Mahabharata · Chapter 5.39

anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave sūtraprotā dārumayīva yoṣā /
dhātrā tu diṣṭasya vaśe kṛto'yaṃ tasmādvada tvaṃ śravaṇe dhṛto'ham //
vidura uvāca /

aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan /
labhate budhdyavajñānamavamānaṃ ca bhārata //

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ /
mantramūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ //

dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ /
priye śubhāni kāryāṇi dveṣye pāpāni caiva ha //

uktaṃ mayā jātamātre'pi rājan duryodhanaṃ tyaja putraṃ tvamekam /
tasya tyāgātputraśatasya vṛddhi- rasyātyāgātputraśatasya nāśaḥ //

na vṛddhirbahumantavyā yā vṛddhiḥ kṣayamāvahet /
kṣayo'pi bahumantavyo yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet //

na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet /
kṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet //

samṛddhā guṇataḥ kecidbhavanti dhanato'pare /
dhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjaya //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

sarvaṃ tvamāyatīyuktaṃ bhāṣase prājñasammatam /
na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ //
vidura uvāca /

atīva guṇasampanno na jātuḥ vinayānvitaḥ /
susūkṣmamapi bhūtānāmupamardamupekṣate //

parāpavādaniratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca /
parasparavirodhe ca yatante satatotthitāḥ //

sadoṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayam /
arthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam //

ye vai bhedanaśīlāstu sakāmā nistrapāḥ śaṭhāḥ /
ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse pirigarhitāḥ //

yuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet /
nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati //

yā caiva phalanirvṛtiḥ sauhṛde caiva yatsukham /
yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye //

alpe'pyapakṛte mohānna śāntimadhigacchati / tādṛśaiḥ saṅgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ /
niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet //

yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam /
sa putrapaśubhirvṛddhiṃ śreyaścānantyamaśrute //

jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubham //

kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācaraṃ /
śreyasā yokṣyate rājankurvāṇo jñātisatkriyāṃ //

viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha /
kimpunarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ //

prasādaṃ kuru vīrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ viśāmpate /
dīyatāṃ grāmakāḥ kecitteṣāṃ vṛttyarthamīśvara //

evaṃ loke yaśaḥ prāptaṃ bhaviṣyati narādhipa /
vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta śāsanam //

mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam / jñātibhirvigrahastāta na kartavyaḥ śubhārthinā /
sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha //

sambhojanaṃ sankathanaṃ samprītiśca parasparam /
jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kadācana //

jñātayastārayantīha jñātayo mañjayanti ca /
suvṛttāstārayantīha durvṛttā mañjayanti ca //

suvṛtto bhava rājendra pāṇjavānprati mānada /
adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyati //

śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati /
digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati //

paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati /
tānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya //

yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā /
ādāvena na tatkuryādadhruve jīvite sati //

na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt /
śeṣasampratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati //

duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtam /
tvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara //

tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ /
bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām //

suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ paricintya yaḥ /
adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati //

asamyagupayuktaṃ hi jñānaṃ sukuśalairapi /
upalabhyaṃ cāviditaṃ viditaṃ cānanuṣṭhitam //

pāpodayaphalaṃ vidvānyo nārabhati vardhate //

yastu pūrvakṛtaṃ pāpamavimṛśyānuvartate /
agādhapaṅke durmedhā viṣame vinipātyate //

mantrabhedasya ṣaṭ prājño dvārāṇīmāni lakṣayet /
arthasantatikāmaśca rakṣedetāni nityaśaḥ //

madaṃ svapnapavijñānamākāraṃ cātmasambhavam /
duṣṭāmātyeṣu viśrambhaṃ dūtāccākuśalādapi //

dvārāṇyetāni yo jñātvā saṃvṛṇoti sadā nṛpa /
trivargācaraṇe yuktaḥ sa śatrūnadhitiṣṭhati //

navai śrutamavijñāya vṛddhānanupasevya vā /
dharmārthau vedutuṃ śakyau bṛhaspatisamairapi //

naṣṭaṃ samudre patitaṃ naṣṭaṃ vākyamaśṛṇvati /
anātmani śrutaṃ naṣṭaṃ naṣṭaṃ hutamanagnikam //

matyā parīkṣya medhāvī buddhyā sampādya cāsakṛt /
śrutvā dṛṣṭvātha vijñāya prājñairmaitrīṃ samācaret //

akīrti vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥ /
hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam //

paricchadena kṣetreṇa veśmanā paricaryayā /
parīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca //

upasthitasaya kāmasya prativādo na vidyate /
api nirmuktadehasya kāmaraktasya kiṃ punaḥ //

prājñopasevinaṃ vaidyaṃ dhārmikaṃ priyadarśanam /
mitravantaṃ suvākyaṃ ca suhṛdaṃ paripālayet //

duṣkulīnaḥ kulīno vā maryādāṃ yo na laṅghayet /
dharmāpekṣī mṛdurhrīmānsa kulīnaśatādvaraḥ //

yayościttena vā cittaṃ nibhṛtaṃ nibhṛtena vā /
sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryati //

durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva /
vivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati //

avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca /
tathaivāpetadharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ //

kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam /
jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramityabhivāñchati //

indriyāṇāmanutsargo mṛtyunāpi viśiṣyate /
atyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānapi //

mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥ /
āyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā //

apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīpate /
matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣavratam //

āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥ /
atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate //

karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate /
tadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret //

maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavam /
bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇadarśanam //

anirvedaḥ śriyo mūlaṃ lābhasya ca śubhasya ca /
mahānbhavatyanirviṣṇaḥ sukhaṃ cānantyamaśnute //

nātaḥ śrīmattaraṃ kiñcidanyatpathyatamaṃ matam /
prabhaviṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā //

kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇāt /
arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā //

yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate /
kāmaṃ tadupaseveta na mūḍhavratamācaret //

duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca /
na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāhavivarjitāḥ //

ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapam /
aśaktaṃ manyamānāstu dharṣayanti kubuddhayaḥ //

atyāryamatidātāramatiśūramativratam /
prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati //

na cātiguṇavatsveṣā nātyantaṃ nirguṇeṣu ca / neṣā guṇānkāmayate nairguṇyānnānurajyate /
unmattā gaurivāndhā śrīḥ kvacidevāvatiṣṭhate //

agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam /
ratiputraphalā nārī dattabhuktaphalaṃ dhanam //

adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhvadehikam /
na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt //

kāntāre vanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu sambhrame /
udyateṣu ca śastreṣu nāsti satvavatāṃ bhayam //

utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ /
samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tu //

tapo balaṃ tāpamānāṃ brahma brahmavidāṃ balam /
hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam //

aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ /
havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadham //

na tatparasya sandadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ /
saṅgraheṇaiva dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate //

akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ nādhunā jayet /
jayetkadaryaṃ dānena jayenmatyena cānṛtam //

strīdhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini /
core kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike //

abhivādanaśīlapya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ /
catvāri sampravardhante kīrtirāpuryaśo balam //

atikleśena ye'thoḥ svadharmasyānikrameṇa vā /
arervā praṇipātena mā // teṣu manaḥ kṛthāḥ //

avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ maithunamaprajam /
nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakaṃ //

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā /
asambhogo jarā strīṇāṃ vākchalyaṃ manaso jarā //

anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam /
malaṃ pṛthivyā vāhlīkāḥ puruṣasyānṛtaṃ malam //

kautūhalamalā sādhvī vipravāsamalāḥ striyaḥ //

suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu /
jñeyaṃ trapumalaṃ sīmaṃ sīsasyāpi malaṃ malam //

na svapnena jayennidrāṃ na kāmena jayetstriyaḥ /
nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet //

yasya dānajitaṃ mitraṃ śatravo yudhi nirjitāḥ /
annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam //

sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā /
dhṛtarāṣṭra vimuñcecchāṃ na kathañcinna jīvyate //

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ /
nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati //

rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara /
samatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu vā //