Mahabharata · Chapter 7.110

bhāradvājaṃ kathaṃ yuddhe yuyudhāno nyavārayat /
sañjayācakṣva tattvena paraṃ kautūhalaṃ hi me //
sañjaya uvāca /

śṛṇu rājanmahāprājña saṅgrāmaṃ romaharṣaṇam /
droṇasya pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yuyudhānapurogamaiḥ //

vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā yuyudhānena māriṣa /
abhyadravatsvayaṃ droṇaḥ sātyakiṃ satyavikramam //

tamāpatantaṃ sahasā bhāradvājaṃ mahāratham /
sātyakiḥ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat //

droṇo'pi yudhi vikrānto yuyudhānaṃ samāhitaḥ /
avidhyatpañcabhistūrṇaṃ hemapuṅkhaiḥ śaraiḥ śitaiḥ //

te varma bhittvā sudṛḍhaṃ dviṣatpiśitabhojanāḥ /
abhyayurdharaṇīṃ rājanvalmīkamiva pannagāḥ //

dīrghabāhurabhikruddhastotrārdita iva dvipaḥ /
droṇaṃ pañcāśatā'vidhyannārācairagnisannibhaiḥ //

bhāradvājo raṇe viddho yuyudhānena satvaram /
sātyakiṃ bahubhirbāṇairyatamānamavidhyata //

tataḥ kruddho maheṣvāso bhūya eva mahābalaḥ /
sātvataṃ pīḍayāmāsa vrātena nataparvaṇām //

sa vadhyamānaḥ samare bhāradvājena sātyakiḥ /
nānvapadyata kartavyaṃ kiñcideva viśāmpate //

viṣaṇṇavadanaścāpi yuyudhāno'bhavannṛpa /
bhāradvājaṃ raṇe dṛṣṭvā visṛjantaṃ śitāñśarān //

taṃ tu samprekṣya te putrāḥ sainikāśca viśāmpate /
prahṛṣṭamanaso bhūtvā siṃhavadvyanadanmuhuḥ //

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ pīḍyamānaṃ ca mādhavam /
yudhiṣṭhiro'bravīdrājā sarvasainyāni bhārata //

eṣa vṛṣṇivaro vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ / grasyate yudhi vīreṇa bhānumāniva rāhuṇā /
abhidravata gacchadhvaṃ sātyakiryatra yudhyate //

abhidravata gacchadvaṃ sātyakiryatra yudhyate // dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyamidamāha janādhipaḥ /
droṇaṃ vāraya sukṣitraṃ sātyakiṃ māvadhīddvijaḥ //

abhidrava drutaṃ droṇaṃ kimu tiṣṭhasi pārpata /
na paśyasi bhayaṃ droṇāddhoraṃ naḥ samupasthitam //

asau droṇo maheṣvāso yuyudhānena saṃyuge /
krīḍate sūtrabaddhena pakṣiṇā bālako yathā //

tatraiva sarve gacchantu bhīmasenapurogamāḥ /
tvayaiva sahitāḥ sarve yuyudhānarathaṃ prati //

pṛṣṭhato'nugamiṣyāmi tvāmahaṃ sahasainikaḥ /
sātyakiṃ mokṣayasvādya yamadaṃṣṭrāntaraṃ gatam //
sañjaya uvāca /

evamuktvā tato rājā sarvasainyena bhārata /
abhyadravadraṇe droṇaṃ yuyudhānasya kāraṇāt //

tatrārāvo mahānāsīddroṇamekaṃ yuyutsatām /
pāṇḍavānāṃ ca bhadraṃ te sṛñjayānāṃ ca sarvaśaḥ //

te sametya naravyāghrā bhāradvājaṃ mahāratham /
abhyavarṣañśaraistīkṣṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ //

smayanneva tu tānvīrāndroṇaḥ pratyagrahītsvayam /
atithīnāgatānyadvatsalilenāsanena ca //

tarpitāste śaraistasya bhāradvājasya dhanvinaḥ /
ātitheyaṃ gṛhaṃ prāpya tarpyante'tithayo yathā //

bhāradvājaṃ ca te sarve na śekuḥ prativīkṣitum /
madhyandinamanuprāptaṃ sahasrāṃśumiva prabho //

tāṃstu sarvānmaheṣvāsāndroṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ /
atāpayaccharavrātairgabhastibhirivāṃśumān //

vadhyamānā mahārāja pāṇḍavāḥ sṛñjayāstathā /
trātāraṃ nādhyagacchanta paṅkamagnā iva dvipāḥ //

droṇasya ca vyadṛśyanta visarpanto mahāśarāḥ /
gabhastaya ivārkasya pratapantaḥ samantataḥ //

tasmindroṇena nihatāḥ pāñcālāḥ pañcaviṃśatiḥ /
mahārathāḥ samākhyātā dhṛṣṭadyumnasya sammatāḥ //

pāṇḍūnāṃ sarvasainyeṣu pāñcālānāṃ tathaiva ca /
droṇaṃ sma dadṛśuḥ śūraṃ vinighnantaṃ varānvarān //

kekayānāṃ śataṃ hatvā vidrāvya ca samantataḥ /
droṇastasthau mahārāja vyāditāsya ivāntakaḥ //

pāñcālānsṛñjayānmatsyānkekayāṃśca narādhipa /
droṇo'jayanmahābāhuḥ śataśo'tha sahasraśaḥ //

teṣāṃ samabhavacchabdo viddhānāṃ droṇasāyakaiḥ /
vanaukasāmivāraṇye vyāptānāṃ dhṛmaketunā //

tatra devāḥ sagandharvāḥ pitaraścābruvannṛpa /
ete dravanti pāñcālāḥ pāṇḍavāśca sasainikāḥ //

taṃ tathā samare droṇaṃ nighnantaṃ saumakānraṇe /
na cāpyabhiyayuḥ kecidapare naiva vivyadhuḥ //

vartamāne tathā raudre tasminvīravarakṣaye /
aśṛṇotsahasā pārthaḥ pāñcajanyasya niḥsvanam //

pūrite vāsudevena śaṅkharāje mahātmanā /
yudhyamāneṣu vīreṣu saindhavasyābhirakṣiṣu //

nadatsu dhārtarāṣṭreṣu vijayasya rathaṃ prati /
gāṇḍīvasya ca nirghoṣe vipranaṣṭe samantataḥ //

kaśmalābhihato rājā cintayāmāsa pāṇḍavaḥ /
na nūnaṃ svasti pārthāya yathā nadati śaṅkharāṭ //

kauravāśca yathā hṛṣṭā vinadanti muhurmuhuḥ /
vyaktamadya vinaśyanti sarvalokamahārathāḥ //

evaṃ sañcintayitvā tu vyākulenāntarātmanā /
ajatāśatruḥ kaunteyaḥ sātvataṃ pratyabhāṣata //

bāṣpagadgadayā vācā muhyamāno muhurmuhuḥ /
kṛtyasyānantarāpekṣī śaineyaṃ śinipuṅgavam //
yudhiṣṭhira uvāca /

yaḥ sa dharmaḥ purā dṛṣṭaḥ sadbhiḥ śaineya śāśvataḥ /
sāmparāye suhṛtkṛtye tasya kālo'yamāgataḥ //

sarveṣvapi ca yodheṣu cintayañśinipuṅgava /
tvattaḥ suhṛttamaṃ kañcinnābhijānāmi sātyake //

yo hi prītamanā nityaṃ yaśca nityamanuvrataḥ /
sa kārye sāmparāye tu niyojya iti me matiḥ //

yathā ca keśavo nityaṃ pāṇḍavānānaṃ parāyaṇam /
tathā tvamapi vārṣṇeya kṛṣṇatulyaparākramaḥ //

so'haṃ bhāraṃ samādhāsye tvayi taṃ voḍhumarhasi /
abhiprāyaṃ ca me nityaṃ na vṛthā kartumarhasi //

sa tvaṃ bhrāturvayasyasya gurorapi ca saṃyuge /
kuru kṛcchre sahāyārthamarjunasya nararṣabha //

tvaṃ hi satyavrataḥ śūro mitrāṇāmabhayaṅkaraḥ /
loke vikhyāyase vīra karmabhiḥ satyavāgiti //

yo hi śaineya mitrārthe yudhyamānastyajettanum /
pṛthivīṃ ca dvijātibhyo yo dadyātsa samo bhavet //

śrutāśca bahavo'smābhī rājāno ye divaṃ gatāḥ /
dattvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇebhyo yathāvidhi //

dīyamānā ca bahubhirdāsyate ca muhurmahī /
na hi kaścidraṇe prāṇānmitrārthe tyaktavāniha //

evaṃ tvāmapi dharmātmanprayāce'haṃ kṛtāñjaliḥ /
pṛthivīdānatulyaṃ syādadhikaṃ vā phalaṃ vibho //

eka eva sadā kṛṣṇo mitrāṇāmabhayaṅkaraḥ /
raṇe santajati prāṇāndvitīyastvaṃ ca sātyake //

vikrāntasya ca vīrasya yuddhe prārthayato yaśaḥ /
śūra eva sahāyaḥ syānnetaraḥ prākṛto janaḥ //

īdṛśe tu parāmarde vartamānasya mādhava /
tvadanyo hi raṇe goptā vijayasya na vidyate //

ślāghanneva hi karmāṇi śataśastava pāṇḍavaḥ /
mama sañcanayanharṣaṃ punaḥ punarakīrtayat //

laghuhastaścitrayodhī tathā laghuparākramaḥ /
prājñaḥ sarvāstravicchūro muhyate na ca saṃyuge //

mahāskandho mahorasko mahābāhurmahāhanuḥ /
mahābalo mahāvīryaḥ sa mahātmā mahārathaḥ //

śiṣyo mama sakhā caiva priyo'syāhaṃ priyaśca me /
yuyudhānaḥ sahāyo me pramathiṣyati kauravān //

asmadarthaṃ ca rājendra sannahyedyadi keśavaḥ /
rāmo vāpyaniruddho vā pradyumno vā mahārathaḥ //

gado vā māraṇo vāpi sāmvo vā saha vṛṣṇibhiḥ /
sahāyārthaṃ mahārāja saṅgrāmottamamūrdhani //

tathāpyahaṃ naravyāghraṃ śaineyaṃ satyavikramam /
sāhāyye viniyokṣyāmi nāsti me'nyohi tatsamaḥ //

iti dvaitavane tāta māmuvāca dhanañjayaḥ /
parokṣe tvadguṇāṃstathyānkathayannāryasaṃsadi //

tasya tvamevaṃ saṅkalpaṃ na vṛthā kartumarhasi /
dhanañjayasya vārṣṇeya mama bhīmasya cobhayoḥ //

yaccāpi tīrthāni carannagacchaṃ dvārakāṃ prati /
tatrāhamapi te bhaktimarjunaṃ prati dṛṣṭavān //

na tansauhṛdananyepu mayā śaineya lakṣitam /
yathā tvamasmānbhajase vartamānānupaplave //

so'bhijātyā ca bhaktyā ca sakhyasyācāryakasya ca /
sauhṛdasya ca vīryasya kulīnatvasya mādhava //

satyasya ca mahāvāho anukampārthameva ca /
anurūpaṃ mahepvāsa karma tvaṃ kartumarhasi //

suyodhano hi sahasā gato droṇena daṃśitaḥ /
pūrvamevānuyātāste kauravāṇāṃ mahārathāḥ //

sumahānninadaścaiva śrūyate vijayaṃ prati /
sa śaineya javenāśu gantumarhasi mānada //

bhīmaseno vayaṃ caiva saṃyattāḥ sahasainikāḥ /
droṇamāvārayiṣyāmo yadi tvāṃ pratiyotsyate //

paśya śaineya sainyāni dravamāṇāni saṃyuge /
mahāntaṃ caraṇe śabdaṃ dīryamāṇāṃ ca bhāratīm //

mahāmārutavegena samudramiva parvasu /
dhārtarāṣṭabalaṃ tāta vikṣiptaṃ savyasācinā //

rathairviparidhāvadbhirmanuṣyaiśca hayaiśca ha /
sainyaṃ rajaḥsamudbhūtametatsamparivartate //

saṃvṛtaḥ sindhusauvīrairnakharaprāsayodhibhiḥ /
atyantopacitaiḥ śūraiḥ phalgunaḥ paravīrahā //

naitadbalamasaṃvāryaṃ śakyo jetuṃ jayadrathaḥ /
ete hi saindhavasyārthe sarve santyaktajīvitāḥ //

śaraśaktidhvajavaraṃ hayanāgasamākulam /
paśyaitaddhārtarāṣṭrāṇāmanīkaṃ sudurāsadam //

śṛṇu dundubhinirghoṣaṃ śaṅkhaśabdāṃśca puṣkalān /
siṃhanādaravāṃścaiva rathanemisvanāṃstathā //

nāgānāṃ śṛṇu śabdaṃ ca pattīnāṃ ca sahasraśaḥ /
sādināṃ dravatāṃ caiva śṛṇu kampayatāṃ mahīm //

purastātsaindhavānīkaṃ droṇānīkaṃ ca pṛṣṭhataḥ /
bahutvāddhi naravyāghra devendramapi pīḍayet //

aparyante bale magno jahyādapi ca jīvitam /
tasmiṃśca nihate yuddhe kathaṃ jīveta mādṛśaḥ //

sarvathā samanuprāptaḥ sukṛcchraṃ tvayi jīvati /
śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyaśca pāṇḍavaḥ //

laghvastraścitrayodhī ca praviṣṭasyāta bhāratīm /
sūryodaye mahābāhurdivasaścātivartate //

tanna jānāmi vārṣṇeya yadi jīvati vā na vā /
kurūṇāṃ cāpi tatsainyaṃ sāgarapratimaṃ mahat //

eka eva ca bībhatsuḥ praviṣṭastāta bhāratīm /
avipahyāṃ mahābāhuḥ surairapi mahāhave //

na hi me vartate buddhiradya yuddhe kathañcana /
droṇo'pi rabhaso yuddhe mama pīḍayate balam //

pratyakṣaṃ te mahābāho yathā'sau carati dvijaḥ / yugapacca sametānāṃ kāryāṇāṃ tvaṃ vicakṣaṇaḥ /
mahārthaṃ laghusaṃyuktaṃ kartumarhasi mānada //

tasya me sarvakāryeṣu kāryametanmataṃ mahat /
arjunasya paritrāṇāṃ kartavyamiti saṃyuge //

nāhaṃ śocāmi dāśārhaṃ goptāraṃ jagataḥ patim /
sa hi śakto raṇe tāta trīm̐llokānapi saṅgatān //

vijetuṃ puruṣavyāghraḥ satyametadbravīmi te /
kimpunardhārtarāṣṭrasya balametatsudurbalam //

arjunastveṣa vārṣṇeya pīḍito bahubhiryudhi /
prajahyātsamare prāṇāṃstasmādvindāmi kaśmalam //

tasya tvaṃ padavīṃ gaccha gaccheyustvādṛśā yathā /
tādṛśasyedṛśe kāle mādṛśenābhinoditaḥ //

raṇe vṛṣṇipravīrāṇāṃ dvāvevātirathau smṛtau /
pradyumnaśca mahābāhustvaṃ ca sātvata viśrutaḥ //

astre nārāyaṇasamaḥ saṅkarṣaṇasamo bale /
vīratāyāṃ naravyāghra dhanañjayasamo hyasi //

bhīṣmadroṇāvatikramya sarvayuddhaviśāradam /
tvāmeva puruṣavyāghraṃ loke santaḥ pracakṣate //

sadevāsuragandharvānsakinnaramahoragān /
yodhayecca jagatsarvaṃ vijayeta ripūnbahūn //

iti bruvanti lokeṣu janāstava guṇāṃstathā / samāgameṣu sarveṣu pṛthageva ca sarvadā /
nāśakyaṃ vidyate loke sātyakeriti mādhava //

tattvāṃ yadabhivakṣyāmi tatkuruṣva mahābala //

sambhāvanā hi lokasya mama pārthasya cobhayoḥ /
nānyathā tāṃ mahābāho samprakartumihārhasi //

parityajya priyānprāṇānraṇe cara vibhītavat /
na hi śaineya dāśārhā raṇe rakṣanti jīvitam //

ayuddhamanavasthānaṃ saṅgrāme ca palāyanam /
bhīrūṇāmasatāṃ mārge naiṣa dāśārhasevitaḥ //

tavārjuno gurustāta dharmātmā śinipuṅgaca /
vāsudevo guruścāpi tava pārthasya dhīmataḥ //

kāraṇadvayametaddhi jānaṃstvāmahamabruvam /
māvamaṃsthā vaco mahyaṃ gurustava gurorhyaham //

vāsudevamataṃ caiva mama caivārjunasya ca /
satyametanmayoktaṃ te yāhi yatra dhanañjayaḥ //

etadvacanamājñāya mama satyaparākrama /
praviśaitadbalaṃ tāta dhārtarāṣṭrasya durmateḥ //

praviśya ca yathānyāyaṃ saṅgamya ca mahārathaiḥ /
yathārhamātmanaḥ karma raṇe sātvata darśaya //