મહાભારત · અધ્યાય 7.114

એવં બહુગુણં સૈન્યમેવં પ્રવિચિતં બલમ્ ।
વ્યૂઢમેવં યથાન્યાયમેવં બહુ ચ સઞ્જય ॥

નિત્યં પૂજિતમસ્માભિરભિકામં ચ નઃ સદા ।
પ્રૌઢમત્યદ્ભુતાકારં પુરસ્તાદ્દૃષ્ટવિક્રમમ્ ॥

નાતિવૃદ્વમબાલં ચ નાકૃશં નાતિપીવરમ્ ।
લઘુવૃત્તાયતપ્રાયં સારગાત્રમનામયમ્ ॥

આત્તસન્નાહસઞ્છન્નં બહુશસ્ત્રપરિચ્છદમ્ ।
શસ્ત્રગ્રહણવિદ્યાસુ બહ્વીષુ પરિનિષ્ઠિતમ્ ॥

આરોહે પર્યવસ્કન્દે સરણે સાન્તરપ્લુતે ।
સમ્યક્પ્રહરણે યાને વ્યપયાને ચ કોવિદમ્ ॥

નાગેષ્વશ્વેષુ બહુશો રથેષુ ચ પરીક્ષિતમ્ । ચર્મનિસ્ત્રિંશયુદ્ધે ચ નિયુદ્ધે ચ વિશારદમ્ ।
પરીક્ષ્ય ચ યથાન્યાયં વેતનેનોપપાદિતમ્ ॥

ન ગોષ્ઠ્યા નોપકારેણ ન સમ્બન્ધનિમિત્તતઃ ।
નાનાહૂતં નાપ્યભૃતં મમ સૈન્યં બભૂવ હ ॥

કુલીનાર્યજનોપેતં તુષ્ટપુષ્ટમનુદ્ધતમ્ ।
કૃતમાનોપચારં ચ યશસ્વિ ચ મનસ્વિ ચ ॥

સચિવૈશ્ચાપરૈર્મુખ્યૈર્બહુભિઃ પુણ્યકર્મભિઃ ।
લોકપાલોપમૈસ્તાત પાલિતં નરસત્તમૈઃ ॥

બહુભિઃ પાર્થિવૈર્ગુપ્તમસ્મત્પ્રિયચિકીર્ષુભિઃ ।
અસ્માનભિસૃતૈઃ કામાત્સબલૈઃ સપદાનુગૈઃ ॥

મહોદધિમિવાપૂર્ણમાપગાભિઃ સમન્તતઃ ।
અપક્ષૈઃ પક્ષિસઙ્કાશૈ રથૈરશ્વૈશ્ચ સંવૃતમ્ ॥

પ્રભિન્નકરટૈશ્ચૈવ દ્વિરદૈરાવૃતં મહત્ ।
યદહન્યત મે સૈન્યં કિમન્યદ્ભાગધેયતઃ ॥

યોધાક્ષય્યજલં ભીમં વાહનોર્મિતરઙ્ગિણમ્ ।
ક્ષેપણ્યસિગદાશક્તિશરપ્રાસઝષાકુલમ્ ॥

ધ્વજભૂષણસમ્બાધરત્નોપલસુસઞ્ચિતમ્ ।
વાહનૈરભિધાવદ્ભિર્વાયુવેગવિકમ્પિતમ્ ॥

દ્રોણગમ્ભીરપાતાલં કૃતવર્મમહાહદમ્ ।
જલસન્ધમહાગ્રાહં કર્મચન્દ્રોદયોદ્ધતમ્ ॥

ગતે સૈન્યાર્ણવં ભિત્ત્વા તરસા પાણ્ડવર્ષભે ।
સઞ્જયૈકરથેનૈવ યુયુધાને ચ મામકમ્ ॥

તત્ર શેષં ન પશ્યામિ પ્રવિષ્ટે સવ્યસાચિનિ ।
સાત્વતે ચ રથોદારે મમ સૈન્યસ્ય સઞ્જય ॥

તૌ તત્ર સમતિક્રાન્તૌ દૃષ્ટ્વાઽતીવ તરસ્વિનૌ ।
સિન્ધુરાજં તુ સમ્પ્રેક્ષ્ય ગાણ્ડીવસ્ય ચ ગોચરમ્ ॥

કિં નુ વા કુરવઃ કૃત્યં વિદધુઃ કાલચોદિતાઃ ।
દારુણૈકાયનેઽકાલે કથં વા પ્રતિપેદિરે ॥

ગ્રસ્તાન્હિ કૌરવાન્મન્યે મૃત્યુના તાત સઙ્ગતાન્ ।
વિક્રમોઽપિ રણે તેષાં ન તથા દૃશ્યતે હિ વૈ ॥

અક્ષતૌ સંયુગે તત્ર પ્રવિષ્ટૌ કૃષ્ણપાણ્ડવૌ ।
ન ચ વારયિતા કશ્ચિત્તયોરસ્તીહ સઞ્જય ॥

ભૃતાશ્ચ બહવો યોધાઃ પરીક્ષ્યૈવ મહારથાઃ ।
વેતનેન યથાયોગં પ્રિયવાદેન ચાપરે ॥

અસત્કારભૃતસ્તાત મમ સૈન્યે ન વિદ્યતે ।
કર્મણા હ્યનુરૂપેણ લભ્યતે ભક્તવેતનમ્ ॥

ન ચ યોધોઽભવત્કશ્ચિન્મમ સૈન્યે તુ સઞ્જય ।
અલ્પદાનભૃતસ્તાત તથા ચાભૃતકો નરઃ ॥

પૂજિતો હિ યથાશક્ત્યા દાનમાનાસનૈર્મયા ।
તથા પુત્રૈશ્ચ મે તાત જ્ઞાતિભિશ્ચ સબાન્ધવૈઃ ॥

તે ચ પ્રાપ્યૈવ સઙ્ગ્રામે નિર્જિતાઃ સવ્યસાચિના ।
શૈનેયેન પરામૃષ્ટાઃ કિમન્યદ્ભાગધેયતઃ ॥

રક્ષ્યતે યશ્ચ સઙ્ગ્રામે યે ચ સઞ્જય રક્ષિણઃ ।
એકઃ સાધારણઃ પન્થાર રક્ષ્યસ્ય સહ રક્ષિભિઃ ॥

અર્જુનં સમરે દૃષ્ટ્વા સૈન્ધવસ્યાગ્રતઃ સ્થિતમ્ ।
પુત્રો મમ ભૃશં મૂઢઃ કિં કાર્યં પ્રત્યપદ્યત ॥

સાત્યકિં ચ રણે દૃષ્ટ્વા પ્રવિશન્તમભીતવત્ ।
કિં નુ દુર્યોધનઃ કૃત્યં પ્રાપ્તકાલમમન્યત ॥

સર્વશસ્ત્રાતિગૌ સેનાં પ્રવિષ્ટૌ રથિસત્તમૌ ।
દૃષ્ટ્વા કાં વૈ ધૃતિં યુદ્ધે પ્રત્યપદ્યન્ત મામકાઃ ॥

દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં તુ દાશાર્હમર્જુનાર્થે વ્યવસ્થિતમ્ ।
શિનીનામૃષભં ચૈવ મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ ॥

દૃષ્ટા સેનાં વ્યતિક્રાન્તાં સાત્વતેનાર્જુનેન ચ ।
પલાયમાનાંશ્ચ કુરૂન્મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ ॥

વિદ્રુતાન્રથિનો દૃષ્ટ્વા નિરુત્સાહાન્દ્વિષજ્જયે ।
પલાયનકૃતોત્સાહાન્મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ ॥

શૂન્યાન્કૃતાન્રથોપસ્થાન્સાત્વતેનાર્જુનેન ચ ।
હતાંશ્ચ યોધાન્સન્દૃશ્ય મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ ॥

વ્યશ્વનાગરથાન્દૃષ્ટ્વા તત્ર વીરાન્સહૃસ્રશઃ ।
ધાવમાનાન્રણે વ્યગ્રામન્યન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ ॥

મહાનાગાન્વિદ્રવતો દૃષ્ટ્વાઽર્જુનશરાહતાન્ ।
પતિતાન્પતતશ્ચાન્યાન્મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ ॥

વિહીનાંશ્ચ કૃતાનશ્વાન્વિરથાંશ્ચ કૃતાન્નરાન્ ।
તત્ર સાત્યકિપાર્થાભ્યાં મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ ॥

હયૌઘાન્નિહતાન્દૃષ્ટ્વા દ્રવમાણાંસ્તતસ્તતઃ ।
રણે માધવપાર્થાભ્યાં મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ ॥

પત્તિસઙ્ઘાન્રણે દૃષ્ટ્વા ધાવમાનાંશ્ચ સર્વશઃ ।
નિરાશા વિજયે સર્વે મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ ॥

દ્રોણસ્ય સમતિક્રાન્તાવનીકમપરાજિતૌ ।
ક્ષણેન દૃષ્ટ્વા તૌ વીરૌ મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ ॥

સમ્મૂઢોઽસ્મિ ભૃશં તાત શ્રુત્વા કૃષ્ણધનઞ્જયૌ ।
પ્રવિષ્ટૌ મામકં સૈન્યં સાત્વતેન સહાચ્યુતૌ ॥

તસ્મિન્પ્રવિષ્ટે પૃતનાં શિનીનાં પ્રવરે રથે ।
ભોજાનીકં વ્યતિક્રાન્તે કિમકુર્વત કૌરવાઃ ॥

તથા દ્રોણેન સમરે નિગૃહીતેષુ પાણ્ડુષુ ।
કથં યુદ્ધમભૂત્તત્ર તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥

દ્રોણો હિ બલવાન્શ્રેષ્ઠઃ કૃતાસ્ત્રો યુદ્ધદુર્મદઃ ।
પાઞ્ચાલાસ્તં મહેષ્વાસં પ્રત્યયુધ્યન્કથં રણે ॥

બદ્ધવૈરાસ્તતો દ્રોણે ધનઞ્જયજયૈષિણઃ ।
ભારદ્વાજસુતસ્તેષુ દૃઢવૈરો મહારથઃ ॥

અર્જુનશ્ચાપિ યચ્ચક્રે સિન્ધુરાજવધં પ્રતિ ।
તન્મે સર્વં સમાચક્ષ્વ કુશલો હ્યસિ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

આત્માપરાધાત્સમ્ભૂતં વ્યસનં ભરતર્ષભ ।
પ્રાપ્ય પ્રાકૃતવદ્વીર ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ ॥

પુરા યદુચ્યસે પ્રાજ્ઞૈઃ સુહૃદ્ભિર્વિદુરાદિભિઃ ।
મા હાર્ષીઃ પાણ્ડવાન્રાજન્નિતિ તન્ન ત્વયા શ્રુતમ્ ॥

સુહૃદાં હિતકામાનાં વાક્યં યો ન શૃણોતિ હ ।
સ મહદ્વ્યસનં પ્રાપ્ય શોચતે વૈ યથા ભવાન્ ॥

યાચિતોઽસિ પુરા રાજન્દાશાર્હેણ શમં પ્રતિ ।
ન ચ તં લબ્ધવાન્કામં ત્વત્તઃ કૃષ્ણો મહાયશાઃ ॥

તવ નિર્ગુણતાં જ્ઞાત્વા પક્ષપાતં સુતેષુ ચ । દ્વૈધીભાવં તથા ધર્મે પાણ્ડવેષુ ચ મત્સરમ્ ॥ 5-114-52 તવ જિહ્મમભિપ્રાયં વિદિત્વા પાણ્ડવાન્પ્રતિ । આર્તપ્રલાપાંશ્ચ બહૂન્મનુજાધિપ સત્તમ ॥

સર્વલોકસ્ય તત્ત્વજ્ઞઃ સર્વલોકેશ્વરઃ પ્રભુઃ ।
વાસુદેવસ્તતો યુદ્ધં કુરૂણામકરોન્મહત્ ॥

આત્માપરાધાત્સુમહાન્પ્રાપ્તસ્તે વિપુલઃ ક્ષયઃ ।
નૈનં દુર્યોધને દોષં કર્તુમર્હસિ માનદ ॥

ન હિ તૈ સુકૃતં કિઞ્ચિદાદૌ મધ્યે ચ ભારત ।
દૃશ્યતે પૃષ્ઠતશ્ચૈવ ત્વન્મૂલો હિ પરાજયઃ ॥

તસ્માદદ્ય સ્થિરો ભૂત્વા જ્ઞાત્વા લોકસ્ય નિર્ણયમ્ ।
શૃણુ યુદ્ધં યથાવૃત્તં ઘોરં દેવાસુરોપમમ્ ॥

પ્રવિષ્ટે તવ સૈન્યં તુ શૈનેયે સત્યવિક્રમે ।
ભીમસેનમુખાઃ પાર્થાઃ પ્રતીયુર્વાહિનીં તવ ॥

આગચ્છતસ્તાન્સહસા ક્રુદ્ધરૂપાન્સહાનુગાન્ ।
દધારૈકો રણે પાણ્ડૂન્કૃતવર્મા મહારથઃ ॥

યથોદ્વૃત્તં વારયતે વેલા વૈ સલિલાર્ણવમ્ ।
પાણ્ડુસૈન્યં તથા સઙ્ખ્યે હાર્દિક્યઃ સમવારયત્ ॥

તત્રાદ્ભુતમપશ્યામ હાર્દિક્યસ્ય પરાક્રમમ્ ।
યદેનં સહિતાઃ પાર્થા નાતિચક્રમુરાહવે ॥

તતો ભીમસ્ત્રિભિર્વિદ્ધ્વા કૃતવર્માણમાશુગૈઃ ।
શઙ્ખં દધ્મૌ મહાબાહુર્હર્ષુયન્સર્વપાણ્ડવાન્ ॥

સહદેવસ્તુ વિંશત્યા ધર્મરાજશ્ચ પઞ્ચભિઃ ।
શતેન નકુલશ્ચાપિ હાર્દિક્યં સમવિધ્યત ॥

દ્રૌપદેયાસ્ત્રિસપ્તત્યા સપ્તભિશ્ચ ઘટોત્કચઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ત્રિભિશ્ચાપિ કૃતવર્માણમાર્દયત્ ॥

વિરાટો દ્રુપદશ્ચૈવ યાજ્ઞસેનિશ્ચ પઞ્ચભિઃ ।
શિખણ્ડી ચૈવ હાર્દિક્યં વિદ્ધ્વા પઞ્ચભિરાશુગૈઃ ॥

પુનર્વિવ્યાધ વિંશત્યા સાયકાનાં હસન્નિવ ।
કૃતવર્મા તતો રાજન્સર્વતસ્તાન્મહારથાન્ ॥

એકૈકં પઞ્ચભિર્વિદ્ધ્વા ભીમં વિવ્યાધ સપ્તભિઃ ।
ધનુર્ધ્વજં ચાસ્ય તદા રથાદ્ભૂમાવપાતયત્ ॥

અથૈનં છિન્નધન્વાનં ત્વરમાણો મહારથઃ ।
આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધઃ સપ્તત્યા નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

સ ગાઢવિદ્ધો બલવાન્હાર્દિક્યસ્ય શરોત્તમૈઃ ।
ચચાલ રથમધ્યસ્થઃ ક્ષિતિકમ્પે યથાઽચલઃ ॥

ભીમસેનં તથા દૃષ્ટ્વા ધર્મરાજપુરોગમાઃ ।
વિસૃજન્તઃ શરાન્રાજન્કૃતવર્માણમાર્દયન્ ॥

તં તથા કોષ્ઠકીકૃત્ય રથવંશેન મારિષ ।
વિવ્યધુઃ સાયકૈર્હૃષ્ટા રક્ષાર્થં મારુતેર્મૃધે ॥

પ્રતિલભ્ય તતઃ સઞ્જ્ઞાં ભીમસેનો મહાબલઃ ।
શક્તિં જગ્રાહ સમરે હેમદણ્ડામયસ્માયીમ્ ॥

ચિક્ષેપ ચ રથાત્તૂર્ણં કૃતવર્મરથં પ્રતિ ।
સા ભીમભુજનિર્મુક્તા નિર્મુક્તોરગસન્નિભા ॥

કૃતવર્માણમભિતઃ પ્રજજ્વાલ સુદારુણા ।
તામાપતન્તીં સહસા યુગાન્તાગ્નિસમપ્રભામ્ ॥

દ્વાભ્યાં શરાભ્યાં હાર્દિક્યો નિજઘાન દ્વિધા તદા ।
સા છિન્ના પતિતા ભૂમૌ શક્તિઃ કનકભૂષણા ॥

દ્યોતયન્તી દિશો રાજન્મહોલ્કેવ નભશ્ચ્યુતા ।
શક્તિં વિનિહતાં દૃષ્ટ્વા ભીમશ્ચુક્રોધ વૈ ભૃશમ્ ॥

તતોઽન્યદ્ધનુરાદાય વેગવત્સુમહાસ્વનમ્ ।
ભીમસેનો રણે ક્રુદ્ધો હાર્દિક્યં સમવારયત્ ॥

અથૈનં પઞ્ચભિર્બાણૈરાજઘાન સ્તનાન્તરે ।
ભીમો ભીમબલો રાજંસ્તવ દુર્મન્ત્રિતેન ચ ॥

ભોજસ્તુ ક્ષતસર્વાઙ્ગો ભીમસેનેન મારિષ ।
રક્તાશોક ઇવોત્ફુલ્લો વ્યભ્રાજત રણાજિરે ॥

તતઃ ક્રુદ્ધસ્ત્રિભિર્બાણૈર્ભીમસેનં હસન્નિવ ।
અભિહત્ય દૃઢં યુદ્ધે તાન્સર્વાન્પ્રત્યવિધ્યત ॥

ત્રિભિસ્ત્રિભિર્મહેષ્વાસો યતમાનાન્મહારથાન્ ।
તેઽપિ તં પ્રત્યવિધ્યન્ત સપ્તભિઃ સપ્તભિઃ શરૈઃ ॥

શિખણ્ડિનસ્તતઃ ક્રુદ્ધઃ ક્ષુરપ્રેણ મહારથઃ ।
ધનુશ્ચિચ્છેદ સામરે પ્રહસન્નિવ સાત્વતઃ ॥

શિખણ્ડી તુ તતઃ ક્રુદ્ધશ્છિન્ને ધનુષિ સત્વરઃ ।
અસિં જગ્રાહ સમરે શતચન્દ્રં ચ ભાસ્વરમ્ ॥

ભ્રામયિત્વા મહચ્ચર્મ ચામીકરવિભૂષિતમ્ ।
તમસિં પ્રેષયામાત કૃતવર્મરથં પ્રતિ ॥

સ તસ્ય સશરં ચાપં છિત્ત્વા રાજન્મહાનસિઃ ।
અભ્યગાદ્ધરણીં રાજંશ્ચ્યુતં જ્યોતિરિવામ્બરાત્ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ત્વરમાણં મહારથાઃ ।
વિવ્યધુઃ સાયકૈર્ગાઢં કૃતવર્માણમાહવે ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય ત્યક્ત્વા તચ્ચ મહદ્ધનુઃ ।
વિશીર્ણં ભરતશ્રેષ્ઠ હાર્દિક્યઃ પરવીરહા ॥

વિવ્યાધ પાણ્ડવાન્યુદ્ધે ત્રિભિસ્ત્રિભિરજિહ્મગૈઃ ।
શિખણ્ડિનં ચ વિવ્યાધ ત્રિભિઃ પઞ્ચભિરેવ ચ ॥

ધનુરન્યત્સમાદાય શિખણ્ડી તુ મહાયશાઃ ।
અવારયત્કૂર્મનખૈરાશુગૈર્હૃદિકાત્મજમ્ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો રણે રાજન્હૃદિકસ્યાત્મસમ્ભવઃ ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન યાજ્ઞસેનિં મહારથમ્ ॥

ભીષ્મસ્ય સમરે રાજન્મૃત્યોર્હેતું મહાત્મનઃ ।
વિદર્શયન્બલં શૂરઃ શાર્દૂલ ઇવ કુઞ્જરમ્ ॥

તૌ દિશાગજસઙ્કાશૌ જ્વલિતાવિવ પાવકૌ ।
સમાપેતતુરન્યોન્યં શરસઙ્ઘૈરરિન્દમૌ ॥

વિધુન્વાનૌ ધનુઃશ્રેષ્ઠે સન્દધાનૌ ચ સાયકાન્ ।
વિસૃજન્તૌ ચ શતશો ગભસ્તીનિવ ભાસ્કરૌ ॥

તાપયન્તૌ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈરન્યોન્યં તૌ મહારથૌ ।
યુગાન્તપ્રતિમૌ વીરૌ રેજતુર્ભાસ્કરાવિવ ॥

કૃતવર્મા ચ સમરે યાજ્ઞસેનિં મહારથમ્ ।
વિદ્ધ્વેષુભિસ્ત્રિસપ્તત્યા પુનર્વિવ્યાધ સપ્તભિઃ ॥

સ ગાઢવિદ્ધો વ્યથિતો રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ ।
વિસૃજ્ય સશરં ચાપં મૂર્ચ્છયાઽભિપરિપ્લુતઃ ॥

તં વિષણ્ણં રણે દૃષ્ટ્વા તાવકાઃ પુરુષર્ષભ ।
હાર્દિક્યં પૂજયામાસુર્વાસાંસ્યાદુધુવુશ્ચ હ ॥

શિખણ્ડિનં તથા જ્ઞાત્વા હાર્દિક્યશરપીડિતમ્ ।
અપોવાહ રણાદ્યન્તા ત્વરમાણો મહારથમ્ ॥

સાદિતં તુ રથોપસ્થે દૃષ્ટ્વા પાર્થાઃ શિખણ્ડિનમ્ ।
પરિવવ્રૂ રથૈસ્તૂર્ણં કૃતવર્માણમાહવે ॥

તત્રાદ્ભુતં પરં ચક્રે કૃતવર્મા મહારથઃ ।
યદેકઃ સમરે પાર્થાન્વારયામાસ સાનુગાન્ ॥

પાર્થાઞ્જિત્વાઽજયચ્ચેદીન્પાઞ્ચાલાન્સૃઞ્જયાનપિ ।
કેકયાંશ્ચ મહાવીર્યાન્કૃતવર્મા મહારથઃ ॥

તે વધ્યમાનાઃ સમરે હાર્દિક્યેન સ્મ પાણ્ડવાઃ ।
ઇતશ્ચેતશ્ચ ધાવન્તો નૈવ ચક્રુર્ધૃતિં રણે ॥

જિત્વા પાણ્ડુસુતાન્યુદ્ધે ભીમસેનપુરોગમાન્ ।
હાર્દિક્યઃ સમરેઽતિષ્ઠદ્વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ॥

તે દ્રાવ્યમાણાઃ સમરે હાર્દિક્યેન મહારથાઃ ।
વિમુખાઃ સમપદ્યન્ત શરવૃષ્ટિભિરાર્દિતાઃ ॥