મહાભારત · અધ્યાય 6.14

કથં કુરૂણામૃષભો હતો ભીષ્મઃ શિખણ્ડિના ।
કથં રથાર્ત્સ ન્યપતિત્પિતા મે વાસવોપમઃ ॥

કથમાચક્ષ્વ મે યોધા હીના ભીષ્મેણ સઞ્જય ।
બલિના દેવકલ્પેન ગુર્વર્થે બ્રહ્મચારિણા ॥

તસ્મિન્હતે મહાપ્રાજ્ઞે મહેષ્વાસે મહાબલે ।
મહાસત્વે નરવ્યાઘ્રે કિમુ આસીન્મનસ્તવ ॥

આર્તિં પરામાવિશતિ મનઃ શંસસિ મે હતમ્ ।
કુરૂણામૃષભં વીરમકમ્પં પુરુષર્ષભમ્ ॥

કે તં યાન્તમનુપ્રાપ્તાઃ કે વાસ્યસન્પુરોગમાઃ ।
કેઽતિષ્ઠન્કે ન્યવર્તન્ત કેઽન્વવર્તન્ત સઞ્જય ॥

કે શૂરા રથશાર્દૂલમદ્ભુતં ક્ષત્રિયર્ષભમ્ ।
તથાઽનીકં ગાહમાનં સહસા પૃષ્ઠતોઽન્વયુઃ ॥

યસ્તમોર્ક ઇવાપોહન્પરસૈન્યમમિત્રહા ।
સહસ્રરશ્મિપ્રતિમઃ પરેષાં ભયમાદધત્ ॥

અકરોદ્દુષ્કરં કર્મ રણે પાણ્ડુસુતેષુ યઃ ।
ગ્રસમાનમનીકાનિ ય એનં પર્યવારયન્ ॥

કૃતિનં તં દુરાધર્ષં સઞ્જયાસ્ય ત્વમન્તિકે ।
કથં શાન્તનવં યુદ્ધે પાણ્ડવાઃ પ્રત્યવારયન્ ॥

નિકૃન્તન્તમનીકાનિ શરદંષ્ટ્રં મનસ્વિનમ્ ।
ચાપવ્યાત્તાનનં ઘોરમસિજિહ્વં દુરાસદમ્ ॥

અનર્હં પુરુષવ્યાઘ્રં હ્રીમન્તમપરાજિતમ્ ।
પાતયામાસ કૌન્તેયઃ કથં તમજિતં યુધિ ॥

ઉગ્રધન્વાનમુગ્રેષું વર્તમાનં રથોત્તમે ।
પરેષામુત્તમાઙ્ગાનિ પ્રચિન્વન્તમથેષુભિઃ ॥

પાણ્ડવાનાં મહત્સૈન્યં યં દૃષ્ટ્વોદ્યતમાહવે ।
કાલાગ્નિમિવ દુર્ધર્ષં સમચેષ્ટત નિત્યશઃ ॥

પરિકૃષ્ય સ સેનાં તુ દશરાત્રમનીકહા ।
દગામાસ્તમિવાદિત્યઃ કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્ ॥

યઃ સ શક્ર ઇવાક્ષય્યં વર્ષં શરમયં ક્ષિપન્ ।
જઘાન યુધિ યોધાનામર્બુદં દશભિર્દિનૈઃ ॥

સ શેતે નિહતો ભૂમૌ વાતભુગ્ન ઇવ દ્રુમઃ ।
મમ દુર્મન્ત્રિતેનાજૌ યથા નાર્હતિ ભારતઃ ॥

કથં શાન્તનવં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાનામનીકિની ।
પ્રહર્તુમશકત્તત્ર ભીષ્મં ભીમપરાક્રમમ્ ॥

કથં ભીષ્મેણ સન્ગ્રામં પ્રાકુર્વન્પાણ્ડુનન્દનાઃ ।
કથં ચ નાજયદ્ભીષ્મો દ્રોણે જીવતિ સઞ્જય ॥

કૃપે સન્નિહિતે તત્ર ભરદ્વાજાત્મજે તથા ।
ભીષ્મઃ પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠઃ કથં સ નિધનં ગતઃ ॥

કથં ચાતિરથસ્તેન પાઞ્ચાલ્યેન શિખણ્ડિના ।
ભીષ્મો વિનિહતો યુદ્ધે દેવૈરપિ દુરાસદઃ ॥

યઃ સ્પર્ધતે રણે નિત્યં જામદગ્ન્યં મહાબલમ્ ।
અજિતં જામદગ્ન્યેન શક્રતુલ્યપરાક્રમમ્ ॥

તં હતં સમરે ભીષ્મં મહારથકુલોદિતમ્ ।
સઞ્જયાચક્ષ્વ મે વીરં યેન શર્મ ન વિદ્મહે ॥

મામકાઃ કે મહેષ્વાસા નાજહુઃ સઞ્જયાચ્યુતમ્ ।
દુર્યોધનસમાદિષ્ટાઃ કે વીરાઃ પર્યવારયન્ ॥

યચ્છિખણ્ડિમુખાઃ સર્વે પાણ્ડવા ભીષ્મમભ્યયુઃ ।
કચ્ચિત્તે કુરવઃ સર્વે નાજહુઃ સઞ્જયાચ્યુતમ્ ॥

અશ્મસારમયં નૂનં હૃદયં મુદૃઢં મમ ।
યચ્છ્રુત્વા પુરુષવ્યાઘ્રં હતં ભીષ્મં ન દીર્યતે ॥

યસ્મિન્સત્યં ચ મેધા ચ નીતિશ્ચ ભરતર્ષભે ।
અપ્રમેયાણિ દુર્ધર્ષે કથં સ નિહતો યુધિ ॥

મૌર્વીઘોષસ્તનયુત્નુઃ પૃષત્કપૃષતો મહાન્ ।
ધનુર્હ્રાદમહાશબ્દો મહામેઘ ઇવોન્નતઃ ॥

યોઽભ્યવર્ષત કૌન્તેયાન્સપાઞ્ચાલાન્સસૃઞ્જયાન્ ।
નિઘ્નન્પરથાન્વીરો દાનવાનિવ વજ્રભૃત્ ॥

ઇષ્વસ્ત્રસાગરં ઘોરં બાણગ્રહં દુરાસદમ્ ।
કાર્મુકોર્મિણમક્ષય્યમદ્વીપં ચલમપ્લવમ્ ॥

ગદાસિમકરાવાસં હયાવર્ત્તં ગજાકુલમ્ ।
પદાતિમત્સ્યકલિલં શઙ્ખદુન્દુભિનિઃસ્વનમ્ ॥

હયાન્ગજપદાતીંશ્ચ રથાંશ્ચ તરસા બહૂન્ ।
નિમઞ્જયન્તં સમરે પરવીરાપહારિણમ્ ॥

વિદહ્યમાનં કોપેન તેજસા ચ પરન્તપમ્ ।
વેલેવ મકરાવાસં કે વીરાઃ પર્યવારયન્ ॥

ભીષ્મો યદકરોત્કર્મ સમરે સઞ્જયારિહા ।
દુર્યોધનહિતાર્થાય કે તસ્યાસ્ય પુરોઽભવન્ ॥

કે રક્ષન્દક્ષિણં ચક્રં ભીષ્મસ્યામિતતેજસઃ ।
પૃષ્ઠતઃ કે પરાન્વીરાનપાસેધન્યતવ્રતાઃ ॥

કે પુરસ્તાદવર્તન્ત રક્ષન્તો ભીષ્મમન્તિકે ।
કે રક્ષન્નુત્તરં ચક્રં વીરા વીરકસ્ય યુધ્યતઃ ॥

વામે ચક્રે વર્તમાનાઃ કેઽઘ્નન્સઞ્જય સૃઞ્જયાન્ ।
અગ્નતોઽગ્ન્યમનીકેષુ કેઽભ્યરક્ષન્દુરાસદમ્ ॥

પાર્શ્વતઃ કેઽભ્યરક્ષન્ત ગચ્છન્તો દુર્ગમાં ગતિમ્ ।
સમૂહે કે પરાન્વીરાન્પ્રત્યયુધ્યન્ત સઞ્જય ॥

રક્ષ્યમાણઃ કથં વીરૈર્ગોપ્યમાનાશ્ચ તેન તે ।
દુર્જયાનામનીકાનિ નાજયંસ્તરસા યુધિ ॥

સર્વલોકેશ્વરસ્યેવ પરમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
કથં પ્રહર્તુમપિ તે શેકુઃ સઞ્જય પાણ્ડવાઃ ॥

યસ્મિન્દ્વીપે સમાશ્વસ્ય યુધ્યન્તે કુરવઃ પરૈઃ ।
તં નિમગ્નં નરવ્યાઘ્રં ભીષ્મં શંસસિ સઞ્જય ॥

યસ્ય વીર્યં સમાશ્રિત્ય મમ પુત્રો બૃહદ્બલઃ ।
ન પાણ્ડવાનગણયત્કથં સ નિહતઃ પરૈઃ ॥

યઃ પુરા વિબુધૈઃ સર્વૈઃ સહાયે યુદ્ધદુર્મદઃ ।
કાઙ્ક્ષિતો દાનવાન્ધ્નદ્ભિઃ પિતા મમ મહાવ્રતઃ ॥

યસ્મિજ્જાતે મહાવીર્યે શાન્તનુર્લોકવિશ્રુતઃ ।
શોકં દૈન્યં ચ દુઃસ્વં ચ પ્રાજહાત્સ ચ તત્ક્ષણે ॥

પ્રોક્તં પરાયણં પ્રાજ્ઞં સ્વધર્મનિરતં શુચિમ્ ।
વેદવેદાઙ્ગતત્વજ્ઞં કથં શંસસિ મે હતમ્ ॥

સર્વાસ્ત્રવિનયોપેતં શાન્તં દાન્તં મનસ્વિનમ્ ।
હતં શાન્તનવં શ્રુત્વા મન્યે શેષં હતં બલમ્ ॥

ધર્માદધર્મો બલવાન્સમ્પ્રાપ્ત ઇતિ મે મતિઃ ।
યત્ર વૃદ્ધં ગુરું હત્વા રાજ્યમિચ્છન્તિ પાણ્ડવાઃ ॥

જામદગ્ન્યઃ પુરા રામઃ સર્વાસ્ત્રવિદનુત્તમઃ ।
અમ્બાર્થમુદ્યતઃ સઙ્ખ્યે ભીષ્મેણ યુધિ નિર્જિતઃ ॥

તમિન્દ્રસમકર્માણં કકુદં સર્વધન્વિનામ્ ।
હતં શંસસિ મે ભીષ્મં કિં નુ દુઃખમતઃ પરમ્ ॥

અસકૃત્ક્ષત્રિયવ્રાતાઃ સઙ્ખ્યે યેન વિનિર્જિતાઃ . જામદગ્ન્યેન વીરેણ પરવીરનિઘાતિના ।
ન હતો યો મહાબુદ્ધિઃ સ હતોઽદ્ય શિખણ્ડિના ॥

તસ્માન્નૂનં મહાવીર્યાદ્ભાર્ગવાદ્યુદ્ધદુર્મદાત્ ।
તેજોવીર્યબલૈર્યૂયાઞ્શિખણ્ડી દ્રુપદાત્મજઃ ॥

યઃ શૂરં કૃતિનં યુદ્ધે સર્વશસ્ત્રવિશારદમ્ ।
પરમાસ્ત્રવિદં વીરં જઘાન ભગ્તર્ષભમ્ ॥

કે વીરાસ્તમમિત્રઘ્નમન્વયુઃ શસ્ત્રસંસદિ ।
શંસ મે તદ્યથા ચાસીદ્યુદ્ભં ભીષ્મસ્ય પાણ્ડવૈઃ ॥

યોષેવ હતવીરા મે સેન્મ પુત્રસ્ય સઞ્જય ।
અગોપમિવ ચોદ્ભ્રાન્તં ગોકુલં તદ્બલં મમ ॥

પૌરુષં સર્વલોકસ્ય પરં યસ્મિન્મહાહવે ।
પરાસક્તે ચ વસ્તસ્મિન્કથમાસીન્મનસ્તદા ॥

જીવિતેઽપ્યદ્ય સામર્થ્યં કિમિવાસ્માસુ સઞ્જય ।
ઘાતયિત્વા મહાવીર્યં પિતરં લોકધાર્મિકમ્ ॥

અગાધે સલિલે મગ્નાં નાવં દૃષ્ટ્વેવ પારગાઃ ।
ભીષ્મે હતે ભૃશં દુઃખાન્મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ ॥

અદ્રિસારમયં નૂનં હૃદયં મમ સઞ્જય ।
યચ્છ્રુત્વા પુરુષવ્યાઘ્રં હતં ભીષ્મં ન દીર્યતે ॥

યસ્મિન્નસ્ત્રાણિ મેધા ચ નીતિશ્ચ પુરુષર્ષભે ।
અપ્રમેયાણિ દુર્ધર્ષે કથં સ નિહતો યુધિ ॥

ન ચાસ્ત્રેણ ન શૌર્યેણ તપસા મેધયા ન ચ ।
ન ધૃત્યા ન પુનસ્ત્યાગાન્મૃત્યોઃ કશ્ચિદ્વિમુચ્યતે ॥

કાલો નૂનં મહાવીર્યઃ સર્વલોકદુરત્યયઃ ।
યત્ર શાન્તનવં ભીષ્મં હતં શંસસિ સઞ્જય ॥

પુત્રશોકાભિસન્તપ્તો મહદ્દુઃખમચિન્તયન્ ।
આશંસેઽહં પરં ત્રાણં ભીષ્માચ્છાન્તનુનન્દનાત્ ॥

યદાદિત્યમિવાપશ્યત્પતિતં ભ્રુવિ સઞ્જય ।
દુર્યોધનઃ શાન્તનવં કિં તદા પ્રત્યપદ્મત ॥

નાહં સ્વેષાં પરેષાં વા બુદ્ધ્યા સઞ્જય ચિન્તયન્ ।
શેષં કિઞ્ચિત્પ્રપશ્યામિ પ્રત્યનીકે મહીક્ષિતામ્ ॥

દારુણઃ ક્ષત્રધર્મોઽયમૃષિભિઃ સમ્પ્રદર્શિતઃ ।
યત્ર શાન્તનવં હત્વા રાજ્યમિચ્છન્તિ પાણ્ડવાઃ ॥

વયં વા રાજ્યમિચ્છામો ઘાતયિત્વા મહાવ્રતમ્ ।
ક્ષત્રધર્મે સ્થિતાઃ પાર્થા નાપરાધ્યન્તિ પુત્રકાઃ ॥

એતદાર્યેણ કર્તવ્યં કૃચ્છ્રાસ્વાપત્સુ સઞ્જય ।
પરાક્રમઃ પરાશક્તિસ્તત્તુ તસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

અનીકાનિ વિનિઘ્નન્તં હ્રીમન્તમપરાજિતમ્ ।
કથં શાન્તનવં તાતં પાણ્ડુપુત્રા ન્યવારયન્ ॥

યથાયુક્તાન્યનીકાનિ કથં યુદ્ધં મહાત્મભિઃ ।
કથં વા નિહતો ભીષ્મઃ પિતા સઞ્જય મે પરૈઃ ॥

દુર્યોધનશ્ચ કર્ણશ્ચ શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ ।
દુઃશાસનશ્ચ કિતવો હતે ભીષ્મે કિમબ્રુવન્ ॥

યચ્છરીરૈરુપાસ્તીર્ણાં નરવારણવાજિનામ્ . શરશક્તિમહાખઙ્ગતોમરાક્ષાં મહાભયામ્ ।
પ્રાવિશન્કિતવા મન્દાઃ સભાં યુદ્ધદુરાસદામ્ ॥

પ્રાણદ્યૂતે પ્રતિભયે કેઽદીવ્યન્ત નરર્ષભાઃ . કે જીયન્તે જિતાસ્તત્ર કૃતલક્ષ્યા નિપાતિતાઃ ।
અન્યે ભીષ્માચ્ચાન્તનવાત્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥

ન હિ મે શાન્તિરસ્તીહ શ્રુત્વા દેવવ્રતં હતમ્ ।
પિતરં ભીમકર્માણં ભીષ્મમાહવશોભિનમ્ ॥

આર્તિં મે હૃદયે રૂઢાં મહતીં પુત્રહાનિજામ્ ।
ત્વં હિ મે સર્પિષેવાગ્નિમુદ્દીપયસિ સઞ્જય ॥

મહાન્તં ભારમુદ્યમ્ય વિશ્રુતં સાર્વલૌકિકમ્ ।
દૃષ્ટ્વા વિનિહતં ભીષ્મં મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ ॥

શ્રોષ્યામિ તાનિ દુઃખાનિ દુર્યોધનકૃતાન્યહમ્ ।
તસ્માન્મે સર્વમાચક્ષ્વ યદ્વૃત્તં તત્ર સઞ્જય ॥

યદ્વૃત્તં તત્ર સન્ગ્રામે મન્દસ્યાબુદ્ધિસમ્ભવમ્ ।
અપનીતં સુનીતં યત્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥

યત્કૃતં તત્ર સન્ગ્રામે ભીષ્મેણ જયમિચ્છતા ।
તેજોયુક્તં કૃતાસ્ત્રેણ શંસ તચ્ચાપ્યશેષતઃ ॥

યથા તદભવદ્યુદ્ધં કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ ।
ક્રમેણ યેન યસ્મિંશ્ચ કાલે યચ્ચ યથાઽભવત્ ॥