Mahabharata · Chapter 6.48

evaṃ śvete maheṣvāse prāpte śalyarathaṃ prati /
kuravaḥ pāṇḍaveyāśca kimakurvata sañjaya //

bhīṣmaḥ śāntanavaḥ kiṃ vā tanmamācakṣva pṛcchataḥ /
sañjaya uvāca /
rājañśatasahasrāṇi tataḥ kṣatriyapuṅgavāḥ //

śvetaṃ senāpatiṃ śūraṃ puraskṛtya mahārathāḥ /
rājño balaṃ darśayantastava putrasya bhārata //

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya trātumaicchanmahārathāḥ /
abhyavartanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam //

jighāṃsantaṃ yudhāṃśreṣṭhaṃ tadāsīttumulaṃ mahat /
tatte'haṃ sampravakṣyāmi mahāvaiśasamacyuta //

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yathā yuddhamavartata /
tatrākarodrathopasthāñśūnyāñśāntanavo bahūn //

tatrādbhutaṃ mahaccakre śarairārcchadrathottamān /
samāvṛṇoccharairarkamarkatulyapratāpavān //

nudansamantātsamare ravirudyanyathā tamaḥ /
tenājau preṣitā rājañśarāḥ śatasahasraśaḥ //

kṣatriyāntakarāḥ saṅkhye mahāvegā mahābalāḥ /
śirāṃsi pātayāmāsurvīrāṇāṃ śataśo raṇe //

gajānkaṇṭakasannāhānvajreṇeva śiloccayān /
rathā ratheṣu saṃsaktā vyadṛśyanta viśāmpate //

eke rathaṃ paryavahaṃsturagāḥ saturangamam /
yuvānaṃ nihataṃ vīraṃ lambamānaṃ sakārmukam //

udīrṇāśca hayā rājanvahanaktastatratatra ha /
baddhasvaṅganiṣaṅgāśca vidhvastaśiraso hatāḥ //

śataśaḥ patitā bhūmau vīraśayyāsu śerate /
parasperaṇa dhāvantaḥ patitāḥ punarutthitāḥ //

utthāya ca pradhāvanto dvandvayuddhamavāpnuvan /
pīḍitāḥ punaranyonyaṃ luṭhanto raṇamūrdhani //

sacāpāḥ saniṣaṅgāśca jātarūpapariṣkṛtāḥ /
visrabdhahatavīrāśca śataśaḥ paripīḍitāḥ //

tenatenābhyadhāvanta visṛjantaśca bhārata /
matto gajaḥ paryavartaddhayāṃśca hatasādinaḥ //

sarathā rathinaścāpi vimṛdgantaḥ samantataḥ /
syāndanādapatatkaścinnihato'nyena sāyakaiḥ //

hatasārathirapyuccaiḥ papāta kāṣṭhavadrathaḥ /
yudhyamānasya sangrāme vyūḍhe rajasi cotthite //

dhanuḥkūjitavijñānaṃ tatrāsītpratiyuddhyataḥ /
gātrasparśena yodhānāṃ vyajñāsta paripanthinam //

yuddhyamānaṃ śarai rājansiñjinīdhvajinīravāt /
anyonyaṃ vīrasaṃśabdo nāśrūyata bhaṭaiḥ kṛtaḥ //

śabdāyamāne sangrāme paṭahe karṇadāriṇi /
yudhyamānasya sangrāme kurvataḥ pauruṣaṃ svakam //

nāśrauṣaṃ nāmagotrāṇi kīrtanaṃ ca parasparam /
bhīṣmacāpacyutairbāṇairārtānāṃ yudhyatāṃ mṛdhe //

paraspareṣāṃ vīrāṇāṃ manāṃsi samakampayan /
tasminnatyākule yuddhe dāruṇe romaharṣaṇe //

pitā putraṃ ca samare nābhijānāti kaścana /
cakre bhagne yuge cchinne ekadhurye haye hataḥ //

ākṣiptaḥ syandanādvīraḥ samārathirajihmagaiḥ /
evaṃ ca samare sarve vīrāśca virathīkṛtāḥ //

tena tena sma dṛśyante dhāvamānāḥ samantataḥ /
gajo hataḥ śiraśchinnaṃ marma bhinnaṃ hayo hataḥ //

ahataḥ kopi naivāsīdbhīṣme naghnati śātravān /
śvetaḥ kurūṇāmakarotkṣayaṃ tasminmahāhave //

rājaputrānrathodārānavadhīcchatasaṅghaśaḥ /
ciccheda rathināṃ bāṇaiḥ śirāṃsi bharatarṣabha //

sāṅgadā bāhavaścaiva dhanūṃṣi ca samantataḥ /
ratheṣāṃ rathacakrāṇi tūṇīrāṇi yugāni ca //

chatrāṇi ca mahārhāṇi patākāśca viśāmpate /
hayaighāśca rathaughāśca naraughāścaiva bhārata //

vāraṇāḥ śataśaścaiva hatāḥ śvetena bhārata /
vayaṃ śvetabhayādbhītā vihāya rathasattamam //

apayātāstathā paścādvibhuṃ paśyāma dhṛṣṇavaḥ /
śarapātamatikramya kuravaḥ kurunandana //

bhīṣmaṃ śāntanavaṃ yuddhe sthitāḥ paśyāma sarvaśaḥ /
adīno dīnasamaye bhīṣmo'smākaṃ mahāhave //

ekastasthau naravyāghro girirmerurivācalaḥ /
ādadāna iva prāṇānsavitā śiśirātyaye //

gabhastibhirivādityastasthau śaramarīcimān /
sa mumoca maheṣvāsaḥ śarasaṅghānanekaśaḥ //

nighnannamitrānsamare vajrapāṇirivāsurān /
te vadhyamānā bhīṣmeṇa prajahustaṃ mahābalam //

svayūthādiva te yūthānmuktaṃ bhūmiṣu dāruṇam /
tamevamupalakṣyaiko hṛṣṭaḥ puṣṭaḥ parantapa //

duryodhanapriye yuktaḥ pāṇḍavānpariśocayan /
jīvitaṃ dustyajaṃ tyaktvā bhayaṃ ca sumahāhave //

pātayāmāsa sainyāni pāṇḍavānāṃ viśāmpate /
praharantamanīkāni pitā devavratastava //

dṛṣṭvā senāpatiṃ bhīṣmastvaritaḥ śvetamabhyayāt /
sa bhīṣmaṃ śarajālena mahatā samavākirat //

śvetaṃ cāpi tathā bhīṣmaḥ śaraughaiḥ samavākirat /
tau vṛṣāviva nardantau mattāviva mahādvipau //

vyāghrāviva susaṃrabdhāvanyonyamabhijaghnatuḥ /
astrairastrāṇi saṃvārya tatastau puruṣarṣabhau //

bhīṣmaḥ śvetaśca yuyudhe parasparavadhaiṣiṇau /
ekāhnā nirdahedbhīṣmaḥ pāmḍavānāmanīkinīm //

śaraiḥ paramasankruddho yadi śveto na pālayet /
pitāmahaṃ tato dṛṣṭvā śveto vimukhīkṛtam //

praharṣaṃ pāṇḍavā jagmuḥ putraste vimanābhavat /
tato duryodhanaḥ kruddhaḥ pārthivaiḥ parivāritaḥ //

sasainyaḥ pāṇḍavānīkamabhyadravata saṃyuge /
durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viśāmpatiḥka //

bhīṣmaṃ jugupurāsādya tava putreṇa noditāḥ /
dṛṣṭvā tu pārthivaiḥ sarvairduryodhanapurogamaiḥ //

pāṇḍavānāmanīkāni vadhyamānāni saṃyuge /
śveto gāṅgeyamutsṛjya tava putrasya vāhinīm //

nāśayāmāsa vegena vāyurvṛkṣānivaujasā /
drāvayitvā camūṃ rājanvairāṭiḥ krodhamūrcchitaḥ //

āpatatsahasā bhūyo yatra bhīṣmo vyavasthitaḥ /
tau tatropagatau rājañśaradīptau mahābalau //

ayudhyetāṃ mahātmānau yathobhau vṛtravāsavau /
anyonyaṃ tu mahārāja parasparavadhaiṣiṇau //

nigṛhya kārmukaṃ śveto bhīṣmaṃ vivyādha saptabhiḥ /
parākramaṃ tatastasya parākramya parākramī //

tarasā vārayāmāsa matto mattamiva dvipam /
śvetaḥ śāntanavaṃ bhūyaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ //

vivyādha pa़ñcaviṃśatyā tadadbhutamivābhavat /
taṃ pratyavidhyaddaśabhirbhīṣmaḥ śāntanavastadā //

sa viddhastena balavānnākampata yathā'calaḥ /
vairāṭiḥ samare kruddho bhṛśamāyamya kārmukam //

ājaghāna tato bhīṣmaṃ śvetaḥ kṣatriyanandanaḥ /
samprahasya tata śvetaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan //

ghanuściccheda bhīṣmasya navabhirdaśadhā śaraiḥ /
sandhāya viśikhaṃ caiva śaraṃ lomapravāhinam //

unmamātha tatastālaṃ dhvajaśīrṣaṃ mahātmanaḥ /
ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā bhīṣmasya tanayāstava //

hataṃ bhīṣmamamanyanta śvetasya vaśamāgatam /
pāṇḍavāścāpi saṃhṛṣṭā dadhmuḥ śaṅkhānmudā yutāḥ //

bhīṣmasya patitaṃ ketuṃ dṛṣṭvā tālaṃ mahātmanaḥ /
tato duryodhanaḥ krodhātsvamanīkamanodayat //

yattā bhīṣmaṃ parīpsadhvaṃ rakṣamāṇāḥ samantataḥ /
mā naḥ prapaśyamānānāṃ śvetānmṛtyumavāpsyati //

bhīṣmaḥ śāntanavaḥ śūrastathā satyaṃ bravīmi vaḥ /
rājñastu vacanaṃ śratvā tvaramāṇā mahārathāḥ //

balena caturaṅgeṇa gāṅgeyapranvapālayan /
bāhlīkaḥ kṛtavarmā ca śalaḥ śalyaśca bhārata //

jalasandho vikarṇaśca citraseno viviṃśatiḥ /
tvaramāṇāstvarākāle parivārya samantataḥ //

śastravṛṣṭiṃ sutumulāṃ śvetasyoparyapātayan /
tānkruddho niśitairbāṇaistvaramāṇo mahārathaḥ //

avārayadameyātmā darśayanpāṇilāghavam /
sa nivārya tu tānsarvānkesarī kuñjarāviva //

mahatā śaravarṣeṇa bhīṣmasya dhanurācchinat /
tato'nyaddhanurādāya bhīṣmaḥ śāntanavo yudhi //

śvetaṃ vivyādha rājendra kaṅkapatraiḥ śitaiḥ śaraiḥ /
tataḥ senāpatiḥ kruddho bhīṣmaṃ bahubhirāyasaiḥ //

vivyādha samare rājansarvalokasya paśyataḥ /
tataḥ pravyathito rājā bhīṣmaṃ dṛṣṭvā nivāritam //

pravīraṃ sarvalokasya śvetena yudhi vai tadā /
niṣṭhānakaśca sumahāṃstava sainyasya cābhavat //

taṃ vīraṃ vāritaṃ dṛṣṭvā śvetena śaravikṣatam /
hataṃ śvetena manyante śvetasya vaśamāgatam //

tataḥ krodhavaśaṃ prāptaḥ pitā devavratastava /
dhvajamunmatitaṃ dṛṣṭvā tāṃ ca senāṃ nivāritām //

śvetaṃ prati mahārāja vyasṛjatptāyakānbahūn /
tānāvārya raṇe śveto bhīṣmasya rathināṃ varaḥ //

dhanuściccheda bhallena punareva pitustava /
utsṛjya kārmukaṃ rājangāṅgeyaḥ krodhamūrcchitaḥ //

anyatkārmukamādāya vipulaṃ balavattaram /
tatra sandhāya vipulānbhallānsapta śilāśitān //

caturbhiśca jaghānāśvāñśvetasya pṛtanāpateḥ /
dhvajaṃ dvābhyāṃ tu ciccheda saptamena ca sārathe //

śiraściccheda bhallena sankruddho'laghuvikramaḥ /
hatāśvasūtātsu rathādavaplutya mahābalaḥ //

amarṣavaśamāpanno vyākulaḥ samapadyata /
virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śvetaṃ dṛṣṭvā pitāmahaḥ //

tāḍayāmāsa niśitaiḥ śarasaṅghaiḥ samantataḥ /
sa tāḍyamānaḥ samare bhīṣmacāpacyutaiḥ śaraiḥ //

svarathe dhanurutsṛjya śaktiṃ jagrāha kāñcanīm /
tataḥ śaktiṃ raṇe śveto jagrāhograṃ mahābhayām //

kāladaṇḍopamāṃ ghorāṃ mṛtyorjihvāmeva śvasan /
abravīcca tadā śveto bhīṣmaṃ śāntanavaṃ raṇe //

tiṣṭhedānīṃ susaṃrabdhaḥ paśya māṃ puruṣo bhava /
evamuktvā maheṣvāso bhīṣmaṃ yudhi parākramī //

tataḥ śaktimameyātmā cikṣepa bhujagopamām /
pāṇḍavārthe parākrāntastavānarthaṃ cikīrṣukaḥ //

hāhākāro mahānāsītputrāṇāṃ te viśāmpate /
dṛṣṭvā śaktiṃ mahāghorāṃ mṛtyordaṇḍasamaprabhām //

śvetasya karanirmuktāṃ nirmuktoragasannibhām /
apatatsahasā rājanmaholkeva nabhastalāt //

jvalantīmantarikṣe tāṃ jvālābhiriva saṃvṛtām /
asambhrāntastadā rājanpitā devavratastava //

aṣṭabhirnavabhirbhīṣmaḥ śaktiṃ ciccheda patribhiḥ /
utkṛṣṭahemavikṛtāṃ nikṛtāṃ niśitaiḥ śaraiḥ //

uccukruśustataḥ sarve tāvakā bharatarṣabha /
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā vairāṭiḥ krodhamūrcchitaḥ //

kālopahatacetāstu kartavakyaṃ nābhyajānata /
krodhasammūrcchito rājanvairāṭiḥ prahasanniva //

gadāṃ jagrāha saṃhṛṣṭo bhīṣmasya nidhanaṃ prati /
krodhena raktanayano daṇḍapāṇirivāntakaḥ //

bhīṣmaṃ samidudrāva jalaugha iva parvatam /
tasya vegamasaṃvāryaṃ matvā bhīṣmaḥ pratāpavān //

prahāravipramokṣārthaṃ sahasā dharaṇīngataḥ /
śvetaḥ krodhasamāviṣṭo bhrāmayitvā tu tāṃ gadām //

rathe bhīṣmasya cikṣepa yathā devo dhaneśvaraḥ /
tayā bhīṣmanipātinyā sa ratho bhasmasātkṛtaḥ //

sadhvajaḥ saha sūtena sāśvaḥ sayugabandhuraḥ /
virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ bhīṣmaṃ dṛṣṭvā rathottamakāḥ //

abhyadhāvanta sahitāḥ śalyaprabhṛtayo rathāḥ /
tato'nyaṃ rathamāsthāya dhanurvisphārya durmanāḥ //

śanakairabhyāyācchvetaṃ gāṅgeyaḥ prahasanniva /
etasminnantare bhīṣmaḥ śuśrāva vipulāṃ giram //

ākāśādīritāṃ divyāmātmano hitasambhavām /
bhīṣmabhīṣma mahābāho śīghraṃ yatnaṃ kuruṣva vai //

eṣa hyasya jaye kālo nirdiṣṭo viśvayoninā /
etacchrutvā tu vacanaṃ devadūtena bhāṣitam //

samprahṛṣṭamanā bhūtvā vadhe tasya mano dadhe /
virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śvetaṃ dṛṣṭvā padātinam //

sahitāstvabhyavartanta parīpsanto mahārathāḥ /
sātyakirbhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ //

kaikeyo dhṛṣṭaketuśca abhimanyuśca vīryavān /
etānāpatataḥ sarvāndroṇaśalyakṛpaiḥ saha //

avārayadameyātmā vārivegānivācalaḥ /
sa niruddheṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu //

śvetaḥ khaṅgamathākṛṣya bhīṣmasya dhanurācchināt /
tadapāsya dhanuśchinnaṃ tvaramāṇaḥ pitāmahaḥ //

devadūtavacaḥ śrutvā vadhe tasya mano dadhe /
tataḥ pracaramāṇastu pitā devavratastava //

anyatkārmukamādāya tvaramāṇo mahārathaḥ /
kṣaṇena sajyamakarocchakracāpasamaprabham //

pitā te bharataśreṣṭha śvetaṃ dṛṣṭvā mahārathaiḥ /
vṛtaṃ taṃ manujavyāghrairbhīmasenapurogamaiḥka //

abhyavartata gāṅgeyaḥ śvetaṃ senāpatiṃ drutam /
āpatantaṃ tato bhīṣmo bhīmasenaṃ pratāpavān //

ājaghne viśikhaiḥ ṣaṣṭyā senānyaṃ sa mahārathaḥ /
abhimanyuṃ ca samare pitā devavratastava //

ājaghne bharataśreṣṭhastribhiḥ sannataparvabhiḥ . sātyakiṃ ca śatenājau bharatānāṃ pitāmahaḥ // 6-48-110adhṛṣṭadyumnaṃ ca viṃśatyā kaikeyaṃ cāpi pañcabhiḥ . tāṃśca sarvānmaheṣvāsānpitā devavratastava //

vārayitvā śarairghoraiḥ śvetamevābhidudruve /
tataḥ śaraṃ mṛtyusamaṃ bhārasādhanamuttamam //

vikṛṣya balavānbhīṣmaḥ samādhatta durāsadam /
brahmāstreṇa susaṃyuktaṃ taṃ śaraṃ lomavāhinam //

dadṛśurdevagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ /
sa tasya kavacaṃ bhitvā hṛdayaṃ cāmitaujasaḥ //

jagāma dharaṇīṃ bāṇo mahāśaniriva jvalan /
astaṃ gacchanyathā'dityaḥ prabhāprādāya satvaraḥ //

evaṃ jīvitamādāya śvetadehāñjagāma ha /
taṃ bhīṣmeṇa naravyāghraṃ tathā vinihataṃ yudhi //

prapatantamapaśyāma gireḥ śṛṅgamiva cyutam /
aśocanpāṇḍavāstatra kṣatriyāśca mahārathāḥ //

prahṛṣṭāśca sutāstubhyaṃ kuravaścāpi sarvaśaḥ . 6-48-117btato duḥśāsano rājañśvetaṃ dṛṣṭvā nipātitam //

vāditraninadairghorairnṛtyati sma samantataḥ /
tasminhate maheṣvāse bhīṣmeṇāhavaśobhinā //

prāvepanta maheṣvāsāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ /
tato dhanañjayo rājanvārṣṇeyaścāpi sarvaśaḥ //

avahāraṃ śanaiścakrurnihate vāhinīpatau /
tato'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata //

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nardatāṃ ca muhurmuhuḥ . pārthā vimanaso bhūtvā nyavartanta mahārathāḥ /
cintayanto vadhaṃ ghoraṃ dvairathena parantapāḥ //