃ sahitāḥ pārthā nāticakramurāhave //

tato bhīmastribhirviddhvā kṛtavarmāṇamāśugaiḥ /
śaṅkhaṃ dadhmau mahābāhurharṣuyansarvapāṇḍavān //

sahadevastu viṃśatyā dharmarājaśca pañcabhiḥ /
śatena nakulaścāpi hārdikyaṃ samavidhyata //

draupadeyāstrisaptatyā saptabhiśca ghaṭotkacaḥ /
dhṛṣṭadyumnastribhiścāpi kṛtavarmāṇamārdayat //

virāṭo drupadaścaiva yājñaseniśca pañcabhiḥ /
śikhaṇḍī caiva hārdikyaṃ viddhvā pañcabhirāśugaiḥ //

punarvivyādha viṃśatyā sāyakānāṃ hasanniva /
kṛtavarmā tato rājansarvatastānmahārathān //

ekaikaṃ pañcabhirviddhvā bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ /
dhanurdhvajaṃ cāsya tadā rathādbhūmāvapātayat //

athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ /
ājaghānorasi kruddhaḥ saptatyā niśitaiḥ śaraiḥ //

sa gāḍhaviddho balavānhārdikyasya śarottamaiḥ /
cacāla rathamadhyasthaḥ kṣitikampe yathā'calaḥ //

bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā dharmarājapurogamāḥ /
visṛjantaḥ śarānrājankṛtavarmāṇamārdayan //

taṃ tathā koṣṭhakīkṛtya rathavaṃśena māriṣa /
vivyadhuḥ sāyakairhṛṣṭā rakṣārthaṃ mārutermṛdhe //

pratilabhya tataḥ sañjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ /
śaktiṃ jagrāha samare hemadaṇḍāmayasmāyīm //

cikṣepa ca rathāttūrṇaṃ kṛtavarmarathaṃ prati /
sā bhīmabhujanirmuktā nirmuktoragasannibhā //

kṛtavarmāṇamabhitaḥ prajajvāla sudāruṇā /
tāmāpatantīṃ sahasā yugāntāgnisamaprabhām //

dvābhyāṃ śarābhyāṃ hārdikyo nijaghāna dvidhā tadā /
sā chinnā patitā bhūmau śaktiḥ kanakabhūṣaṇā //

dyotayantī diśo rājanmaholkeva nabhaścyutā /
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā bhīmaścukrodha vai bhṛśam //

tato'nyaddhanurādāya vegavatsumahāsvanam /
bhīmaseno raṇe kruddho hārdikyaṃ samavārayat //

athainaṃ pañcabhirbāṇairājaghāna stanāntare /
bhīmo bhīmabalo rājaṃstava durmantritena ca //

bhojastu kṣatasarvāṅgo bhīmasenena māriṣa /
raktāśoka ivotphullo vyabhrājata raṇājire //

tataḥ kruddhastribhirbāṇairbhīmasenaṃ hasanniva /
abhihatya dṛḍhaṃ yuddhe tānsarvānpratyavidhyata //

tribhistribhirmaheṣvāso yatamānānmahārathān /
te'pi taṃ pratyavidhyanta saptabhiḥ saptabhiḥ śaraiḥ //

śikhaṇḍinastataḥ kruddhaḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ /
dhanuściccheda sāmare prahasanniva sātvataḥ //

śikhaṇḍī tu tataḥ kruddhaśchinne dhanuṣi satvaraḥ /
asiṃ jagrāha samare śatacandraṃ ca bhāsvaram //

bhrāmayitvā mahaccarma cāmīkaravibhūṣitam /
tamasiṃ preṣayāmāta kṛtavarmarathaṃ prati //

sa tasya saśaraṃ cāpaṃ chittvā rājanmahānasiḥ /
abhyagāddharaṇīṃ rājaṃścyutaṃ jyotirivāmbarāt //

etasminneva kāle tu tvaramāṇaṃ mahārathāḥ /
vivyadhuḥ sāyakairgāḍhaṃ kṛtavarmāṇamāhave //

athānyaddhanurādāya tyaktvā tacca mahaddhanuḥ /
viśīrṇaṃ bharataśreṣṭha hārdikyaḥ paravīrahā //

vivyādha pāṇḍavānyuddhe tribhistribhirajihmagaiḥ /
śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha tribhiḥ pañcabhireva ca //

dhanuranyatsamādāya śikhaṇḍī tu mahāyaśāḥ /
avārayatkūrmanakhairāśugairhṛdikātmajam //

tataḥ kruddho raṇe rājanhṛdikasyātmasambhavaḥ /
abhidudrāva vegena yājñaseniṃ mahāratham //

bhīṣmasya samare rājanmṛtyorhetuṃ mahātmanaḥ /
vidarśayanbalaṃ śūraḥ śārdūla iva kuñjaram //

tau diśāgajasaṅkāśau jvalitāviva pāvakau /
samāpetaturanyonyaṃ śarasaṅghairarindamau //

vidhunvānau dhanuḥśreṣṭhe sandadhānau ca sāyakān /
visṛjantau ca śataśo gabhastīniva bhāskarau //

tāpayantau śaraistīkṣṇairanyonyaṃ tau mahārathau /
yugāntapratimau vīrau rejaturbhāskarāviva //

kṛtavarmā ca samare yājñaseniṃ mahāratham /
viddhveṣubhistrisaptatyā punarvivyādha saptabhiḥ //

sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat /
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ mūrcchayā'bhipariplutaḥ //

taṃ viṣaṇṇaṃ raṇe dṛṣṭvā tāvakāḥ puruṣarṣabha /
hārdikyaṃ pūjayāmāsurvāsāṃsyādudhuvuśca ha //

śikhaṇḍinaṃ tathā jñātvā hārdikyaśarapīḍitam /
apovāha raṇādyantā tvaramāṇo mahāratham //

sāditaṃ tu rathopasthe dṛṣṭvā pārthāḥ śikhaṇḍinam /
parivavrū rathaistūrṇaṃ kṛtavarmāṇamāhave //

tatrādbhutaṃ paraṃ cakre kṛtavarmā mahārathaḥ /
yadekaḥ samare pārthānvārayāmāsa sānugān //

pārthāñjitvā'jayaccedīnpāñcālānsṛñjayānapi /
kekayāṃśca mahāvīryānkṛtavarmā mahārathaḥ //

te vadhyamānāḥ samare hārdikyena sma pāṇḍavāḥ /
itaścetaśca dhāvanto naiva cakrurdhṛtiṃ raṇe //

jitvā pāṇḍusutānyuddhe bhīmasenapurogamān /
hārdikyaḥ samare'tiṣṭhadvidhūma iva pāvakaḥ //

te drāvyamāṇāḥ samare hārdikyena mahārathāḥ /
vimukhāḥ samapadyanta śaravṛṣṭibhirārditāḥ //