Mahabharata · Chapter 6.14
kathaṃ kurūṇāmṛṣabho hato bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā /
kathaṃ rathārtsa nyapatitpitā me vāsavopamaḥ //
kathamācakṣva me yodhā hīnā bhīṣmeṇa sañjaya /
balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā //
tasminhate mahāprājñe maheṣvāse mahābale /
mahāsatve naravyāghre kimu āsīnmanastava //
ārtiṃ parāmāviśati manaḥ śaṃsasi me hatam /
kurūṇāmṛṣabhaṃ vīramakampaṃ puruṣarṣabham //
ke taṃ yāntamanuprāptāḥ ke vāsyasanpurogamāḥ /
ke'tiṣṭhanke nyavartanta ke'nvavartanta sañjaya //
ke śūrā rathaśārdūlamadbhutaṃ kṣatriyarṣabham /
tathā'nīkaṃ gāhamānaṃ sahasā pṛṣṭhato'nvayuḥ //
yastamorka ivāpohanparasainyamamitrahā /
sahasraraśmipratimaḥ pareṣāṃ bhayamādadhat //
akarodduṣkaraṃ karma raṇe pāṇḍusuteṣu yaḥ /
grasamānamanīkāni ya enaṃ paryavārayan //
kṛtinaṃ taṃ durādharṣaṃ sañjayāsya tvamantike /
kathaṃ śāntanavaṃ yuddhe pāṇḍavāḥ pratyavārayan //
nikṛntantamanīkāni śaradaṃṣṭraṃ manasvinam /
cāpavyāttānanaṃ ghoramasijihvaṃ durāsadam //
anarhaṃ puruṣavyāghraṃ hrīmantamaparājitam /
pātayāmāsa kaunteyaḥ kathaṃ tamajitaṃ yudhi //
ugradhanvānamugreṣuṃ vartamānaṃ rathottame /
pareṣāmuttamāṅgāni pracinvantamatheṣubhiḥ //
pāṇḍavānāṃ mahatsainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyatamāhave /
kālāgnimiva durdharṣaṃ samaceṣṭata nityaśaḥ //
parikṛṣya sa senāṃ tu daśarātramanīkahā /
dagāmāstamivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkaram //
yaḥ sa śakra ivākṣayyaṃ varṣaṃ śaramayaṃ kṣipan /
jaghāna yudhi yodhānāmarbudaṃ daśabhirdinaiḥ //
sa śete nihato bhūmau vātabhugna iva drumaḥ /
mama durmantritenājau yathā nārhati bhārataḥ //
kathaṃ śāntanavaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāmanīkinī /
prahartumaśakattatra bhīṣmaṃ bhīmaparākramam //
kathaṃ bhīṣmeṇa sangrāmaṃ prākurvanpāṇḍunandanāḥ /
kathaṃ ca nājayadbhīṣmo droṇe jīvati sañjaya //
kṛpe sannihite tatra bharadvājātmaje tathā /
bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ kathaṃ sa nidhanaṃ gataḥ //
kathaṃ cātirathastena pāñcālyena śikhaṇḍinā /
bhīṣmo vinihato yuddhe devairapi durāsadaḥ //
yaḥ spardhate raṇe nityaṃ jāmadagnyaṃ mahābalam /
ajitaṃ jāmadagnyena śakratulyaparākramam //
taṃ hataṃ samare bhīṣmaṃ mahārathakuloditam /
sañjayācakṣva me vīraṃ yena śarma na vidmahe //
māmakāḥ ke maheṣvāsā nājahuḥ sañjayācyutam /
duryodhanasamādiṣṭāḥ ke vīrāḥ paryavārayan //
yacchikhaṇḍimukhāḥ sarve pāṇḍavā bhīṣmamabhyayuḥ /
kaccitte kuravaḥ sarve nājahuḥ sañjayācyutam //
aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mudṛḍhaṃ mama /
yacchrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate //
yasminsatyaṃ ca medhā ca nītiśca bharatarṣabhe /
aprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihato yudhi //
maurvīghoṣastanayutnuḥ pṛṣatkapṛṣato mahān /
dhanurhrādamahāśabdo mahāmegha ivonnataḥ //
yo'bhyavarṣata kaunteyānsapāñcālānsasṛñjayān /
nighnanparathānvīro dānavāniva vajrabhṛt //
iṣvastrasāgaraṃ ghoraṃ bāṇagrahaṃ durāsadam /
kārmukormiṇamakṣayyamadvīpaṃ calamaplavam //
gadāsimakarāvāsaṃ hayāvarttaṃ gajākulam /
padātimatsyakalilaṃ śaṅkhadundubhiniḥsvanam //
hayāngajapadātīṃśca rathāṃśca tarasā bahūn /
nimañjayantaṃ samare paravīrāpahāriṇam //
vidahyamānaṃ kopena tejasā ca parantapam /
veleva makarāvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayan //
bhīṣmo yadakarotkarma samare sañjayārihā /
duryodhanahitārthāya ke tasyāsya puro'bhavan //
ke rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ /
pṛṣṭhataḥ ke parānvīrānapāsedhanyatavratāḥ //
ke purastādavartanta rakṣanto bhīṣmamantike /
ke rakṣannuttaraṃ cakraṃ vīrā vīrakasya yudhyataḥ //
vāme cakre vartamānāḥ ke'ghnansañjaya sṛñjayān /
agnato'gnyamanīkeṣu ke'bhyarakṣandurāsadam //
pārśvataḥ ke'bhyarakṣanta gacchanto durgamāṃ gatim /
samūhe ke parānvīrānpratyayudhyanta sañjaya //
rakṣyamāṇaḥ kathaṃ vīrairgopyamānāśca tena te /
durjayānāmanīkāni nājayaṃstarasā yudhi //
sarvalokeśvarasyeva paramasya prajāpateḥ /
kathaṃ prahartumapi te śekuḥ sañjaya pāṇḍavāḥ //
yasmindvīpe samāśvasya yudhyante kuravaḥ paraiḥ /
taṃ nimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi sañjaya //
yasya vīryaṃ samāśritya mama putro bṛhadbalaḥ /
na pāṇḍavānagaṇayatkathaṃ sa nihataḥ paraiḥ //
yaḥ purā vibudhaiḥ sarvaiḥ sahāye yuddhadurmadaḥ /
kāṅkṣito dānavāndhnadbhiḥ pitā mama mahāvrataḥ //
yasmijjāte mahāvīrye śāntanurlokaviśrutaḥ /
śokaṃ dainyaṃ ca duḥsvaṃ ca prājahātsa ca tatkṣaṇe //
proktaṃ parāyaṇaṃ prājñaṃ svadharmanirataṃ śucim /
vedavedāṅgatatvajñaṃ kathaṃ śaṃsasi me hatam //
sarvāstravinayopetaṃ śāntaṃ dāntaṃ manasvinam /
hataṃ śāntanavaṃ śrutvā manye śeṣaṃ hataṃ balam //
dharmādadharmo balavānsamprāpta iti me matiḥ /
yatra vṛddhaṃ guruṃ hatvā rājyamicchanti pāṇḍavāḥ //
jāmadagnyaḥ purā rāmaḥ sarvāstravidanuttamaḥ /
ambārthamudyataḥ saṅkhye bhīṣmeṇa yudhi nirjitaḥ //
tamindrasamakarmāṇaṃ kakudaṃ sarvadhanvinām /
hataṃ śaṃsasi me bhīṣmaṃ kiṃ nu duḥkhamataḥ param //
asakṛtkṣatriyavrātāḥ saṅkhye yena vinirjitāḥ . jāmadagnyena vīreṇa paravīranighātinā /
na hato yo mahābuddhiḥ sa hato'dya śikhaṇḍinā //
tasmānnūnaṃ mahāvīryādbhārgavādyuddhadurmadāt /
tejovīryabalairyūyāñśikhaṇḍī drupadātmajaḥ //
yaḥ śūraṃ kṛtinaṃ yuddhe sarvaśastraviśāradam /
paramāstravidaṃ vīraṃ jaghāna bhagtarṣabham //
ke vīrāstamamitraghnamanvayuḥ śastrasaṃsadi /
śaṃsa me tadyathā cāsīdyudbhaṃ bhīṣmasya pāṇḍavaiḥ //
yoṣeva hatavīrā me senma putrasya sañjaya /
agopamiva codbhrāntaṃ gokulaṃ tadbalaṃ mama //
pauruṣaṃ sarvalokasya paraṃ yasminmahāhave /
parāsakte ca vastasminkathamāsīnmanastadā //
jīvite'pyadya sāmarthyaṃ kimivāsmāsu sañjaya /
ghātayitvā mahāvīryaṃ pitaraṃ lokadhārmikam //
agādhe salile magnāṃ nāvaṃ dṛṣṭveva pāragāḥ /
bhīṣme hate bhṛśaṃ duḥkhānmanye śocanti putrakāḥ //
adrisāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama sañjaya /
yacchrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate //
yasminnastrāṇi medhā ca nītiśca puruṣarṣabhe /
aprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihato yudhi //
na cāstreṇa na śauryeṇa tapasā medhayā na ca /
na dhṛtyā na punastyāgānmṛtyoḥ kaścidvimucyate //
kālo nūnaṃ mahāvīryaḥ sarvalokaduratyayaḥ /
yatra śāntanavaṃ bhīṣmaṃ hataṃ śaṃsasi sañjaya //
putraśokābhisantapto mahadduḥkhamacintayan /
āśaṃse'haṃ paraṃ trāṇaṃ bhīṣmācchāntanunandanāt //
yadādityamivāpaśyatpatitaṃ bhruvi sañjaya /
duryodhanaḥ śāntanavaṃ kiṃ tadā pratyapadmata //
nāhaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā buddhyā sañjaya cintayan /
śeṣaṃ kiñcitprapaśyāmi pratyanīke mahīkṣitām //
dāruṇaḥ kṣatradharmo'yamṛṣibhiḥ sampradarśitaḥ /
yatra śāntanavaṃ hatvā rājyamicchanti pāṇḍavāḥ //
vayaṃ vā rājyamicchāmo ghātayitvā mahāvratam /
kṣatradharme sthitāḥ pārthā nāparādhyanti putrakāḥ //
etadāryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsvāpatsu sañjaya /
parākramaḥ parāśaktistattu tasminpratiṣṭhitam //
anīkāni vinighnantaṃ hrīmantamaparājitam /
kathaṃ śāntanavaṃ tātaṃ pāṇḍuputrā nyavārayan //
yathāyuktānyanīkāni kathaṃ yuddhaṃ mahātmabhiḥ /
kathaṃ vā nihato bhīṣmaḥ pitā sañjaya me paraiḥ //
duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ /
duḥśāsanaśca kitavo hate bhīṣme kimabruvan //
yaccharīrairupāstīrṇāṃ naravāraṇavājinām . śaraśaktimahākhaṅgatomarākṣāṃ mahābhayām /
prāviśankitavā mandāḥ sabhāṃ yuddhadurāsadām //
prāṇadyūte pratibhaye ke'dīvyanta nararṣabhāḥ . ke jīyante jitāstatra kṛtalakṣyā nipātitāḥ /
anye bhīṣmāccāntanavāttanmamācakṣva sañjaya //
na hi me śāntirastīha śrutvā devavrataṃ hatam /
pitaraṃ bhīmakarmāṇaṃ bhīṣmamāhavaśobhinam //
ārtiṃ me hṛdaye rūḍhāṃ mahatīṃ putrahānijām /
tvaṃ hi me sarpiṣevāgnimuddīpayasi sañjaya //
mahāntaṃ bhāramudyamya viśrutaṃ sārvalaukikam /
dṛṣṭvā vinihataṃ bhīṣmaṃ manye śocanti putrakāḥ //
śroṣyāmi tāni duḥkhāni duryodhanakṛtānyaham /
tasmānme sarvamācakṣva yadvṛttaṃ tatra sañjaya //
yadvṛttaṃ tatra sangrāme mandasyābuddhisambhavam /
apanītaṃ sunītaṃ yattanmamācakṣva sañjaya //
yatkṛtaṃ tatra sangrāme bhīṣmeṇa jayamicchatā /
tejoyuktaṃ kṛtāstreṇa śaṃsa taccāpyaśeṣataḥ //
yathā tadabhavadyuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ /
krameṇa yena yasmiṃśca kāle yacca yathā'bhavat //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0