મહાભારત · અધ્યાય 5.39

અનીશ્વરોઽયં પુરુષો ભવાભવે સૂત્રપ્રોતા દારુમયીવ યોષા ।
ધાત્રા તુ દિષ્ટસ્ય વશે કૃતોઽયં તસ્માદ્વદ ત્વં શ્રવણે ધૃતોઽહમ્ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

અપ્રાપ્તકાલં વચનં બૃહસ્પતિરપિ બ્રુવન્ ।
લભતે બુધ્દ્યવજ્ઞાનમવમાનં ચ ભારત ॥

પ્રિયો ભવતિ દાનેન પ્રિયવાદેન ચાપરઃ ।
મન્ત્રમૂલબલેનાન્યો યઃ પ્રિયઃ પ્રિય એવ સઃ ॥

દ્વેષ્યો ન સાધુર્ભવતિ ન મેધાવી ન પણ્ડિતઃ ।
પ્રિયે શુભાનિ કાર્યાણિ દ્વેષ્યે પાપાનિ ચૈવ હ ॥

ઉક્તં મયા જાતમાત્રેઽપિ રાજન્ દુર્યોધનં ત્યજ પુત્રં ત્વમેકમ્ ।
તસ્ય ત્યાગાત્પુત્રશતસ્ય વૃદ્ધિ- રસ્યાત્યાગાત્પુત્રશતસ્ય નાશઃ ॥

ન વૃદ્ધિર્બહુમન્તવ્યા યા વૃદ્ધિઃ ક્ષયમાવહેત્ ।
ક્ષયોઽપિ બહુમન્તવ્યો યઃ ક્ષયો વૃદ્ધિમાવહેત્ ॥

ન સ ક્ષયો મહારાજ યઃ ક્ષયો વૃદ્ધિમાવહેત્ ।
ક્ષયઃ સ ત્વિહ મન્તવ્યો યં લબ્ધ્વા બહુ નાશયેત્ ॥

સમૃદ્ધા ગુણતઃ કેચિદ્ભવન્તિ ધનતોઽપરે ।
ધનવૃદ્ધાન્ગુણૈર્હીનાન્ધૃતરાષ્ટ્ર વિવર્જય ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

સર્વં ત્વમાયતીયુક્તં ભાષસે પ્રાજ્ઞસમ્મતમ્ ।
ન ચોત્સહે સુતં ત્યક્તું યતો ધર્મસ્તતો જયઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

અતીવ ગુણસમ્પન્નો ન જાતુઃ વિનયાન્વિતઃ ।
સુસૂક્ષ્મમપિ ભૂતાનામુપમર્દમુપેક્ષતે ॥

પરાપવાદનિરતાઃ પરદુઃખોદયેષુ ચ ।
પરસ્પરવિરોધે ચ યતન્તે સતતોત્થિતાઃ ॥

સદોષં દર્શનં યેષાં સંવાસે સુમહદ્ભયમ્ ।
અર્થાદાને મહાન્દોષઃ પ્રદાને ચ મહદ્ભયમ્ ॥

યે વૈ ભેદનશીલાસ્તુ સકામા નિસ્ત્રપાઃ શઠાઃ ।
યે પાપા ઇતિ વિખ્યાતાઃ સંવાસે પિરિગર્હિતાઃ ॥

યુક્તાશ્ચાન્યૈર્મહાદોષૈર્યે નરાસ્તાન્વિવર્જયેત્ ।
નિવર્તમાને સૌહાર્દે પ્રીતિર્નીચે પ્રણશ્યતિ ॥

યા ચૈવ ફલનિર્વૃતિઃ સૌહૃદે ચૈવ યત્સુખમ્ ।
યતતે ચાપવાદાય યત્નમારભતે ક્ષયે ॥

અલ્પેઽપ્યપકૃતે મોહાન્ન શાન્તિમધિગચ્છતિ । તાદૃશૈઃ સઙ્ગતં નીચૈર્નૃશંસૈરકૃતાત્મભિઃ ।
નિશામ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા વિદ્વાન્દૂરાદ્વિવર્જયેત્ ॥

યો જ્ઞાતિમનુગૃહ્ણાતિ દરિદ્રં દીનમાતુરમ્ ।
સ પુત્રપશુભિર્વૃદ્ધિં શ્રેયશ્ચાનન્ત્યમશ્રુતે ॥

જ્ઞાતયો વર્ધનીયાસ્તૈર્ય ઇચ્છન્ત્યાત્મનઃ શુભમ્ ॥

કુલવૃદ્ધિં ચ રાજેન્દ્ર તસ્માત્સાધુ સમાચરં ।
શ્રેયસા યોક્ષ્યતે રાજન્કુર્વાણો જ્ઞાતિસત્ક્રિયાં ॥

વિગુણા હ્યપિ સંરક્ષ્યા જ્ઞાતયો ભરતર્ષભ ।
કિમ્પુનર્ગુણવન્તસ્તે ત્વત્પ્રસાદાભિકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

પ્રસાદં કુરુ વીરાણાં પાણ્ડવાનાં વિશામ્પતે ।
દીયતાં ગ્રામકાઃ કેચિત્તેષાં વૃત્ત્યર્થમીશ્વર ॥

એવં લોકે યશઃ પ્રાપ્તં ભવિષ્યતિ નરાધિપ ।
વૃદ્ધેન હિ ત્વયા કાર્યં પુત્રાણાં તાત શાસનમ્ ॥

મયા ચાપિ હિતં વાચ્યં વિદ્ધિ માં ત્વદ્ધિતૈષિણમ્ । જ્ઞાતિભિર્વિગ્રહસ્તાત ન કર્તવ્યઃ શુભાર્થિના ।
સુખાનિ સહ ભોજ્યાનિ જ્ઞાતિભિર્ભરતર્ષભ ॥

સમ્ભોજનં સન્કથનં સમ્પ્રીતિશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
જ્ઞાતિભિઃ સહ કાર્યાણિ ન વિરોધઃ કદાચન ॥

જ્ઞાતયસ્તારયન્તીહ જ્ઞાતયો મઞ્જયન્તિ ચ ।
સુવૃત્તાસ્તારયન્તીહ દુર્વૃત્તા મઞ્જયન્તિ ચ ॥

સુવૃત્તો ભવ રાજેન્દ્ર પાણ્જવાન્પ્રતિ માનદ ।
અધર્ષણીયઃ શત્રૂણાં તૈર્વૃતસ્ત્વં ભવિષ્યતિ ॥

શ્રીમન્તં જ્ઞાતિમાસાદ્ય યો જ્ઞાતિરવસીદતિ ।
દિગ્ધહસ્તં મૃગ ઇવ સ એનસ્તસ્ય વિન્દતિ ॥

પશ્ચાદપિ નરશ્રેષ્ઠ તવ તાપો ભવિષ્યતિ ।
તાન્વા હતાન્સુતાન્વાપિ શ્રુત્વા તદનુચિન્તય ॥

યેન ખટ્વાં સમારૂઢઃ પરિતપ્યેત કર્મણા ।
આદાવેન ન તત્કુર્યાદધ્રુવે જીવિતે સતિ ॥

ન કશ્ચિન્નાપનયતે પુમાનન્યત્ર ભાર્ગવાત્ ।
શેષસમ્પ્રતિપત્તિસ્તુ બુદ્ધિમત્સ્વેવ તિષ્ઠતિ ॥

દુર્યોધનેન યદ્યેતત્પાપં તેષુ પુરા કૃતમ્ ।
ત્વયા તત્કુલવૃદ્ધેન પ્રત્યાનેયં નરેશ્વર ॥

તાંસ્ત્વં પદે પ્રતિષ્ઠાપ્ય લોકે વિગતકલ્મષઃ ।
ભવિષ્યસિ નરશ્રેષ્ઠ પૂજનીયો મનીષિણામ્ ॥

સુવ્યાહૃતાનિ ધીરાણાં ફલતઃ પરિચિન્ત્ય યઃ ।
અધ્યવસ્યતિ કાર્યેષુ ચિરં યશસિ તિષ્ઠતિ ॥

અસમ્યગુપયુક્તં હિ જ્ઞાનં સુકુશલૈરપિ ।
ઉપલભ્યં ચાવિદિતં વિદિતં ચાનનુષ્ઠિતમ્ ॥

પાપોદયફલં વિદ્વાન્યો નારભતિ વર્ધતે ॥

યસ્તુ પૂર્વકૃતં પાપમવિમૃશ્યાનુવર્તતે ।
અગાધપઙ્કે દુર્મેધા વિષમે વિનિપાત્યતે ॥

મન્ત્રભેદસ્ય ષટ્ પ્રાજ્ઞો દ્વારાણીમાનિ લક્ષયેત્ ।
અર્થસન્તતિકામશ્ચ રક્ષેદેતાનિ નિત્યશઃ ॥

મદં સ્વપ્નપવિજ્ઞાનમાકારં ચાત્મસમ્ભવમ્ ।
દુષ્ટામાત્યેષુ વિશ્રમ્ભં દૂતાચ્ચાકુશલાદપિ ॥

દ્વારાણ્યેતાનિ યો જ્ઞાત્વા સંવૃણોતિ સદા નૃપ ।
ત્રિવર્ગાચરણે યુક્તઃ સ શત્રૂનધિતિષ્ઠતિ ॥

નવૈ શ્રુતમવિજ્ઞાય વૃદ્ધાનનુપસેવ્ય વા ।
ધર્માર્થૌ વેદુતું શક્યૌ બૃહસ્પતિસમૈરપિ ॥

નષ્ટં સમુદ્રે પતિતં નષ્ટં વાક્યમશૃણ્વતિ ।
અનાત્મનિ શ્રુતં નષ્ટં નષ્ટં હુતમનગ્નિકમ્ ॥

મત્યા પરીક્ષ્ય મેધાવી બુદ્ધ્યા સમ્પાદ્ય ચાસકૃત્ ।
શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વાથ વિજ્ઞાય પ્રાજ્ઞૈર્મૈત્રીં સમાચરેત્ ॥

અકીર્તિ વિનયો હન્તિ હન્ત્યનર્થં પરાક્રમઃ ।
હન્તિ નિત્યં ક્ષમા ક્રોધમાચારો હન્ત્યલક્ષણમ્ ॥

પરિચ્છદેન ક્ષેત્રેણ વેશ્મના પરિચર્યયા ।
પરીક્ષેત કુલં રાજન્ભોજનાચ્છાદનેન ચ ॥

ઉપસ્થિતસય કામસ્ય પ્રતિવાદો ન વિદ્યતે ।
અપિ નિર્મુક્તદેહસ્ય કામરક્તસ્ય કિં પુનઃ ॥

પ્રાજ્ઞોપસેવિનં વૈદ્યં ધાર્મિકં પ્રિયદર્શનમ્ ।
મિત્રવન્તં સુવાક્યં ચ સુહૃદં પરિપાલયેત્ ॥

દુષ્કુલીનઃ કુલીનો વા મર્યાદાં યો ન લઙ્ઘયેત્ ।
ધર્માપેક્ષી મૃદુર્હ્રીમાન્સ કુલીનશતાદ્વરઃ ॥

યયોશ્ચિત્તેન વા ચિત્તં નિભૃતં નિભૃતેન વા ।
સમેતિ પ્રજ્ઞયા પ્રજ્ઞા તયોર્મૈત્રી ન જીર્યતિ ॥

દુર્બુદ્ધિમકૃતપ્રજ્ઞં છન્નં કૂપં તૃણૈરિવ ।
વિવર્જયીત મેધાવી તસ્મિન્મૈત્રી પ્રણશ્યતિ ॥

અવલિપ્તેષુ મૂર્ખેષુ રૌદ્રસાહસિકેષુ ચ ।
તથૈવાપેતધર્મેષુ ન મૈત્રીમાચરેદ્બુધઃ ॥

કૃતજ્ઞં ધાર્મિકં સત્યમક્ષુદ્રં દૃઢભક્તિકમ્ ।
જિતેન્દ્રિયં સ્થિતં સ્થિત્યાં મિત્રમિત્યભિવાઞ્છતિ ॥

ઇન્દ્રિયાણામનુત્સર્ગો મૃત્યુનાપિ વિશિષ્યતે ।
અત્યર્થં પુનરુત્સર્ગઃ સાદયેદ્દૈવતાનપિ ॥

માર્દવં સર્વભૂતાનામનસૂયા ક્ષમા ધૃતિઃ ।
આયુષ્યાણિ બુધાઃ પ્રાહુર્મિત્રાણાં ચાવિમાનના ॥

અપનીતં સુનીતેન યોઽર્થં પ્રત્યાનિનીપતે ।
મતિમાસ્થાય સુદૃઢાં તદકાપુરુષવ્રતમ્ ॥

આયત્યાં પ્રતિકારજ્ઞસ્તદાત્વે દૃઢનિશ્ચયઃ ।
અતીતે કાર્યશેષજ્ઞો નરોઽર્થૈર્ન પ્રહીયતે ॥

કર્મણા મનસા વાચા યદભીક્ષ્ણં નિષેવતે ।
તદેવાપહરત્યેનં તસ્માત્કલ્યાણમાચરેત્ ॥

મઙ્ગલાલમ્ભનં યોગઃ શ્રુતમુત્થાનમાર્જવમ્ ।
ભૂતિમેતાનિ કુર્વન્તિ સતાં ચાભીક્ષ્ણદર્શનમ્ ॥

અનિર્વેદઃ શ્રિયો મૂલં લાભસ્ય ચ શુભસ્ય ચ ।
મહાન્ભવત્યનિર્વિષ્ણઃ સુખં ચાનન્ત્યમશ્નુતે ॥

નાતઃ શ્રીમત્તરં કિઞ્ચિદન્યત્પથ્યતમં મતમ્ ।
પ્રભવિષ્ણોર્યથા તાત ક્ષમા સર્વત્ર સર્વદા ॥

ક્ષમેદશક્તઃ સર્વસ્ય શક્તિમાન્ધર્મકારણાત્ ।
અર્થાનર્થૌ સમૌ યસ્ય તસ્ય નિત્યં ક્ષમા હિતા ॥

યત્સુખં સેવમાનોઽપિ ધર્માર્થાભ્યાં ન હીયતે ।
કામં તદુપસેવેત ન મૂઢવ્રતમાચરેત્ ॥

દુઃખાર્તેષુ પ્રમત્તેષુ નાસ્તિકેષ્વલસેષુ ચ ।
ન શ્રીર્વસત્યદાન્તેષુ યે ચોત્સાહવિવર્જિતાઃ ॥

આર્જવેન નરં યુક્તમાર્જવાત્સવ્યપત્રપમ્ ।
અશક્તં મન્યમાનાસ્તુ ધર્ષયન્તિ કુબુદ્ધયઃ ॥

અત્યાર્યમતિદાતારમતિશૂરમતિવ્રતમ્ ।
પ્રજ્ઞાભિમાનિનં ચૈવ શ્રીર્ભયાન્નોપસર્પતિ ॥

ન ચાતિગુણવત્સ્વેષા નાત્યન્તં નિર્ગુણેષુ ચ । નેષા ગુણાન્કામયતે નૈર્ગુણ્યાન્નાનુરજ્યતે ।
ઉન્મત્તા ગૌરિવાન્ધા શ્રીઃ ક્વચિદેવાવતિષ્ઠતે ॥

અગ્નિહોત્રફલા વેદાઃ શીલવૃત્તફલં શ્રુતમ્ ।
રતિપુત્રફલા નારી દત્તભુક્તફલં ધનમ્ ॥

અધર્મોપાર્જિતૈરર્થૈર્યઃ કરોત્યૌર્ધ્વદેહિકમ્ ।
ન સ તસ્ય ફલં પ્રેત્ય ભુઙ્ક્તેઽર્થસ્ય દુરાગમાત્ ॥

કાન્તારે વનદુર્ગેષુ કૃચ્છ્રાસ્વાપત્સુ સમ્ભ્રમે ।
ઉદ્યતેષુ ચ શસ્ત્રેષુ નાસ્તિ સત્વવતાં ભયમ્ ॥

ઉત્થાનં સંયમો દાક્ષ્યમપ્રમાદો ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ।
સમીક્ષ્ય ચ સમારમ્ભો વિદ્ધિ મૂલં ભવસ્ય તુ ॥

તપો બલં તાપમાનાં બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદાં બલમ્ ।
હિંસા બલમસાધૂનાં ક્ષમા ગુણવતાં બલમ્ ॥

અષ્ટૌ તાન્યવ્રતઘ્નાનિ આપો મૂલં ફલં પયઃ ।
હવિર્બ્રાહ્મણકામ્યા ચ ગુરોર્વચનમૌષધમ્ ॥

ન તત્પરસ્ય સન્દધ્યાત્પ્રતિકૂલં યદાત્મનઃ ।
સઙ્ગ્રહેણૈવ ધર્મઃ સ્યાત્કામાદન્યઃ પ્રવર્તતે ॥

અક્રોધેન જયેત્ક્રોધમસાધું નાધુના જયેત્ ।
જયેત્કદર્યં દાનેન જયેન્મત્યેન ચાનૃતમ્ ॥

સ્ત્રીધૂર્તકેઽલસે ભીરૌ ચણ્ડે પુરુષમાનિનિ ।
ચોરે કૃતઘ્ને વિશ્વાસો ન કાર્યો ન ચ નાસ્તિકે ॥

અભિવાદનશીલપ્ય નિત્યં વૃદ્ધોપસેવિનઃ ।
ચત્વારિ સમ્પ્રવર્ધન્તે કીર્તિરાપુર્યશો બલમ્ ॥

અતિક્લેશેન યેઽથોઃ સ્વધર્મસ્યાનિક્રમેણ વા ।
અરેર્વા પ્રણિપાતેન મા ॥ તેષુ મનઃ કૃથાઃ ॥

અવિદ્યઃ પુરુષઃ શોચ્યઃ શોચ્યં મૈથુનમપ્રજમ્ ।
નિરાહારાઃ પ્રજાઃ શોચ્યાઃ શોચ્યં રાષ્ટ્રમરાજકં ॥

અધ્વા જરા દેહવતાં પર્વતાનાં જલં જરા ।
અસમ્ભોગો જરા સ્ત્રીણાં વાક્છલ્યં મનસો જરા ॥

અનામ્નાયમલા વેદા બ્રાહ્મણસ્યાવ્રતં મલમ્ ।
મલં પૃથિવ્યા વાહ્લીકાઃ પુરુષસ્યાનૃતં મલમ્ ॥

કૌતૂહલમલા સાધ્વી વિપ્રવાસમલાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

સુવર્ણસ્ય મલં રૂપ્યં રૂપ્યસ્યાપિ મલં ત્રપુ ।
જ્ઞેયં ત્રપુમલં સીમં સીસસ્યાપિ મલં મલમ્ ॥

ન સ્વપ્નેન જયેન્નિદ્રાં ન કામેન જયેત્સ્ત્રિયઃ ।
નેન્ધનેન જયેદગ્નિં ન પાનેન સુરાં જયેત્ ॥

યસ્ય દાનજિતં મિત્રં શત્રવો યુધિ નિર્જિતાઃ ।
અન્નપાનજિતા દારાઃ સફલં તસ્ય જીવિતમ્ ॥

સહસ્રિણોઽપિ જીવન્તિ જીવન્તિ શતિનસ્તથા ।
ધૃતરાષ્ટ્ર વિમુઞ્ચેચ્છાં ન કથઞ્ચિન્ન જીવ્યતે ॥

યત્પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ ।
નાલમેકસ્ય તત્સર્વમિતિ પશ્યન્ન મુહ્યતિ ॥

રાજન્ભૂયો બ્રવીમિ ત્વાં પુત્રેષુ સમમાચર ।
સમતા યદિ તે રાજન્સ્વેષુ પાણ્ડુસુતેષુ વા ॥