મહાભારત · અધ્યાય 5.37

સપ્તદશેમાન્રાજેન્દ્ર મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્ ।
વૈચિત્રવીર્ય પુરુષાનાકાશં મુષ્ટિભિર્ઘ્નતઃ ॥

તાનેવેન્દ્રસ્ય ચ ધનુરનામ્યં નમતો બ્રવીત્ ।
અથો મરીચિનઃ પાદાનગ્રાહ્યાન્ગૃહ્ણતસ્તથા ॥

યશ્ચાશિષ્યં શાસ્તિ વૈ યશ્ચ તુષ્યે- દ્યશ્ચાતિવેલં ભજતે દ્વિષન્તમ્ ।
સ્ત્રિયશ્ચ યો રક્ષતિ ભદ્રમશ્રુતે યશ્ચાયાચ્યં યાચતે કત્થતે વા ॥

યશ્ચાભિજાતઃ પ્રકરોત્યકાર્યં યશ્ચાબલો બલિના નિત્યવૈરી ।
અશ્રદ્દધાનાય ચ યો બ્રવીતિ યશ્ચાકામ્યં કામયતે નરેન્દ્ર ।

વધ્વાઽવહાસં શ્વશુરો મન્યતે યો વધ્વાઽવસન્નભયો માનકામઃ ।
પરક્ષેત્રે નિર્વપતિ યશ્ચ બીજં સ્ત્રિયં ચ યઃ પરિવદતેઽતિવેલમ્ ॥

યશ્ચાપિ લબ્ધ્વા ન સ્મરામીતિ વાદી દત્ત્વા ચ યઃ કત્થતિ યાચ્યમાનઃ ।
યશ્ચાસતઃ સાન્ત્વમુપાનયીત એતાન્નયન્તિ નિરયં પાશહસ્તાઃ ॥

યસ્મિન્યથા વર્તતે યો મનુષ્ય- સ્તસ્મિંસ્તથા વર્તિતવ્યં સ ધર્મઃ ।
માયાચારો માયયા વર્તિતવ્યઃ સાધ્વાચારઃ સાધુના પ્રત્યુપેયઃ ॥

જરા રૂપં હરતિ હિ ધૈર્યમાશા મૃત્યુઃ પ્રાણાન્ધર્મચર્યામસૂયા
કામો હ્રિયં વૃત્તમનાર્યસેવા ક્રોધઃ શ્રિયં સર્વમેવાભિમાનઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

શતાયુરુક્તઃ પુરુષઃ સર્વવેદેષુ વૈ યદા ।
નાપ્નોત્યથ ચ તત્સર્વમાયુઃ કેનેહ હેતુના ॥
વિદુર ઉવાચ ।

અતિમાનોઽતિવાદશ્ચ તથાઽત્યાગો નરાધિપ ।
ક્રોધશ્ચાત્મવિધિત્સા ચ મિત્રદ્રોહશ્ચ તાનિ ષટ્ ॥

એત એવાસયસ્તીક્ષ્ણાઃ કૃન્તન્ત્યાયૂંષિ દેહિનામ્ ।
એતાનિ માનવાન્ધ્નન્તિ ન મૃત્યુર્ભદ્રમસ્તુ તે ॥

વિશ્વસ્તસ્યૈતિ યો દારાન્યશ્ચાપિ ગુરુતલ્પગઃ ।
વૃષલીપતિર્દ્વિજો યશ્ચ પાનપશ્ચૈવ ભારત ॥

આદેશકૃદ્વૃત્તિહન્તા દ્વિજાનાં પ્રેષકશ્ચ યઃ । શરણાગતહા ચૈવ સર્વે બ્રહ્મહણઃ સમાઃ ।
એતૈઃ સમેત્ય કર્તવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ શ્રુતિઃ ॥

ગૃહીતવાક્યો નયવિદ્વદાન્યઃ શેષાન્નભોક્તા હ્યવિહિંસકશ્ચ ।
નાનર્થકૃત્યાકુલિતઃ કૃતજ્ઞઃ સત્યો મૃદુઃ સ્વર્ગમુપૈતિ વિદ્વાન્ ॥

સુલભાઃ પુરુષા રાજન્સતતં પ્રિયવાદિનઃ ।
અપ્રિયસ્ય તુ પથ્યસ્ય વક્તા શ્રોતા ચ દુર્લભઃ ॥

યો હિ ધર્મં સમાશ્રિત્ય હિત્વા ભર્તુઃ પ્રિયાપ્રિયે ।
અપ્રિયાણ્યાહ પથ્યાનિ તેન રાજા સહાયવાન્ ॥

ત્યજેત્કુલાર્થે પુરુષં ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ ।
ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્ ॥

આપદર્થે ધનં રક્ષેદ્દારાન્રક્ષેદ્ધનૈરપિ ।
આત્માનં સતતં રક્ષેદ્દારૈરપિ ધનૈરપિ ॥

દ્યૂતમેતત્પુરા કલ્પે દૃષ્ટં વૈરકરં નૃણામ્ ।
તસ્માદ્દ્યૂતં ન સેવેત હાસ્યાર્થમપિ બુદ્ધિમાન્ ॥

ઉક્તં મયા દ્યૂતકાલેઽપિ રાજ- ન્નેદં યુક્તં વચનં પ્રાતિપેય ।
તદૌષધં પથ્યમિવાતુરસ્ય ન રોચતે તવ વૈચિત્રવીર્ય ॥

કાકૈરિમાંશ્ચિત્રબર્હાન્મયૂરાન્ પરાજયેથાઃ પાણ્ડવાન્ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ ।
હિત્વા સિંહાન્ક્રોષ્ટુકાન્ગૂહમાનઃ પ્રાપ્તે કાલે શોચિતા ત્વં નરેન્દ્રઃ ॥

યસ્તાત ન ક્રુધ્યતિ સર્વકાલં ભૃત્યસ્ય ભક્તસ્ય હિતે રતસ્ય ।
તસ્મિન્ભૃત્યા ભર્તરિ વિશ્વસન્તિ ન ચૈનમાપત્સુ પરિત્યજન્તિ ॥

ન ભૃત્યાનાં વૃત્તિસંરોધનેન રાજ્યં ધનં સઞ્જિઘૃક્ષેદપૂર્વમ્ ।
ત્યજન્તિ હ્યેનં વઞ્ચિતા વૈ વિરુદ્ધાઃ સ્નિગ્ધા હ્યમાત્યા પરિહીનભોગાઃ ॥

કૃત્યાનિ પૂર્વં પરિસઙ્ખ્યાય સર્વા- ણ્યાયવ્યયે ચાનુરૂપાં ચ વૃત્તિમ્ ।
સઙ્ગૃહ્ણીયાદનુરૂપાન્સહાયાન્ સહાયસાધ્યાનિ હિ દુષ્કરાણિ ॥

અભિપ્રાયં યો વિદિત્વા તુ ભર્તુઃ સર્વાણિ કાર્યાણિ કરોત્યતન્દ્રી ।
વક્તા હિતાનામનુરક્ત આર્યઃ શક્તિજ્ઞ આત્મેવ હિ સોઽનુકમ્પ્યઃ ॥

વાક્યં તુ યો નાદ્રિયતેઽનુશિષ્ટઃ પ્રત્યાહ યશ્ચાપિ નિયુજ્યમાનઃ ।
પ્રજ્ઞાભિમાની પ્રતિકૂલવાદી ત્યાજ્યઃ સ તાદૃક્ ત્વરયૈવ ભૃત્યઃ ॥

અસ્તબ્ધમક્લીબમદીર્ઘસૂત્રં સાનુક્રોશં શ્લક્ષ્ણમહાર્યમન્યૈઃ ।
અરોગજાતીયમુદારવાક્યં દૂતં વદન્ત્યષ્ટગુણોપપન્નમ્ ॥

ન વિશ્વાસાઞ્જાતુ પરસ્ય ગેહે ગચ્છેન્નરશ્ચેતયાનો વિકાલે ।
ન ચત્વરે નિશિ તિષ્ઠેન્નિગૂઢો ન રાજકામ્યાં યોષિતં પ્રાર્થયીત ॥

ન નિહ્નવં મન્ત્રગતસ્ય ગચ્છે- ત્સંસૃષ્ટમન્ત્રસ્ય કુસઙ્ગતસ્ય ।
ન ચ બ્રૂયાન્નાશ્વસિમિ ત્વયીતિ સકારણં વ્યપદેશં તુ કુર્યાત્ ॥

ઘૃણી રાજા પુંશ્ચલી રાજભૃત્યઃ પુત્રો ભ્રાતા વિધવા બાલપુત્રા ।
સેનાજીવી ચોદ્ધૃતભૂરિરેવ વ્યવહારેષુ વર્જનીયાઃ સ્યુરેતે ॥

અષ્ટૌ ગુણાઃ પુરુષં દીપયન્તિ પ્રજ્ઞા ચ કૌલ્યં ચ શ્રુતં દમશ્ચ ।
પરાક્રમશ્ચાબહુભાષિતા ચ દાનં યથાશક્તિ કૃતજ્ઞતા ચ ॥

એતાન્ગુણાંસ્તાત મહાનુભાવા- નેકો ગુણઃ સંશ્રયતે પ્રસહ્ય ।
રાજા યદા સત્કુરુતે મનુષ્યં સર્વાન્ગુણનેષ ગુણો બિભર્તિ ॥

ગુણા દશ સ્નાનશીલં ભજન્તે બલં રૂપં સ્વરવર્ણપ્રશુદ્ધિઃ ।
સ્પર્શશ્ચ ગન્ધશ્ચ વિશુદ્ધતા ચ શ્રીઃ સૌકુમાર્યં પ્રવરાશ્ચ નાર્યઃ ॥

ગુણાશ્ચ ષણ્મિતભુક્તં ભજન્તે આરોગ્યમાયુશ્ચ બલં સુખં ચ ।
અનાવિલં ચાસ્ય ભવત્યપત્યં ન ચૈનમાદ્યૂન ઇતિ ક્ષિપન્તિ ॥

અકર્મશીલં ચ મહાશનં ચ લોકદ્વિષ્ટં બહુમાયં નૃશંસમ્ ।
અદેશકાલજ્ઞમમિષ્ટવેષ- મેતાન્ગૃહે ન પ્રતિવાસયેત ॥

કદર્યમાક્રોશકમશ્રુતં ચ વનૌકસં ધૂર્તમમાન્યમાનિનમ્ ।
નિષ્ઠૂરિણં કૃતવૈરં કૃતઘ્ન- મેતાન્ભૃશાર્તોપિ ન જાતુ યાચેત્ ॥

સન્ક્લિષ્ટકર્માણમતિપ્રમાદં નિત્યાનૃતં ચાદૃઢભક્તિકં ચ ।
વિસૃષ્ટરાગં પટુમાનિનં ચા- પ્યેતાન્ન સેવેત નરાધમાન્ષટ્ ॥

સહાયબન્ધના હ્યર્થાઃ સહાયાશ્ચાર્થબન્ધનાઃ । 5-37-38 અન્યોન્યબન્ધનાવેતૌ વિનાન્યોન્યં ન સિદ્ધ્યતઃ ॥

ઉત્પાદ્ય પુત્રાનનૃણાંશ્ચ કૃત્વા વૃત્તિં ચ તેભ્યોઽનુવિધાય કાઞ્ચિત્ ।
સ્થાને કુમારીઃ પ્રતિપાદ્ય સર્વા અરણ્યસંસ્થોઽથ મુનિર્બુભૂષેત્ ॥

હિતં યત્સર્વભૂતાનામાત્મનશ્ચ સુખાવહમ્ ।
તત્કુર્યાદીશ્વરો હ્યેતન્મૂલં સર્વાર્થસિદ્ધયે ॥

વૃદ્ધિઃ પ્રભાવસ્તેજશ્ચ સત્વમુત્થાનમેવ ચ ।
વ્યવસાયશ્ચ યસ્ય સ્યાત્તસ્યાવૃત્તિભયં કુતઃ ॥

પશ્ય દોષાન્પાણ્ડવૈર્વિગ્રહે ત્વં યત્ર વ્યથેયુરપિ દેવાઃ સશક્રા ।
પુત્રૈર્વૈરં નિત્યમુદ્વિગ્નવાસો યશઃપ્રણાશો દ્વિષતશ્ચ હર્ષઃ ॥

ભીષ્મસ્ય કોપસ્તવ ચૈવેન્દ્રકલ્પ દ્રોણસ્ય રાજ્ઞશ્ચ યુધિષ્ઠિરસ્ય ।
ઉત્સાદયેલ્લોકમિમં પ્રવૃદ્ધઃ શ્વેતો ગ્રહસ્તિર્યગિવાપતન્ખે ॥

તવ પુત્રશતં ચૈવ કર્ણઃ પઞ્ચ ચ પાણ્ડવાઃ ।
પૃથિવીમનુશાસેયુરખિલાં સાગરામ્બરામ્ ॥

ધાર્તરાષ્ટ્રા વનં રાજન્વ્યાઘ્રાઃ પાણ્ડુસુતા મતાઃ ।
મા વનં છિન્ધિ સવ્યાઘ્રં મા વ્યાઘ્રા નીનશન્વનાત્ ॥

ન સ્યાદ્વનમૃતે વ્યાઘ્રાન્વ્યાઘ્રા ન સ્યુરૃતે વનમ્ ।
વનં હિ રક્ષ્યતે વ્યાઘ્રૈર્વ્યાઘ્રાન્રક્ષતિ કાનનમ્ ॥

ન તથેચ્છન્તિ કલ્યાણાન્પરેષાં વેદિતું ગુણાન્ ।
યથેષાં જ્ઞાતુમિચ્છન્તિ નૈર્ગુણ્યં પાપચેતસઃ ॥

અર્થસિદ્ધિં પરામિચ્છન્ધર્મમેવાદિતશ્ચરેત્ ।
નહિ ધર્માદપૈત્યર્થઃ સ્વર્ગલોકાદિવામૃતમ્ ॥

યસ્યાત્મા વિરતઃ પાપાત્કલ્યાણે ચ નિવેશિતઃ ।
તેન સર્વમિદં બુદ્ધં પ્રકૃતિર્વિકૃતિશ્ચ યા ॥

યો ધર્મમર્થં કામં ચ યથાકાલં નિષેવતે ।
ધર્માર્થકામસંયોગં સોઽમુત્રેહ ચ વિન્દતિ ॥

સન્નિયચ્છતિ યો વેગમુત્થિતં ક્રોધહર્ષયોઃ ।
સ શ્રિયો ભાજનં રાજન્યશ્ચાપત્સુ ન મુહ્યતિ ॥

બલં પઞ્ચવિધં નિત્યં પુરુષાણાં નિબોધ મે ।
યત્તુ બાહુબલં નામ પ્રથમં વલમુચ્યતે ॥

અમાત્યલાભો ભદ્રં તે દ્વિતીયં બલમુચ્યતે ।
તૃતીયં ધનલાભં તુ બલમાહુર્મનીષિણઃ ॥

યત્ત્વસ્ય સહજં રાજન્પિતૃપૈતામહં બલમ્ ।
અભિજાતબલં નામ તચ્ચતુર્થં બલં સ્મૃતમ્ ॥

યેન ત્વેતાનિ સર્વાણિ સઙ્ગૃહીતાનિ ભારત ।
યદ્બલાનાં બલં શ્રેષ્ઠં તત્પ્રજ્ઞાબલમુચ્યતે ॥

મહતે યોઽપકારાય નરસ્ય પ્રભવેન્નરઃ ।
તેન વૈરં સમાસજ્ય દૂરસ્થોઽસ્મીતિ નાશ્વસેત્ ॥

સ્ત્રીષુ રાજસુ સર્પેષુ સ્વાધ્યાયપ્રભુશત્રુષુ ।
ભોગેષ્વાયુષિ વિશ્વાસં કઃ પ્રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ ॥

પ્રજ્ઞાશરેણાભિહતસ્ય જન્તો- શ્ચિકિત્સકાઃ સન્તિ ન ચૌષધાનિ ।
ન હોમમન્ત્રા ન ચ મઙ્ગલાનિ નાથર્વણા નાપ્યગદાઃ સુસિદ્ધાઃ ॥

સર્પશ્ચાગ્નિશ્ચ સિંહશ્ચ કુલપુત્રશ્ચ ભારત ।
નાવજ્ઞેયા મનુષ્યેણ સર્વે હ્યેતેઽતિતેજસઃ ॥

અગ્નિસ્તેજો મહલ્લોકે ગૂઢસ્તિષ્ઠતિ દારુષુ ।
ન ચોપયુઙ્ક્તે તદ્દારુ યાવન્નોદ્દીપ્યતે પરૈઃ ॥

સ એવ ખલુ દારુભ્યો યદા નિર્મથ્ય દીપ્યતે ।
તદ્દારુ ચ વનં ચાન્યન્નિર્દહત્યાશુ તેજસા ॥

એવમેવ કુલે જાતાઃ પાવકોપમતેજસઃ ।
ક્ષમાવન્તો નિરાકારાઃ કાષ્ઠેઽગ્નિરિવ શેરતે ॥

લતાધર્મા ત્વં સપુત્રઃ સાલઃ પાણ્ડુસુતા મતાઃ ।
ન લતા વર્ધતે જાતુ મહાદ્રુમમનાશ્રિતા ॥

વનં રાજંસ્તવ પુત્રોઽમ્બિકેય સિંહાન્વને પાણ્ડવાંસ્તાત વિદ્ધિ ।
સિંહૈર્વિહીનં હિ વનં વિનશ્યેત્ સિંહા વિનશ્યેયુરૃતે વનેન ॥