મહાભારત · અધ્યાય 7.110

ભારદ્વાજં કથં યુદ્ધે યુયુધાનો ન્યવારયત્ ।
સઞ્જયાચક્ષ્વ તત્ત્વેન પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્મહાપ્રાજ્ઞ સઙ્ગ્રામં રોમહર્ષણમ્ ।
દ્રોણસ્ય પાણ્ડવૈઃ સાર્ધં યુયુધાનપુરોગમૈઃ ॥

વધ્યમાનં બલં દૃષ્ટ્વા યુયુધાનેન મારિષ ।
અભ્યદ્રવત્સ્વયં દ્રોણઃ સાત્યકિં સત્યવિક્રમમ્ ॥

તમાપતન્તં સહસા ભારદ્વાજં મહારથમ્ ।
સાત્યકિઃ પઞ્ચવિંશત્યા ક્ષુદ્રકાણાં સમાર્પયત્ ॥

દ્રોણોઽપિ યુધિ વિક્રાન્તો યુયુધાનં સમાહિતઃ ।
અવિધ્યત્પઞ્ચભિસ્તૂર્ણં હેમપુઙ્ખૈઃ શરૈઃ શિતૈઃ ॥

તે વર્મ ભિત્ત્વા સુદૃઢં દ્વિષત્પિશિતભોજનાઃ ।
અભ્યયુર્ધરણીં રાજન્વલ્મીકમિવ પન્નગાઃ ॥

દીર્ઘબાહુરભિક્રુદ્ધસ્તોત્રાર્દિત ઇવ દ્વિપઃ ।
દ્રોણં પઞ્ચાશતાઽવિધ્યન્નારાચૈરગ્નિસન્નિભૈઃ ॥

ભારદ્વાજો રણે વિદ્ધો યુયુધાનેન સત્વરમ્ ।
સાત્યકિં બહુભિર્બાણૈર્યતમાનમવિધ્યત ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહેષ્વાસો ભૂય એવ મહાબલઃ ।
સાત્વતં પીડયામાસ વ્રાતેન નતપર્વણામ્ ॥

સ વધ્યમાનઃ સમરે ભારદ્વાજેન સાત્યકિઃ ।
નાન્વપદ્યત કર્તવ્યં કિઞ્ચિદેવ વિશામ્પતે ॥

વિષણ્ણવદનશ્ચાપિ યુયુધાનોઽભવન્નૃપ ।
ભારદ્વાજં રણે દૃષ્ટ્વા વિસૃજન્તં શિતાઞ્શરાન્ ॥

તં તુ સમ્પ્રેક્ષ્ય તે પુત્રાઃ સૈનિકાશ્ચ વિશામ્પતે ।
પ્રહૃષ્ટમનસો ભૂત્વા સિંહવદ્વ્યનદન્મુહુઃ ॥

તં શ્રુત્વા નિનદં ઘોરં પીડ્યમાનં ચ માધવમ્ ।
યુધિષ્ઠિરોઽબ્રવીદ્રાજા સર્વસૈન્યાનિ ભારત ॥

એષ વૃષ્ણિવરો વીરઃ સાત્યકિઃ સત્યવિક્રમઃ । ગ્રસ્યતે યુધિ વીરેણ ભાનુમાનિવ રાહુણા ।
અભિદ્રવત ગચ્છધ્વં સાત્યકિર્યત્ર યુધ્યતે ॥

અભિદ્રવત ગચ્છદ્વં સાત્યકિર્યત્ર યુધ્યતે ॥ ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચ પાઞ્ચાલ્યમિદમાહ જનાધિપઃ ।
દ્રોણં વારય સુક્ષિત્રં સાત્યકિં માવધીદ્દ્વિજઃ ॥

અભિદ્રવ દ્રુતં દ્રોણં કિમુ તિષ્ઠસિ પાર્પત ।
ન પશ્યસિ ભયં દ્રોણાદ્ધોરં નઃ સમુપસ્થિતમ્ ॥

અસૌ દ્રોણો મહેષ્વાસો યુયુધાનેન સંયુગે ।
ક્રીડતે સૂત્રબદ્ધેન પક્ષિણા બાલકો યથા ॥

તત્રૈવ સર્વે ગચ્છન્તુ ભીમસેનપુરોગમાઃ ।
ત્વયૈવ સહિતાઃ સર્વે યુયુધાનરથં પ્રતિ ॥

પૃષ્ઠતોઽનુગમિષ્યામિ ત્વામહં સહસૈનિકઃ ।
સાત્યકિં મોક્ષયસ્વાદ્ય યમદંષ્ટ્રાન્તરં ગતમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તતો રાજા સર્વસૈન્યેન ભારત ।
અભ્યદ્રવદ્રણે દ્રોણં યુયુધાનસ્ય કારણાત્ ॥

તત્રારાવો મહાનાસીદ્દ્રોણમેકં યુયુત્સતામ્ ।
પાણ્ડવાનાં ચ ભદ્રં તે સૃઞ્જયાનાં ચ સર્વશઃ ॥

તે સમેત્ય નરવ્યાઘ્રા ભારદ્વાજં મહારથમ્ ।
અભ્યવર્ષઞ્શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ કઙ્કબર્હિણવાજિતૈઃ ॥

સ્મયન્નેવ તુ તાન્વીરાન્દ્રોણઃ પ્રત્યગ્રહીત્સ્વયમ્ ।
અતિથીનાગતાન્યદ્વત્સલિલેનાસનેન ચ ॥

તર્પિતાસ્તે શરૈસ્તસ્ય ભારદ્વાજસ્ય ધન્વિનઃ ।
આતિથેયં ગૃહં પ્રાપ્ય તર્પ્યન્તેઽતિથયો યથા ॥

ભારદ્વાજં ચ તે સર્વે ન શેકુઃ પ્રતિવીક્ષિતુમ્ ।
મધ્યન્દિનમનુપ્રાપ્તં સહસ્રાંશુમિવ પ્રભો ॥

તાંસ્તુ સર્વાન્મહેષ્વાસાન્દ્રોણઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
અતાપયચ્છરવ્રાતૈર્ગભસ્તિભિરિવાંશુમાન્ ॥

વધ્યમાના મહારાજ પાણ્ડવાઃ સૃઞ્જયાસ્તથા ।
ત્રાતારં નાધ્યગચ્છન્ત પઙ્કમગ્ના ઇવ દ્વિપાઃ ॥

દ્રોણસ્ય ચ વ્યદૃશ્યન્ત વિસર્પન્તો મહાશરાઃ ।
ગભસ્તય ઇવાર્કસ્ય પ્રતપન્તઃ સમન્તતઃ ॥

તસ્મિન્દ્રોણેન નિહતાઃ પાઞ્ચાલાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ।
મહારથાઃ સમાખ્યાતા ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય સમ્મતાઃ ॥

પાણ્ડૂનાં સર્વસૈન્યેષુ પાઞ્ચાલાનાં તથૈવ ચ ।
દ્રોણં સ્મ દદૃશુઃ શૂરં વિનિઘ્નન્તં વરાન્વરાન્ ॥

કેકયાનાં શતં હત્વા વિદ્રાવ્ય ચ સમન્તતઃ ।
દ્રોણસ્તસ્થૌ મહારાજ વ્યાદિતાસ્ય ઇવાન્તકઃ ॥

પાઞ્ચાલાન્સૃઞ્જયાન્મત્સ્યાન્કેકયાંશ્ચ નરાધિપ ।
દ્રોણોઽજયન્મહાબાહુઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

તેષાં સમભવચ્છબ્દો વિદ્ધાનાં દ્રોણસાયકૈઃ ।
વનૌકસામિવારણ્યે વ્યાપ્તાનાં ધૃમકેતુના ॥

તત્ર દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ પિતરશ્ચાબ્રુવન્નૃપ ।
એતે દ્રવન્તિ પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવાશ્ચ સસૈનિકાઃ ॥

તં તથા સમરે દ્રોણં નિઘ્નન્તં સૌમકાન્રણે ।
ન ચાપ્યભિયયુઃ કેચિદપરે નૈવ વિવ્યધુઃ ॥

વર્તમાને તથા રૌદ્રે તસ્મિન્વીરવરક્ષયે ।
અશૃણોત્સહસા પાર્થઃ પાઞ્ચજન્યસ્ય નિઃસ્વનમ્ ॥

પૂરિતે વાસુદેવેન શઙ્ખરાજે મહાત્મના ।
યુધ્યમાનેષુ વીરેષુ સૈન્ધવસ્યાભિરક્ષિષુ ॥

નદત્સુ ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ વિજયસ્ય રથં પ્રતિ ।
ગાણ્ડીવસ્ય ચ નિર્ઘોષે વિપ્રનષ્ટે સમન્તતઃ ॥

કશ્મલાભિહતો રાજા ચિન્તયામાસ પાણ્ડવઃ ।
ન નૂનં સ્વસ્તિ પાર્થાય યથા નદતિ શઙ્ખરાટ્ ॥

કૌરવાશ્ચ યથા હૃષ્ટા વિનદન્તિ મુહુર્મુહુઃ ।
વ્યક્તમદ્ય વિનશ્યન્તિ સર્વલોકમહારથાઃ ॥

એવં સઞ્ચિન્તયિત્વા તુ વ્યાકુલેનાન્તરાત્મના ।
અજતાશત્રુઃ કૌન્તેયઃ સાત્વતં પ્રત્યભાષત ॥

બાષ્પગદ્ગદયા વાચા મુહ્યમાનો મુહુર્મુહુઃ ।
કૃત્યસ્યાનન્તરાપેક્ષી શૈનેયં શિનિપુઙ્ગવમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

યઃ સ ધર્મઃ પુરા દૃષ્ટઃ સદ્ભિઃ શૈનેય શાશ્વતઃ ।
સામ્પરાયે સુહૃત્કૃત્યે તસ્ય કાલોઽયમાગતઃ ॥

સર્વેષ્વપિ ચ યોધેષુ ચિન્તયઞ્શિનિપુઙ્ગવ ।
ત્વત્તઃ સુહૃત્તમં કઞ્ચિન્નાભિજાનામિ સાત્યકે ॥

યો હિ પ્રીતમના નિત્યં યશ્ચ નિત્યમનુવ્રતઃ ।
સ કાર્યે સામ્પરાયે તુ નિયોજ્ય ઇતિ મે મતિઃ ॥

યથા ચ કેશવો નિત્યં પાણ્ડવાનાનં પરાયણમ્ ।
તથા ત્વમપિ વાર્ષ્ણેય કૃષ્ણતુલ્યપરાક્રમઃ ॥

સોઽહં ભારં સમાધાસ્યે ત્વયિ તં વોઢુમર્હસિ ।
અભિપ્રાયં ચ મે નિત્યં ન વૃથા કર્તુમર્હસિ ॥

સ ત્વં ભ્રાતુર્વયસ્યસ્ય ગુરોરપિ ચ સંયુગે ।
કુરુ કૃચ્છ્રે સહાયાર્થમર્જુનસ્ય નરર્ષભ ॥

ત્વં હિ સત્યવ્રતઃ શૂરો મિત્રાણામભયઙ્કરઃ ।
લોકે વિખ્યાયસે વીર કર્મભિઃ સત્યવાગિતિ ॥

યો હિ શૈનેય મિત્રાર્થે યુધ્યમાનસ્ત્યજેત્તનુમ્ ।
પૃથિવીં ચ દ્વિજાતિભ્યો યો દદ્યાત્સ સમો ભવેત્ ॥

શ્રુતાશ્ચ બહવોઽસ્માભી રાજાનો યે દિવં ગતાઃ ।
દત્ત્વેમાં પૃથિવીં કૃત્સ્નાં બ્રાહ્મણેભ્યો યથાવિધિ ॥

દીયમાના ચ બહુભિર્દાસ્યતે ચ મુહુર્મહી ।
ન હિ કશ્ચિદ્રણે પ્રાણાન્મિત્રાર્થે ત્યક્તવાનિહ ॥

એવં ત્વામપિ ધર્માત્મન્પ્રયાચેઽહં કૃતાઞ્જલિઃ ।
પૃથિવીદાનતુલ્યં સ્યાદધિકં વા ફલં વિભો ॥

એક એવ સદા કૃષ્ણો મિત્રાણામભયઙ્કરઃ ।
રણે સન્તજતિ પ્રાણાન્દ્વિતીયસ્ત્વં ચ સાત્યકે ॥

વિક્રાન્તસ્ય ચ વીરસ્ય યુદ્ધે પ્રાર્થયતો યશઃ ।
શૂર એવ સહાયઃ સ્યાન્નેતરઃ પ્રાકૃતો જનઃ ॥

ઈદૃશે તુ પરામર્દે વર્તમાનસ્ય માધવ ।
ત્વદન્યો હિ રણે ગોપ્તા વિજયસ્ય ન વિદ્યતે ॥

શ્લાઘન્નેવ હિ કર્માણિ શતશસ્તવ પાણ્ડવઃ ।
મમ સઞ્ચનયન્હર્ષં પુનઃ પુનરકીર્તયત્ ॥

લઘુહસ્તશ્ચિત્રયોધી તથા લઘુપરાક્રમઃ ।
પ્રાજ્ઞઃ સર્વાસ્ત્રવિચ્છૂરો મુહ્યતે ન ચ સંયુગે ॥

મહાસ્કન્ધો મહોરસ્કો મહાબાહુર્મહાહનુઃ ।
મહાબલો મહાવીર્યઃ સ મહાત્મા મહારથઃ ॥

શિષ્યો મમ સખા ચૈવ પ્રિયોઽસ્યાહં પ્રિયશ્ચ મે ।
યુયુધાનઃ સહાયો મે પ્રમથિષ્યતિ કૌરવાન્ ॥

અસ્મદર્થં ચ રાજેન્દ્ર સન્નહ્યેદ્યદિ કેશવઃ ।
રામો વાપ્યનિરુદ્ધો વા પ્રદ્યુમ્નો વા મહારથઃ ॥

ગદો વા મારણો વાપિ સામ્વો વા સહ વૃષ્ણિભિઃ ।
સહાયાર્થં મહારાજ સઙ્ગ્રામોત્તમમૂર્ધનિ ॥

તથાપ્યહં નરવ્યાઘ્રં શૈનેયં સત્યવિક્રમમ્ ।
સાહાય્યે વિનિયોક્ષ્યામિ નાસ્તિ મેઽન્યોહિ તત્સમઃ ॥

ઇતિ દ્વૈતવને તાત મામુવાચ ધનઞ્જયઃ ।
પરોક્ષે ત્વદ્ગુણાંસ્તથ્યાન્કથયન્નાર્યસંસદિ ॥

તસ્ય ત્વમેવં સઙ્કલ્પં ન વૃથા કર્તુમર્હસિ ।
ધનઞ્જયસ્ય વાર્ષ્ણેય મમ ભીમસ્ય ચોભયોઃ ॥

યચ્ચાપિ તીર્થાનિ ચરન્નગચ્છં દ્વારકાં પ્રતિ ।
તત્રાહમપિ તે ભક્તિમર્જુનં પ્રતિ દૃષ્ટવાન્ ॥

ન તન્સૌહૃદનન્યેપુ મયા શૈનેય લક્ષિતમ્ ।
યથા ત્વમસ્માન્ભજસે વર્તમાનાનુપપ્લવે ॥

સોઽભિજાત્યા ચ ભક્ત્યા ચ સખ્યસ્યાચાર્યકસ્ય ચ ।
સૌહૃદસ્ય ચ વીર્યસ્ય કુલીનત્વસ્ય માધવ ॥

સત્યસ્ય ચ મહાવાહો અનુકમ્પાર્થમેવ ચ ।
અનુરૂપં મહેપ્વાસ કર્મ ત્વં કર્તુમર્હસિ ॥

સુયોધનો હિ સહસા ગતો દ્રોણેન દંશિતઃ ।
પૂર્વમેવાનુયાતાસ્તે કૌરવાણાં મહારથાઃ ॥

સુમહાન્નિનદશ્ચૈવ શ્રૂયતે વિજયં પ્રતિ ।
સ શૈનેય જવેનાશુ ગન્તુમર્હસિ માનદ ॥

ભીમસેનો વયં ચૈવ સંયત્તાઃ સહસૈનિકાઃ ।
દ્રોણમાવારયિષ્યામો યદિ ત્વાં પ્રતિયોત્સ્યતે ॥

પશ્ય શૈનેય સૈન્યાનિ દ્રવમાણાનિ સંયુગે ।
મહાન્તં ચરણે શબ્દં દીર્યમાણાં ચ ભારતીમ્ ॥

મહામારુતવેગેન સમુદ્રમિવ પર્વસુ ।
ધાર્તરાષ્ટબલં તાત વિક્ષિપ્તં સવ્યસાચિના ॥

રથૈર્વિપરિધાવદ્ભિર્મનુષ્યૈશ્ચ હયૈશ્ચ હ ।
સૈન્યં રજઃસમુદ્ભૂતમેતત્સમ્પરિવર્તતે ॥

સંવૃતઃ સિન્ધુસૌવીરૈર્નખરપ્રાસયોધિભિઃ ।
અત્યન્તોપચિતૈઃ શૂરૈઃ ફલ્ગુનઃ પરવીરહા ॥

નૈતદ્બલમસંવાર્યં શક્યો જેતું જયદ્રથઃ ।
એતે હિ સૈન્ધવસ્યાર્થે સર્વે સન્ત્યક્તજીવિતાઃ ॥

શરશક્તિધ્વજવરં હયનાગસમાકુલમ્ ।
પશ્યૈતદ્ધાર્તરાષ્ટ્રાણામનીકં સુદુરાસદમ્ ॥

શૃણુ દુન્દુભિનિર્ઘોષં શઙ્ખશબ્દાંશ્ચ પુષ્કલાન્ ।
સિંહનાદરવાંશ્ચૈવ રથનેમિસ્વનાંસ્તથા ॥

નાગાનાં શૃણુ શબ્દં ચ પત્તીનાં ચ સહસ્રશઃ ।
સાદિનાં દ્રવતાં ચૈવ શૃણુ કમ્પયતાં મહીમ્ ॥

પુરસ્તાત્સૈન્ધવાનીકં દ્રોણાનીકં ચ પૃષ્ઠતઃ ।
બહુત્વાદ્ધિ નરવ્યાઘ્ર દેવેન્દ્રમપિ પીડયેત્ ॥

અપર્યન્તે બલે મગ્નો જહ્યાદપિ ચ જીવિતમ્ ।
તસ્મિંશ્ચ નિહતે યુદ્ધે કથં જીવેત માદૃશઃ ॥

સર્વથા સમનુપ્રાપ્તઃ સુકૃચ્છ્રં ત્વયિ જીવતિ ।
શ્યામો યુવા ગુડાકેશો દર્શનીયશ્ચ પાણ્ડવઃ ॥

લઘ્વસ્ત્રશ્ચિત્રયોધી ચ પ્રવિષ્ટસ્યાત ભારતીમ્ ।
સૂર્યોદયે મહાબાહુર્દિવસશ્ચાતિવર્તતે ॥

તન્ન જાનામિ વાર્ષ્ણેય યદિ જીવતિ વા ન વા ।
કુરૂણાં ચાપિ તત્સૈન્યં સાગરપ્રતિમં મહત્ ॥

એક એવ ચ બીભત્સુઃ પ્રવિષ્ટસ્તાત ભારતીમ્ ।
અવિપહ્યાં મહાબાહુઃ સુરૈરપિ મહાહવે ॥

ન હિ મે વર્તતે બુદ્ધિરદ્ય યુદ્ધે કથઞ્ચન ।
દ્રોણોઽપિ રભસો યુદ્ધે મમ પીડયતે બલમ્ ॥

પ્રત્યક્ષં તે મહાબાહો યથાઽસૌ ચરતિ દ્વિજઃ । યુગપચ્ચ સમેતાનાં કાર્યાણાં ત્વં વિચક્ષણઃ ।
મહાર્થં લઘુસંયુક્તં કર્તુમર્હસિ માનદ ॥

તસ્ય મે સર્વકાર્યેષુ કાર્યમેતન્મતં મહત્ ।
અર્જુનસ્ય પરિત્રાણાં કર્તવ્યમિતિ સંયુગે ॥

નાહં શોચામિ દાશાર્હં ગોપ્તારં જગતઃ પતિમ્ ।
સ હિ શક્તો રણે તાત ત્રીઁલ્લોકાનપિ સઙ્ગતાન્ ॥

વિજેતું પુરુષવ્યાઘ્રઃ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે ।
કિમ્પુનર્ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય બલમેતત્સુદુર્બલમ્ ॥

અર્જુનસ્ત્વેષ વાર્ષ્ણેય પીડિતો બહુભિર્યુધિ ।
પ્રજહ્યાત્સમરે પ્રાણાંસ્તસ્માદ્વિન્દામિ કશ્મલમ્ ॥

તસ્ય ત્વં પદવીં ગચ્છ ગચ્છેયુસ્ત્વાદૃશા યથા ।
તાદૃશસ્યેદૃશે કાલે માદૃશેનાભિનોદિતઃ ॥

રણે વૃષ્ણિપ્રવીરાણાં દ્વાવેવાતિરથૌ સ્મૃતૌ ।
પ્રદ્યુમ્નશ્ચ મહાબાહુસ્ત્વં ચ સાત્વત વિશ્રુતઃ ॥

અસ્ત્રે નારાયણસમઃ સઙ્કર્ષણસમો બલે ।
વીરતાયાં નરવ્યાઘ્ર ધનઞ્જયસમો હ્યસિ ॥

ભીષ્મદ્રોણાવતિક્રમ્ય સર્વયુદ્ધવિશારદમ્ ।
ત્વામેવ પુરુષવ્યાઘ્રં લોકે સન્તઃ પ્રચક્ષતે ॥

સદેવાસુરગન્ધર્વાન્સકિન્નરમહોરગાન્ ।
યોધયેચ્ચ જગત્સર્વં વિજયેત રિપૂન્બહૂન્ ॥

ઇતિ બ્રુવન્તિ લોકેષુ જનાસ્તવ ગુણાંસ્તથા । સમાગમેષુ સર્વેષુ પૃથગેવ ચ સર્વદા ।
નાશક્યં વિદ્યતે લોકે સાત્યકેરિતિ માધવ ॥

તત્ત્વાં યદભિવક્ષ્યામિ તત્કુરુષ્વ મહાબલ ॥

સમ્ભાવના હિ લોકસ્ય મમ પાર્થસ્ય ચોભયોઃ ।
નાન્યથા તાં મહાબાહો સમ્પ્રકર્તુમિહાર્હસિ ॥

પરિત્યજ્ય પ્રિયાન્પ્રાણાન્રણે ચર વિભીતવત્ ।
ન હિ શૈનેય દાશાર્હા રણે રક્ષન્તિ જીવિતમ્ ॥

અયુદ્ધમનવસ્થાનં સઙ્ગ્રામે ચ પલાયનમ્ ।
ભીરૂણામસતાં માર્ગે નૈષ દાશાર્હસેવિતઃ ॥

તવાર્જુનો ગુરુસ્તાત ધર્માત્મા શિનિપુઙ્ગચ ।
વાસુદેવો ગુરુશ્ચાપિ તવ પાર્થસ્ય ધીમતઃ ॥

કારણદ્વયમેતદ્ધિ જાનંસ્ત્વામહમબ્રુવમ્ ।
માવમંસ્થા વચો મહ્યં ગુરુસ્તવ ગુરોર્હ્યહમ્ ॥

વાસુદેવમતં ચૈવ મમ ચૈવાર્જુનસ્ય ચ ।
સત્યમેતન્મયોક્તં તે યાહિ યત્ર ધનઞ્જયઃ ॥

એતદ્વચનમાજ્ઞાય મમ સત્યપરાક્રમ ।
પ્રવિશૈતદ્બલં તાત ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્મતેઃ ॥

પ્રવિશ્ય ચ યથાન્યાયં સઙ્ગમ્ય ચ મહારથૈઃ ।
યથાર્હમાત્મનઃ કર્મ રણે સાત્વત દર્શય ॥