Mahabharata · Chapter 6.43

gītā sugītā kartavyā kimanyaiḥ śāstrasangrahaiḥ /
yā svayaṃ padmanābhasya sukhapadmādviniḥsṛtā //

sarvaśāstramayī gītā sarvadevamayo hariḥ /
sarvatīrthamayī gaṅgā sarvadevamayo manuḥ //

gītā gaṅgā ca gāyatrī govindeti hṛdi sthite /
caturgakārasaṃyukte punarjanma na vidyate //

ṣaṭśatāni saviṃśāni ślokānāṃ prāha keśavaḥ /
arjunaḥ saptapañcāśatsaptaṣaṣṭiṃ tu sañjayaḥ //

dhṛtarāṣṭraḥ ślokamekaṃ gītāyā mānamucyate . bhāratāmṛtasarvasvagītāyā mathitasya ca /
sāramuddhṛtya kṛṣṇena arjunasya mukhe hutam //
sañjaya uvāca /

tato dhanañjayaṃ dṛṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇam /
punareva mahānādaṃ vyasṛjanta mahārathāḥka //

pāṇḍavāḥ somakāścaiva ye caiṣāmanuyāyinaḥ /
dadhmuśca muditāḥ śaṅkhānvīrāḥ sāgarasambhavān //

tato bheryaśca peśyaśca krakacā goviṣāṇikāḥ /
sahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdo mahānabhūt //

tathā devāḥ sagandharvāḥ pitaraśca janādhipa /
siddhacāraṇasaṅghāśca samīyuste didṛkṣayā //

ṛṣayaśca mahābhāgāḥ puraskṛtya śatakratum /
samīyustatra sahitā druṣṭuṃ tadvaiśasaṃ mahat //

te sene stimite sañje vīkṣamāṇe parasparam /
gaṅgāyamunayorvego yathaivaitya parasparam //

evaṃ pravatte te sene niḥśabde janasaṃsadi . citre paṭa ivālekhye darśanīyatare śubhe //

tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā yuddhāya samavasthite /
te sene sāgaraprakhye muhuḥ prajvalite nṛpa //

vimucya kavacaṃ vīro nikṣipya ca varāyudham /
avaruhya rathātkṣipraṃ padmyāmeva kṛtāñjaliḥ //

pitāmahamabhiprekṣya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ /
vāgyataḥ prayayau dhīraḥ prāṅbhukho ripuvāhinīm //

taṃ prayāntamabhiprebhya kuntīputro dhanañjayaḥ /
avatīrya rathāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ sahito'nvayāt //

vāsudevaśca bhagavānpṛṣṭhato'nujagāma tam /
tathā mukhyāśca rājānastaccittā jagmurutsukāḥ //
arjuna uvāca /

kiṃ te vyavasitaṃ rājanyadasmānapahāya vai /
pradmyāmeva prayāto'si prāṅmukho ripuvāhinīm //
bhīmasena uvāca /

kva gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥ /
daṃśiteṣvarisainyeṣu bhrātṝnutsṛjya pārthiva //
nakula uvāca /

evaṃ gate tvayi jyeṣṭhe mama bhrātari bhārata /
bhīme dunoti hṛdayaṃ brūhi gantā bhavānkva nu //
sahadeva uvāca /

asminraṇasamūhe vai vartamāne mahābhaye /
utsṛjya kva nu gantāsi śatrūnabhimukho nṛpa //
sañjaya uvāca /

evamābhāṣyamāṇo'pi bhrātṛbhiḥ kurunandanaḥ /
novāca vāgyataḥ kiñcidgacchatyeva yudhiṣṭhiraḥ //

tānuvāca mahāprājño vāsudevo mahāmanāḥ /
abhiprāyo'sya vijñāto mayeti prahasanniva //

eṣa bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ gautamaṃ śalyameva ca /
anumānya gurūnsarvānyotsyate pārthivo'ribhiḥ //

śrūyate hi purākalpe gurūnananumānya yaḥ /
yudhyate sa bhavedvyaktamapadhyāto mahattaraiḥ //

anumānya yathāśāstraṃ yastu yudhyenmahattaraiḥ /
dhruvastasya jayo yuddhe bhavediti matirmama //

evaṃ bruvati kṛṣṇe'tra dhārtarāṣṭracamūṃ prati /
hāhākāro mahānāsīnniḥśabdāstvapare'bhavan //

dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ dūrāddhārtarāṣṭrasya sainikāḥ . mithaḥ sankathayāñcakrureṣo hi kulapāṃsanaḥ // 6-43-29avyaktaṃ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmamantikam . yudhiṣṭhiraḥ sasodaryaḥ śaraṇārthaṃ prayācakaḥ //

dhanañjaye kathaṃ nāthe pāṇḍave ca vṛkodare /
nakule sahadeve ca bhītirabhyeti pāṇḍavam //

na nūnaṃ kṣatriyakule jātaḥ samprathite bhuvi /
yathā'sya hṛdayaṃ bhītamalpasatvasya saṃyuge //

tataste sainikāḥ sarve praśaṃsanti sma kauravān /
hṛṣṭāḥ sumanaso bhūtvā celāni dudhuvuśca ha //

vyanindaṃśca tathā sarve yodhāstava viśāmpate /
yudhiṣṭhiraṃ sasodaryaṃ sahitaṃ keśavanena hi //

tatastatkauravaṃ sainyaṃ dhikvṛtvā tu yudhiṣṭhiram /
niḥśabdamabhavattūrṇaṃ punareva viśāmpate //

kiṃ nu vakṣyāti rājā'sau kiṃ bhīṣmaḥ prativakṣyati /
kiṃ bhīmaḥ samaraślāghī kiṃ nu kṛṣṇārjunāviti //

vivakṣitaṃ kimasyeti saṃśayaḥ sumahānabhūt /
ubhayo senayo rājanyudhiṣṭhirakṛte tadā //

so'vagāhya camūṃ śatroḥ śaraśaktisamākulām /
bhīṣmamevābhyāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ //

tamuvāca tataḥ pādau kārabhyāṃ pīḍya pāṇḍavaḥ /
bhīṣmaṃ śāntanavaṃ rājā yuddhāya samupasthitam //
yudhiṣṭhira uvāca /

āmantraye tvāṃ durdharṣa tvayā yotsyāmahe saha /
anajānīhi māṃ tāta āśiṣaśca prayojaya //
bhīṣma uvāca /

yadyevaṃ nābhigacchethā yudhi māṃ pṛthivīpate /
śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parībhāvāya bhārata //

prīto'haṃ putra yudhyasva jayamāpnuhi pāṇḍava /
yatte'bhilaṣitaṃ cānyattadavāpnuhi saṃyuge //

vriyatāṃ ca varaḥ pārtha kimasmatto'bhikāṅkṣasi /
evaṃ gate mahārāja na tavāsti parājayaḥ //

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit /
iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ //

atastvāṃ klībavadvākyaṃ bravīmi kurunandana /
bhṛto'stmyarthena kauravya yuddhādanyatkimicchasi //
yudhiṣṭhira uvāca /

mantrayasva mahābāho hitaiṣī mama nityaśaḥ /
yudhyasva kauravasyārthe mamaiṣa satataṃ varaḥ //
bhīṣma uvāca /

rājankimatra sāhyaṃ te karomi kurunandana /
kāmaṃ yotsye parasyārthe brūhi yatte vivakṣitam //
yudhiṣṭhira uvāca /

kathaṃ jayeyaṃ sangrāme bhavantamaparājitam /
etanme mantraya hitaṃ yadi śreyaḥ prapaśyasi //
bhīṣma uvāca /

nainaṃ paśyāmi kaunteya yo māṃ yudhyantamāhave /
vijayeta pumānkaśtitsākṣādapi śatakratuḥ //
yudhiṣṭhira uvāca /

hanta pṛcchāmi tasmāttvāṃ pitāmaha namostu te /
vadhopāyaṃ bravīhi tvamātmanaḥ samare paraiḥ //
bhīṣma uvāca /

na sma taṃ tāta paśyāmi samare yo jayeta mām /
na tāvanmṛtyukālo'pi punarāgamanaṃ kuru //
sañjaya uvāca /

tato yudhiṣṭhiro vākyaṃ bhīṣmasya kurunandana /
śirasā pratijagrāha bhūyastamabhivādya ca //

prāyātpunarmahābāhurācāryasya rathaṃ prati /
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena bhrātṛbhiḥ saha //

sa droṇamabhivādyātha kṛtvaṃ cābhipradakṣiṇam /
uvāca rājā durdharṣamātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ //

āmantraye tvāṃ bhagavanyotsye vigitakalmaṣaḥ /
kathaṃ jaye ripūnsarvānanujñātastvayā dvija //
droṇa uvāca /

yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ /
śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parībhāvāya sarvaśaḥ //

tadyudhiṣṭhira tuṣṭo'smi pūjitaśca tvayā'nagha /
anujānāmi yudhyasva vijayaṃ samavāpnuhi //

karavāṇi ca te kāmaṃ brūhi tvamabhikāṅkṣitam /
evaṃ gate mahārāja yuddhādanyatkimicchasi //

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit /
iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥka //

bravīmyetatklībavattvāṃ yuddhādanyatkimicchasi /
yotsye'haṃ kauravasyārthe tavāśāsyo jayo mayā //
yudhiṣṭhira uvāca /

jayamāśāssva me brahmanmantrayasva ca maddhitam /
yudhyasva kauravasyārthe vara eṣa vṛto mayā //
droṇa uvāca /

dhruvaste vijayo rājanyasya mantrī haristava /
ahaṃ tvāmabhijānāmi raṇe śatrūnvijeṣyasi //

yato dharmastataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ /
yudhyasva gaccha kaunteya pṛccha māṃ kiṃ bravīmi te //
yudhiṣṭhira uvāca /

pṛcchāmi tvāṃ dvijaśreṣṭha śrṛṇu yanme'bhikāṅkṣitam /
kathaṃ jayeyaṃ sangrāme bhavantamaparājitam //
droṇa uvāca /

na te'sti vijayastāvadyāvadyuddhyāmyahaṃ raṇe /
mamāśu nidhane rājanyatasva saha sadaraiḥ //
yudhiṣṭhira uvāca /

hanta tasmānmahābāho vadhopāyaṃ vadātmanaḥ /
ācārya praṇipatyaiṣa pṛcchāmi tvāṃ namo'stu te //
droṇa uvāca /

na śatruṃ tāta paśyāmi yo māṃ hanyādrathe sthitam /
yudhyamānaṃ susaṃrabdhaṃ śaravarṣaughavarṣiṇam //

ṛte prāyagataṃ rajannyastaśastramacetanam . hanyānmāṃ yudhi yodhānāṃ satyametadbravīmi te /

śastraṃ cāhaṃ raṇe jahyāṃ śrutvā tu mahadapriyam /
śraddhepavākyātpuruṣādetatsatyaṃ bravīti te //
sañjaya uvāca /

etacchrutvā mahārāja bhāradvājasya dhīmataḥ /
anumānya tamācāryaṃ prāyācchāradvataṃ prati //

so'bhivādya kṛpaṃ rājā kṛtvā cāpi pradakṣiṇam /
uvāca durdharṣatamaṃ vākyaṃ vākyavidāṃ varaḥ //

anumānaye tvāṃ yotsye'haṃ guro vigatakalmaṣaḥ /
jayeyaṃ ca ripūnsarvānanujñātastvayā'nagha //
kṛpa uvāca /

yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ /
śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parībhāvāya sarvaśaḥ //

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit . iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ /

teṣāmarthe mahārāja yoddhavyamiti me matiḥ /
atastvāṃ klībavad्brūyāṃyuddhādanyatkimicchasi //
yudhiṣṭhira uvāca /

hanta pṛcchāmi te tasmādācārya śrṛṇu me vacaḥ /
ityuktvā vyathito rājā novāca gatacetanaḥ //
sañjaya uvāca

taṃ gautamaḥ pratyuvāca vijñāyāsya vivakṣitam /
avadhyo'haṃ mahīpāla yaddhyasva jayamāpnuhi //

prītaste'bhigamenāhaṃ jayaṃ tava narādhipa /
āśāsiṣye sadotthāya satyametadbravīmi te //

etacchrutvā mahārāja gautamasya viśāmpate /
anumānya kṛpaṃ rājā prayayau yena madrarāṭ //

sa śalyamabhivādyātha kṛtvā cābhipradakṣiṇam /
uvāca rājā durdharṣamātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ //

anumānaye tvāṃ durdharṣa yotsye vigatakalmaṣaḥ /
jayeyaṃ nu parānrājannanujñātastvayā ripūn //
śalya uvāca /

yadi māṃ nādhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ /
śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parībhāvāya vai raṇe //

tuṣṭo'smi pūjitaścāsmi yatkāṅkṣasi tadastu te /
anujānāmi caiva tvāṃ yudhyasva jayamāpnuhi //

brūhi caiṣa paraṃ vīra kenārthaḥ kiṃ dadāmi te /
evaṃ gate mahārāja yuddhādanyatkimicchasi //

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit /
iti satyaṃ mahārāja baddhosmyarthena kauravaiḥ //

kariṣyāmi hi te kāmaṃ bhāgineya yathepsitam /
bravīmyataḥ klībavattvāṃ yuddhādanyatkimicchasi //
yudhiṣṭhira uvāca /

mantrayasva mahārāja nityaṃ maddhitamuttamam /
kāmaṃ yuddhya parasyārthe varametaṃ vṛṇomyaham //
śalya uvāca /

kimatra brūhi sāhyaṃ te karomi nṛpasattama /
kāmaṃ yotsye parasyārthe baddho'smyarthena kauravaiḥ //
yudhiṣṭhira uvāca /

sa eva me varaḥ śalya udyoge yastvayā kṛtaḥ /
sūtaputrasya sangrāme kāryastejovadhastvayā //
śalya uvāca /

sampatsyatyeṣa te kāmaḥ kuntīputra yathepsitam /
gaccha yudhyasva visrabdhaḥ pratijāne vacastava //
sañjaya uvāca /

anumānyātha kaunteyo mātulaṃ madrakeśvaram /
nirjagāma mahāsainyādbhratṛbhiḥ parivāritaḥ //

vāsudevastu rādheyamāhave'bhijagāma vai /
tata enamuvācedaṃ pāṇḍavārthe gadāgrajaḥ //

śrutaṃ me karṇa bhīṣmasya dvoṣātkila na yotsyase /
asmānvaraya rādheya yāvadbhīṣmo na hanyate //

hate tu bhīṣme rādheya punareṣyasi saṃyugam /
dhārtarāṣṭrasya sāhāyyaṃ yadi paśyasi cetsamam //
karṇa uvāca /

na vipriyaṃ kariṣyāmi dhārtarāṣṭrasya keśava /
tyaktaprāṇaṃ hi māṃ viddhi duryodhanahitaiṣiṇam //
sañjaya uvāca /

tacchrutvā vacanaṃ kṛṣṇaḥ sannyavartata bhārata /
yudhiṣṭhirapurogaiśca pāṇḍavaiḥ saha sangataḥ //

atha sainyasya madhye tu prākrośatpāṇḍavāgrajaḥ /
yo'smānvṛṇoti tamahaṃ varaye sāhyakāraṇāt //

atha tānsamabhiprekṣya yuyutsuridamabravīt /
prītātmā dharmarājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram //

ahaṃ yotsyāmi bhavataḥ saṃyuge dhṛtarāṣṭrajān /
yuṣmadarthaṃ mahārāja yadi māṃ vṛṇuṣe'nagha //
yudhiṣṭhira uvāca /

ehyehi sarve yotsyāmastava bhrātṝnapaṇḍitān /
yuyutso vāsudevaśca vayaṃ ca brūma sarvaśaḥ //

vṛṇomi tvāṃ mahābāho yudhyasva mama kāraṇāt /
tvayi piṇḍaśca tantuśca dhṛtarāṣṭrasya dṛśyate //

bhajasvāsmānrājaputra bhajamānānmahādyute /
na bhaviṣyati durbuddhirdhārtarāṣṭro'tyamarṣaṇaḥ //
sañjaya uvāca /

tato yuyutsuḥ kauravyānparityajya sutāṃstava /
jagāma pāṇḍuputrāṇāṃ senāṃ viśrāvya dundubhiṃ //

tato yudhiṣṭhiro rājā samprahṛṣṭaḥka sahānujaḥ /
jagrāha kavacaṃ bhūyo dīptimatkanakoñjvalam //

pratyapadyanta te sarve svarathānpuruṣarṣabhāḥ /
tato vyūhaṃ yathāpūrvaṃ pratyavyūhanta te punaḥ //

avādayandundubhīṃśca śataśaścaiva puṣkarān /
siṃhanādāṃśca vividhānvineduḥ puruṣarṣabhāḥ //

rathasthānpuruṣavyāghrānpāṇḍavānprekṣya pārthivāḥ /
dhṛṣṭadyumnādayaḥ sarve punarjahṛṣire tadā //

gauravaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mānyānmānayatāṃ ca tān /
dṛṣṭvā mahīkṣitastatra pūjayāñcakrire bhṛśam //

sauhṛdaṃ ca kṛpāṃ caiva prāptakālaṃ mahātmanām /
dayāṃ ca jñātiṣu parāṃ kathayāñcakrire nṛpāḥ //

sādhusādhviti sarvatra niśceruḥ stutisaṃhitāḥ /
vācaḥ puṇyāḥ kīrtimatāṃ manohṛdayaharṣaṇāḥ //

mlecchāścāryāśca ye tatra dadṛśuḥ śuśruvustathā /
vṛttaṃ tatpāṇḍuputrāṇāṃ ruruduste sagadgadāḥ //

tato jaghnurmahābherīḥ śataśaśca sahasraśaḥ /
śaṅkhāṃśca gokṣīranibhāndadhmurhṛṣṭā manasvinaḥ //