Mahabharata · Chapter 5.37

saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt /
vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ //

tānevendrasya ca dhanuranāmyaṃ namato bravīt /
atho marīcinaḥ pādānagrāhyāngṛhṇatastathā //

yaścāśiṣyaṃ śāsti vai yaśca tuṣye- dyaścātivelaṃ bhajate dviṣantam /
striyaśca yo rakṣati bhadramaśrute yaścāyācyaṃ yācate katthate vā //

yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ yaścābalo balinā nityavairī /
aśraddadhānāya ca yo bravīti yaścākāmyaṃ kāmayate narendra /

vadhvā'vahāsaṃ śvaśuro manyate yo vadhvā'vasannabhayo mānakāmaḥ /
parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam //

yaścāpi labdhvā na smarāmīti vādī dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ /
yaścāsataḥ sāntvamupānayīta etānnayanti nirayaṃ pāśahastāḥ //

yasminyathā vartate yo manuṣya- stasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ /
māyācāro māyayā vartitavyaḥ sādhvācāraḥ sādhunā pratyupeyaḥ //

jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā mṛtyuḥ prāṇāndharmacaryāmasūyā
kāmo hriyaṃ vṛttamanāryasevā krodhaḥ śriyaṃ sarvamevābhimānaḥ //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā /
nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā //
vidura uvāca /

atimāno'tivādaśca tathā'tyāgo narādhipa /
krodhaścātmavidhitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ //

eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām /
etāni mānavāndhnanti na mṛtyurbhadramastu te //

viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi gurutalpagaḥ /
vṛṣalīpatirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata //

ādeśakṛdvṛttihantā dvijānāṃ preṣakaśca yaḥ / śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaḥ samāḥ /
etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ //

gṛhītavākyo nayavidvadānyaḥ śeṣānnabhoktā hyavihiṃsakaśca /
nānarthakṛtyākulitaḥ kṛtajñaḥ satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān //

sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ /
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ //

yo hi dharmaṃ samāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye /
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān //

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet /
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet //

āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi /
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi //

dyūtametatpurā kalpe dṛṣṭaṃ vairakaraṃ nṛṇām /
tasmāddyūtaṃ na seveta hāsyārthamapi buddhimān //

uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rāja- nnedaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipeya /
tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya na rocate tava vaicitravīrya //

kākairimāṃścitrabarhānmayūrān parājayethāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ /
hitvā siṃhānkroṣṭukāngūhamānaḥ prāpte kāle śocitā tvaṃ narendraḥ //

yastāta na krudhyati sarvakālaṃ bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya /
tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti na cainamāpatsu parityajanti //

na bhṛtyānāṃ vṛttisaṃrodhanena rājyaṃ dhanaṃ sañjighṛkṣedapūrvam /
tyajanti hyenaṃ vañcitā vai viruddhāḥ snigdhā hyamātyā parihīnabhogāḥ //

kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvā- ṇyāyavyaye cānurūpāṃ ca vṛttim /
saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi //

abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrī /
vaktā hitānāmanurakta āryaḥ śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ //

vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ /
prajñābhimānī pratikūlavādī tyājyaḥ sa tādṛk tvarayaiva bhṛtyaḥ //

astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ /
arogajātīyamudāravākyaṃ dūtaṃ vadantyaṣṭaguṇopapannam //

na viśvāsāñjātu parasya gehe gacchennaraścetayāno vikāle /
na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho na rājakāmyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta //

na nihnavaṃ mantragatasya gacche- tsaṃsṛṣṭamantrasya kusaṅgatasya /
na ca brūyānnāśvasimi tvayīti sakāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt //

ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ putro bhrātā vidhavā bālaputrā /
senājīvī coddhṛtabhūrireva vyavahāreṣu varjanīyāḥ syurete //

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti prajñā ca kaulyaṃ ca śrutaṃ damaśca /
parākramaścābahubhāṣitā ca dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca //

etānguṇāṃstāta mahānubhāvā- neko guṇaḥ saṃśrayate prasahya /
rājā yadā satkurute manuṣyaṃ sarvānguṇaneṣa guṇo bibharti //

guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ /
sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ //

guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante ārogyamāyuśca balaṃ sukhaṃ ca /
anāvilaṃ cāsya bhavatyapatyaṃ na cainamādyūna iti kṣipanti //

akarmaśīlaṃ ca mahāśanaṃ ca lokadviṣṭaṃ bahumāyaṃ nṛśaṃsam /
adeśakālajñamamiṣṭaveṣa- metāngṛhe na prativāsayeta //

kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca vanaukasaṃ dhūrtamamānyamāninam /
niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghna- metānbhṛśārtopi na jātu yācet //

sankliṣṭakarmāṇamatipramādaṃ nityānṛtaṃ cādṛḍhabhaktikaṃ ca /
visṛṣṭarāgaṃ paṭumāninaṃ cā- pyetānna seveta narādhamānṣaṭ //

sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ / 5-37-38 anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na siddhyataḥ //

utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāñcit /
sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā araṇyasaṃstho'tha munirbubhūṣet //

hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham /
tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ sarvārthasiddhaye //

vṛddhiḥ prabhāvastejaśca satvamutthānameva ca /
vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛttibhayaṃ kutaḥ //

paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ yatra vyatheyurapi devāḥ saśakrā /
putrairvairaṃ nityamudvignavāso yaśaḥpraṇāśo dviṣataśca harṣaḥ //

bhīṣmasya kopastava caivendrakalpa droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya /
utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ śveto grahastiryagivāpatankhe //

tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ /
pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām //

dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ /
mā vanaṃ chindhi savyāghraṃ mā vyāghrā nīnaśanvanāt //

na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam /
vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam //

na tathecchanti kalyāṇānpareṣāṃ vedituṃ guṇān /
yatheṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ //

arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaścaret /
nahi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam //

yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ /
tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtiśca yā //

yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate /
dharmārthakāmasaṃyogaṃ so'mutreha ca vindati //

sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ /
sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati //

balaṃ pañcavidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me /
yattu bāhubalaṃ nāma prathamaṃ valamucyate //

amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate /
tṛtīyaṃ dhanalābhaṃ tu balamāhurmanīṣiṇaḥ //

yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam /
abhijātabalaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam //

yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata /
yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñābalamucyate //

mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ /
tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset //

strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāyaprabhuśatruṣu /
bhogeṣvāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati //

prajñāśareṇābhihatasya janto- ścikitsakāḥ santi na cauṣadhāni /
na homamantrā na ca maṅgalāni nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ //

sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata /
nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve hyete'titejasaḥ //

agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu /
na copayuṅkte taddāru yāvannoddīpyate paraiḥ //

sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate /
taddāru ca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā //

evameva kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ /
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate //

latādharmā tvaṃ saputraḥ sālaḥ pāṇḍusutā matāḥ /
na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā //

vanaṃ rājaṃstava putro'mbikeya siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi /
siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet siṃhā vinaśyeyurṛte vanena //