Mahabharata · Chapter 6.54

mama putrasamādiṣṭaḥ kaliṅgoḥ vāhinīpatiḥ /
kathamadbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam //

carantaṃ gadayā vīra daṇḍahastamivāntakam /
yodhayāmāsa samare kaliṅgaḥ saha senayā //
sañjaya uvāca /

putreṇa tava rājendra sa tathokto mahābalaḥ /
mahatyā senayā guptaḥ prāyādbhīmarathaṃ prati //

tāmāpatantīṃ mahatīṃ kaliṅgānāṃ mahācamūm /
rathāśvanāgakalilāṃ pragṛhītamahāyudhām //

bhīmasenaḥ kaliṅgānāmārcchadbhārata vāhinīm /
ketumantaṃ ca naiṣādimāyāntaṃ saha cedibhiḥ //

tataḥ śrutāyuḥ sankruddho rājñā ketumatā saha /
āsasāda raṇe bhīmaṃ vyūḍhānīkeṣu cediṣu //

rathairanekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ narādhipa /
ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥka saha ketumān //

bhimasenaṃ raṇe rājansamantātparyavārayat /
cedimatsyakarūṣāśca bhīmasenapadānugāḥ //

abhyadhāvanta samare niṣādānsaha rājabhiḥ /
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham //

na prājānanta yodhāḥ svānparasparajighāṃsayā /
ghoramāsīttato yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥ //

yathendrasya mahārāja mahatyā daityasenayā /
tasya sainyasya sangrāme yudhyamānasya bhārata //

babhūva sumahāñśabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ /
anyonyaṃ sma tadā yodhā vikarṣanto viśāmpate //

mahīṃ cakruścitāṃ sarvāṃ śaśalohitasannibhām /
yodhāṃśca svānparānvāpi nābhyajānañjighāṃsayā //

svānapyādadate svāśca śūrāḥ paramadurjayāḥ /
vimardaḥ sumahānāsīdalpānāṃ bahubhiḥ saha //

kaliṅgaiḥ saha caidīnāṃ niṣādaiśca viśāmpate /
kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥ //

bhīmasenaṃ parityajya sannyavartanakta cedayaḥ /
sarvaiḥ kaliṅgairāsannaḥ sannivṛtteṣu cediṣu //

svabāhubalamasthāya abhyavarṣanta pāṇḍavam /
na cacāla rathopasthādbhīmaseno mahābalaḥ //

śitairavākiradbāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīm /
kāliṅgastu maheṣvāsaḥ putraścāsya mahārathaḥ //

śakradeva iti khyāto jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ /
tato bhīmo mahābāhurvidhunvanruciraṃ dhanuḥ //

yodhayāmāsa kāliṅgaṃ svabāhubalamāśritaḥ /
śakradevastu samare visṛjansāyakānbahūn //

aśvāñjaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ /
taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra bhīmasenamarindamam //

śakradevo'bhidudrāva śarairavakirañsitaiḥ /
bhīmasyopari rājendra śakradevo mahābalaḥ //

vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jalado yathā /
hatāśve tu rathe tiṣṭhanbhīmaseno mahābalaḥ //

śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadām /
sa tayā nihato rājankāliṅgatanayo rathāt //

virathaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalam /
kahatamātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥ //

rathairanekasāhasrairbhīmasyāvārayaddiśaḥ . ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ parivāritaḥ /
tato bhīmo mahāvegāṃ tyaktvā gurvī mahāgadāṃ //

nistriṃśamādade ghoraṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇam /
carma cāpratimaṃ rājannārṣabhaṃ puruṣarṣabha //

nakṣatrairardhacandraiśca śātakumbhamayaiścitam /
kāliṅgastu tataḥ kruddho dhanurjyāmavamṛjya ca //

pragṛhya ca śaraṃ ghoramekaṃ sarpaviṣopamam /
prāhiṇodbhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ //

tamāpatantaṃ vegena preritaṃ niśitaṃ śaram /
bhīmaseno dvidhā rājaṃściccheda vipulāsinā //

udakrośacca saṃhṛṣṭastrāsayāno varūthinīm /
kāliṅgo'tha tataḥ kruddho bhīmasenāya saṃyuge //

tomarānprāhiṇocchīghraṃ caturdaśa śilāśitān /
tānaprāptānmahābāhuḥ khagatāneva pāṇḍavaḥ //

ciccheda sahasā rājannasambhrānto varāsinā /
nityatya tu raṇe bhīmastomarānvai caturdaśa //

bhānumantaṃ tato bhīmaḥ prādravatpuruṣarṣabhaḥ /
bhānumāṃstu tato bhīmaṃ śaravarṣeṇa cchādayan //

nanāda balavannādaṃ nādayāno nabhastalam /
na ca taṃ mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ mahāhave //

tataḥ śabdena mahatā vinanāda mahāsvanaḥ /
tena nādena vitrastā kaliṅgānāṃ varūthinī //

na bhīmaṃ samare mene mānuṣaṃ bharatarṣabha /
tato bhīmo mahābāhurnarditvā vipulaṃ svanam //

sāsirvegavadāplutya dantābhyāṃ vāraṇottamam /
āruroha tato madhyaṃ nāgarājasya māriṣa //

tato mumoca kāliṅgaḥ śaktiṃ tāmakaroddvīdhā /
khaṅgena pṛthunā madhye bhānumantamathācchinat //

so'ntarāyudhinaṃ hatvā rājaputramarindamaḥ /
gurubhārasahe skandhe nāgasyāsimapātayat //

chinnaskandhaḥ sa vinadanpapāta gajayūthapaḥ /
ārugaṇaḥ sindhuvegana sānumāniva parvataḥ //

tatastasmādaplutya gajādbhārata bhārataḥ /
khaṅgapāṇiradīnātmā tasthau bhūmau sudaṃśitaḥ //

sa cacāra bahūnmārgānabhitaḥ pātayangajān /
agnicakramivāviddhaṃ sarvataḥ pratyadṛśyata //

aśvabṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ . padātīnāṃ ca saṅgheṣu vinighnañśoṇitokṣitaḥ /

śyenavadvyacaradbhīmo raṇe'riṣu balotkaṭaḥ /
chindaṃsteṣākaṃ śarīrāṇi śirāṃsi ca mahābalaḥ //

khaṅaghgekana śitadhāreṇa saṃyuge gajayodhinām /
padātirekaḥ sankruddhaḥ śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥ //

sammāhayāmāsa sa tānkālāntakayamopamaḥ /
mūḍhāśca te tamevājau vinadantaḥ samādravan //

sāsimuttamavegena vicarantaṃ mahāraṇe /
nikṛtya rathināṃ cājau ratheṣāśca yugāni ca //

jaghāna rathinaścāpi balavānripumardanaḥ /
bhīmasenaścaranmārgānsubahūnpratyadṛśyata //

bhrāntamāviddhamudbhrāntamāplutaṃ prasṛtaṃ plutam /
sampātaṃ samudīrṇaṃ ca darśayāmāsa pāṇḍavaḥ //

kecidagrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanā /
vinedurbhinnamarmāṇo nipetuśca gatāsavaḥ //

chainnadantāgrahastāśca bhinnakumbhāstathā'pare . viyodhāḥ svānyanīkāni jaghnurbhārata vāraṇāḥ /

nipetururvyāṃ ca tathā vinadanto mahāravān /
chinnāṃśca tomarānrājanmahāmātraśirāṃsi ca //

paristomānvicitrāṃśca kakṣyāśca kanakojjvalāḥ /
graiveyāṇyatha śaktīśca patākāḥ kaṇapāṃstathā //

tūṇīrānatha yantrāṇi dhanūṃṣi ca /
bhindipālāni śubhrāṇi totrāṇi cāṅkuśaiḥ saha //

ghaṇṭāśca vividhā rājanhemagarbhāntsarūnapi /
patataḥ pātitāṃścaiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ //

chinnagātrāvarakarairnihataiścāpa vāraṇaiḥ //
āsīdbhūmiḥka samāstīrṇā patitairbhūdharairiva //

vimṛdyaivaṃ mahānāgānmamardāśvānmahābalaḥ /
aśvārohavarāṃścaiva pātayāmāsa saṃyuge //

taddhoramabhavadyuddhaṃ tasya teṣāṃ ca bhārata /
khalīnānyatha yokrāṇi kakṣyāśca kanakojjvalāḥ //

paristomāśca prāsāśca ṛṣṭayaśca mahādhanāḥ /
kavacānyatha carmāṇi citrāṇyāstaraṇāni ca //

tatratatrāpaviddhaāni vyadṛśyanta mahāhave /
prāsairyantrairvicitraiśca śastraiśca vimalaistathā //

sa cakre vasudhāṃ kīrṇāṃ śabalaiḥ kusumairiva /
āplutya rathinaḥ kāścitparāmṛśya mahābalaḥ //

pātayāmāsa khaṅgena sadhvajānapi pāṇḍavaḥ /
muhurutpatato dikṣu dhāvataśca yaśasvinaḥka //

mārgāṃśca carataścitraṃ vyasmayanta raṇe janāḥ /
sa jaghāna padā kāṃścidvyākṣipyānyānapothayat //

khahgenānyāṃśca ciccheda nādenānyāṃśca bhīṣayan /
ūruvegena cāpyanyānpātayāmāsa bhūtale //

apare cainamālokya bhayātpañcatvamāgatāḥ /
evaṃ sā bahulā senā kaliṅgānāṃ tarasvinām //

parivārya raṇe bhīṣmaṃ bhīmasenamupādravat /
tataḥ kāliṅgayainyānāṃ pramukhe bharatarṣabha //

śrutāyuṣamabhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāt / tamāyāntamabhiprekṣya kāliṅgo navabhiḥ śaraiḥ /

bhīmasenamameyātmā pratyavidhyatstanāntare /
kaliṅgabāṇābhihatastotrārdita iva dvipaḥ //

bhīmasenaḥ prajajvāla krodenāgnirivaidhitaḥ /
athāśokaḥ samādāya rathaṃ hemapariṣkṛtam //

bhīmaṃ sampādayāmāsa rathena rathasārathiḥ /
tāmaruhya rathaṃ tūrṇaṃ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥ //

kaliṅgamabhidudrāva tiṣṭhitiṣṭheti cābravīt /
tataḥ śrutāyurbalāvānbhīmāya niśitāñśarān //

preṣayāmāsa sankruddho darśayanpāṇilāghavam /
sa kārmukavarotsṛṣṭairnavabhirniśitaiḥ śaraiḥ //

samāhato mahārāja kaliṅgena mahātmanā /
sañcukruśe bhṛśaṃ bhīmo daṇḍāhata ivoragaḥ //

kruddhaśca cāpamāyamya balavadbalināṃ varaḥ /
kaliṅgamavadhītpārtho bhīmaḥ saptabhirāyasaiḥ //

kṣurābhyāṃ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalau /
satyadevaṃ ca satyaṃ ca prāhiṇodyamasādanam //

tataḥ punameyātmā nāsacairniśitaistribhiḥ /
ketumantaṃ raṇe bhīmo'gamayadyamasādanam //

tataḥ kaliṅgāḥ sannaddhā bhīmasenamamarṣaṇam /
anīkairbahusāhasraiḥ kṣatriyāḥ samavārayan //

tataḥ śaktigadākhaṅgatomararṣṭiparaśvathaiḥ /
kaliṅgāśca tato rājanbhīmasenamavākiran //

sannivārya sa tāṃ ghorāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām /
gadāmādāya tarasā sannipatya mahābalaḥ //

bhīmaḥ saptaśatānvīrānanayadyamasādanam /
punaścaiva dvisāhasrānkaliṅgānarimardanaḥ //

prāhiṇonmṛtyulokāya tadadbhutamivābhavat /
evaṃ sa tānyanīkāni kaliṅgānāṃ punaḥpunaḥ //

bibheda samare tūrṇaṃ prekṣya bhīṣmaṃ mahāratham /
hatārohāśca mātaṅgāḥ pāṇḍavena kṛtā raṇe //

viprajagmuranīkeṣu meghā vātahatā iva /
mṛdgantaḥ svānyanīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ //

tato bhīmo mahābāhuḥ khaṅgahasto mahābhujaḥka /
samprahṛṣṭo mahāghoṣaṃ śaṅkhaṃ prādhmāpayadbalī //

sarvakāliṅgasainyānāṃ manāṃsi samakampayat /
mohaścāpi kaliṅgānāmāviveśa parantapa //

prākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ /
bhīmena samare rājangajendreṇeva sarvaśaḥ //

mārgānbahūnvicaratā dhāvatā ca tatastataḥ /
muhurutpatatā caiva sammohaḥ samapadyata //

bhīmasenabhayatrastaṃ sainyaṃ ca samakampata /
kṣobhyamāṇamasambādhaṃ grāheṇeva mahatsaraḥ //

trāsiteṣu ca sarveṣu bhīmenādbhutakarmaṇā /
punarāvartamāneṣu vidravatsu ca saṅghaśaḥ //

sarvakāliṅgayodheṣu pāṇḍūnāṃ dhvajinīpatiḥ /
abravītsvānyanīkāni yudhyadhvamiti pārṣataḥ //

senāpativacaḥ śrutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥ / bhīmamevābhyavartanta rathānīkaiḥ prahāribhiḥ // 6-54-93adharmarājaśca tānsarvānupajagrāha pāṇḍavaḥ / mahatā meghavarṇena nāgānīkena pṛṣṭhataḥ //

evaṃ sannodya sarvāmi svānyanīkāni pārṣataḥ /
bhīmasenasya jagrāha pārṣṇi satpuruṣairvṛtaḥ //

na hi pañcālarājasya loke kaścana vidyate /
bhīmasātyakayoranyaḥ prāṇebhyaḥ priyakṛttamaḥ //

so'paśyacca kaliṅgeṣu carantamarisūdanaḥ /
bhīmasenaṃ mahābāhuṃ pārṣataḥ paravīrahā //

nanarda bahudhā rājanhṛṣṭaścāsītparantapaḥ /
śaṅkhaṃ dadhmau ca samare siṃhanādaṃ nanāda ca //

sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkṛte / kovidāradhvajaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasat /

dhṛṣṭadyumnastu taṃ dṛṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutam //
bhīmasenamameyātmā trāṇāyājau samabhyayāt //

tau dūrātsātyakiṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavṛkodarau . kaliṅgānsamare vīrau yodhayetāṃ manasvinau /

sa tatra gatvā śaineyo javena jayatāṃ varaḥ /
pārthapārṣatayoḥ pārṣiṃ jagrāha puruṣarṣabhaḥ //

sa kṛtkavā dāruṇaṃ karma pragṛhītaśarāsanaḥ /
āsthito raudramātmānaṃ kaliṅgānanvavaikṣata //

kaliṅgaprabhavāṃ caiva māṃsaśoṇitakardamām /
rudhirasyandinīṃ tatra bhīmaḥ prāvartayannadīm //

antareṇa kaliṅgānāṃ pāṇḍavānāṃ ca vāhinīm /
tāṃ santatāra dustārāṃ bhīmaseno mahābalaḥ //

bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā prākrośaṃstāvakā nṛpa /
kālo'yaṃ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ kasaha yudhyate //

tataḥ śāntanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṃ ninadaṃ raṇe /
abhyayāttvarito bhīmaṃ vyūḍhānīkaḥ samantataḥ //

taṃ sātyakirbhīmaseno dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ /
abhyadravanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam //

parivārya tu te sarve gāṅgeyaṃ tarasā raṇe /
tribhistribhiḥ śarairghorairbhīṣmamānarcchurojasā //

pratyavidhyata tānsarvānpitā devavratastava /
yatamānānmaheṣvāsāṃstribhistribhirajihmagaiḥ //

tataḥ śarasahasreṇa sannivārya mahārathān /
hayānkāñcanasannāhānbhīmasya nyahanaccharaiḥ //

hatāśve sa rathe tiṣṭhanbhīmasenaḥ pratāpavān /
śaktiṃ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṃ prati //

aprāptāmatha tāṃ śaktiṃ pitā devavratastava /
tridhā ciccheda samare sā pṛthivyāmaśīryata //

tataḥ śaikyāyasīṃ gurvī pragṛhya balavāngadām /
bhīmasenastatastūrṇaṃ pupluve manujarṣabha //

sātyako'pi tatastūrṇaṃ bhīmasya priyakāmyayā /
gāṅgeyasārathiṃ tūrṇaṃ pātayāmāsa sāyakaiḥ //

bhīṣmastu nihate tasminsārathau rathināṃ varaḥ /
vātāyamānaistairaśvairapanīto raṇājirāt //

bhīmasenastato rājannapayāte mahāvrate /
prajajvāla yathā vahnirdahankakṣamivaidhitaḥ //

sa hatvā sarvakāliṅgānsenāmadhye vyatiṣṭhata /
nainamabhyutsahankecittāvakā bharatarṣabha //

dhṛṣṭadyumnastamāropya svarathe rathināṃ varaḥ /
paśyatāṃ sarvasainyānāmapovāhaka yaśasvinam //

sampūjyamānaḥ pāñcālyairmatsyaiśca bharatarṣabha /
dhṛṣṭadyumnaṃ pariṣvajya sameyādatha sātyakim //

athābravīdbhīmasenaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ /
praharṣayanyaduvyāghro dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ //

diṣṭyā kāliṅgarājaśca rājaputraśca ketumāna /
śakradevaśca kāliṅgaḥ kaliṅgāśca mṛdhe hatāḥ //

svabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasankulaḥ /
mahāpuruṣabhūyiṣṭho dhīrayodhaniṣevitaḥ //

mahāvyūhaḥ kaliṅgānāmekena mṛditastvayā . evamuktvā śinernaptā dīrghabāhurarindama /
rathādrathamabhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavam //

tataḥ svarathamāsthāya punareva mahārathaḥ /
tāvakānavadhītkruddho bhīmasya balamādadhat //