Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 6.42

6.42.1

sannyāsatya mahābāho tattvamicchāmi veditum /
tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśinipūdana //
śrībhagavānuvāca /

6.42.2

kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ sannyāsaṃ kavayo viduḥ /
sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ //

6.42.3

tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ /
yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare //

6.42.4

niścayaṃ śrṛṇu me tatra tyāge bharatasattama /
tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ samprakīrtitaḥ //

6.42.5

yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat /
yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām //

6.42.6

etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca /
kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam //

6.42.7

niyatasya tu sannyāsaḥ karmaṇo nopapadyate /
mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ //

6.42.8

duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet /
sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet //

6.42.9

kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna /
saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sātviko mataḥ //

6.42.10

na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate /
tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ //

6.42.11

na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ /
yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate //

6.42.12

aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam /
bhavatyatyāginīṃ pretya na tu sannyāsināṃ kvacit //

6.42.13

pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me /
sāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇāṃ //

6.42.14

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham /
vividhāśca pṛthakkeṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam //

6.42.15

śarīravāṅbhanobhiryatkarma prārabhate naraḥ /
nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ //

6.42.16

tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ /
paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ //

6.42.17

yasya nāhankṛto bhavo buddhiryasya na lipyate /
hatvā'pi sa imām̐llokānna hanti na nibadhyate //

6.42.18

jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā /
karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasangrahaḥ //

6.42.19

jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ /
procyate guṇasaṃkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi //

6.42.20

sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate /
avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sātvikaṃ //

6.42.21

pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān /
vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam //

6.42.22

yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam /
atattvārthavadalpaṃ ca tattāsamamudāhṛtam //

6.42.23

niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam /
aphalaprepsunā karma yattatsātvikamucyate //

6.42.24

yattu kāmepsunā karma tāhaṅkāreṇa vā punaḥ /
kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam //

6.42.25

anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam /
mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate //

6.42.26

muktasaṅgonahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ . 6-42-26bsiddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sātvika ucyate //

6.42.27

rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ /
harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ //

6.42.28

ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naikṛtiko'lasaḥ /
viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate //

6.42.29

buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śrṛṇu /
procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya //

6.42.30

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye /
bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sātvikī //

6.42.31

yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca /
ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī //

6.42.32

adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasā'vṛtā /
sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī //

6.42.33

dhṛtyā yayā dhārayate manaḥpraṇendriyakriyāḥ /
yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sātvikī //

6.42.34

yayā tu dharmakāmārdhāndhṛtyā dhārayate'rjuna /
prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī //

6.42.35

yathā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ bhademeva ca /
na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī //

6.42.36

sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śruṇu me bhāratarṣabha /
abhyāsādramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati //

6.42.37

yattadagre viṣamiva pariṇāme'mṛtopamam /
tatsukhaṃ sātvikaṃ proktamātmabuddhiprasādajam //

6.42.38

viṣayendriyasaṃyogādyattadagre'mṛtopabham /
pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam //

6.42.39

yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ /
nidrālasyapramādotthaṃ tattābhasamudāhṛtam //

6.42.40

na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ /
sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yademiḥ syātribhirguṇaiḥ //

6.42.41

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca parantapa /
karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ //

6.42.42

śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca /
jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam //

6.42.43

śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam /
dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam //

6.42.44

kṛṣigorakṣyarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam /
paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam //

6.42.45

sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ /
svakarmanirattaḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu //

6.42.46

yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yona sarvamidaṃ tatam /
svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥka //

6.42.47

śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt /
svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnoti kilviṣam //

6.42.48

sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet /
sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ //

6.42.49

asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ /
naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ sannyāsenādhigacchati //

6.42.50

siddhiṃ prāpto yathā brahma tathā'pneti nibodha me /
samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā //

6.42.51

buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyā'tmānaṃ niyamya ca /
śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca //

6.42.52

viviktasevī ladhvāśī yatakākkāyamānasaḥ /
dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ //

6.42.53

ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham /
vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate //

6.42.54

brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocatika na kāṅkṣati /
samaḥ sarveṣu bhūteṣu madtabhaktiṃ labhate parām //

6.42.55

bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ /
tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram //

6.42.56

sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ /
matprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam //

6.42.57

cetasā sarvakarmāṇi mayi sannyasya matparaḥ /
buddhiyogamapāśritya maccittaḥ satataṃ bhava //

6.42.58

maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi /
atha cettvamahaṅkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi //

6.42.59

yadahaṅkāramāśritya na yotsya iti manyase /
mithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyati //

6.42.60

svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā /
kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśopi tat //

6.42.61

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati /
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā //

6.42.62

tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata /
tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvataṃ //

6.42.63

iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā /
vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru //

6.42.64

sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śrṛṇu me paramaṃ vacaḥ /
iṣṭe'si me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam //

6.42.65

manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru /
māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me //

6.42.66

sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja /
ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ //

6.42.67

idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana /
na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo'bhyasūyati //

6.42.68

ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati /
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ //

6.42.69

na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ /
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi //

6.42.70

adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ /
jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ //

6.42.71

śraddhāvānanasūyaśca śrṛṇuyādapi yo naraḥ /
sopi muktaḥ śubhām̐llokānprāpnuyātpuṇyakarmaṇāṃ //

6.42.72

kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā /
kaccidajñānasammohaḥ pranaṣṭaste dhanañjaya //
arjuna uvāca /

6.42.73

naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayā'cyuta /
sthito'smi gatasandehaḥ kariṣye vacanaṃ tava //
sañjaya uvāca /

6.42.74

ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ /
saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ romaharṣaṇam //

6.42.75

vyāsaprasādācchrutavānetadguhyamahaṃ param /
yogaṃ yogeśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam //

6.42.76

rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam /
keśavārjuvayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ //

6.42.77

tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ /
vismayo me mahānrājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ //

6.42.78

yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ /
tatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmama //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc