Mahabharata · Chapter 6.42
sannyāsatya mahābāho tattvamicchāmi veditum /
tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśinipūdana //
śrībhagavānuvāca /
kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ sannyāsaṃ kavayo viduḥ /
sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ //
tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ /
yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare //
niścayaṃ śrṛṇu me tatra tyāge bharatasattama /
tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ samprakīrtitaḥ //
yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat /
yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām //
etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca /
kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam //
niyatasya tu sannyāsaḥ karmaṇo nopapadyate /
mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ //
duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet /
sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet //
kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna /
saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sātviko mataḥ //
na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate /
tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ //
na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ /
yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate //
aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam /
bhavatyatyāginīṃ pretya na tu sannyāsināṃ kvacit //
pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me /
sāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇāṃ //
adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham /
vividhāśca pṛthakkeṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam //
śarīravāṅbhanobhiryatkarma prārabhate naraḥ /
nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ //
tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ /
paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ //
yasya nāhankṛto bhavo buddhiryasya na lipyate /
hatvā'pi sa imām̐llokānna hanti na nibadhyate //
jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā /
karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasangrahaḥ //
jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ /
procyate guṇasaṃkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi //
sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate /
avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sātvikaṃ //
pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān /
vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam //
yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam /
atattvārthavadalpaṃ ca tattāsamamudāhṛtam //
niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam /
aphalaprepsunā karma yattatsātvikamucyate //
yattu kāmepsunā karma tāhaṅkāreṇa vā punaḥ /
kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam //
anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam /
mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate //
muktasaṅgonahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ . 6-42-26bsiddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sātvika ucyate //
rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ /
harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ //
ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naikṛtiko'lasaḥ /
viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate //
buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śrṛṇu /
procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya //
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye /
bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sātvikī //
yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca /
ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī //
adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasā'vṛtā /
sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī //
dhṛtyā yayā dhārayate manaḥpraṇendriyakriyāḥ /
yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sātvikī //
yayā tu dharmakāmārdhāndhṛtyā dhārayate'rjuna /
prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī //
yathā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ bhademeva ca /
na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī //
sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śruṇu me bhāratarṣabha /
abhyāsādramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati //
yattadagre viṣamiva pariṇāme'mṛtopamam /
tatsukhaṃ sātvikaṃ proktamātmabuddhiprasādajam //
viṣayendriyasaṃyogādyattadagre'mṛtopabham /
pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam //
yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ /
nidrālasyapramādotthaṃ tattābhasamudāhṛtam //
na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ /
sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yademiḥ syātribhirguṇaiḥ //
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca parantapa /
karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ //
śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca /
jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam //
śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam /
dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam //
kṛṣigorakṣyarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam /
paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam //
sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ /
svakarmanirattaḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu //
yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yona sarvamidaṃ tatam /
svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥka //
śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt /
svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnoti kilviṣam //
sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet /
sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ //
asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ /
naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ sannyāsenādhigacchati //
siddhiṃ prāpto yathā brahma tathā'pneti nibodha me /
samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā //
buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyā'tmānaṃ niyamya ca /
śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca //
viviktasevī ladhvāśī yatakākkāyamānasaḥ /
dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ //
ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham /
vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate //
brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocatika na kāṅkṣati /
samaḥ sarveṣu bhūteṣu madtabhaktiṃ labhate parām //
bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ /
tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram //
sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ /
matprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam //
cetasā sarvakarmāṇi mayi sannyasya matparaḥ /
buddhiyogamapāśritya maccittaḥ satataṃ bhava //
maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi /
atha cettvamahaṅkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi //
yadahaṅkāramāśritya na yotsya iti manyase /
mithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyati //
svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā /
kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśopi tat //
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati /
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā //
tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata /
tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvataṃ //
iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā /
vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru //
sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śrṛṇu me paramaṃ vacaḥ /
iṣṭe'si me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam //
manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru /
māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me //
sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja /
ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ //
idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana /
na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo'bhyasūyati //
ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati /
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ //
na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ /
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi //
adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ /
jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ //
śraddhāvānanasūyaśca śrṛṇuyādapi yo naraḥ /
sopi muktaḥ śubhām̐llokānprāpnuyātpuṇyakarmaṇāṃ //
kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā /
kaccidajñānasammohaḥ pranaṣṭaste dhanañjaya //
arjuna uvāca /
naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayā'cyuta /
sthito'smi gatasandehaḥ kariṣye vacanaṃ tava //
sañjaya uvāca /
ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ /
saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ romaharṣaṇam //
vyāsaprasādācchrutavānetadguhyamahaṃ param /
yogaṃ yogeśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam //
rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam /
keśavārjuvayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ //
tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ /
vismayo me mahānrājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ //
yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ /
tatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmama //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0