મહાભારત · અધ્યાય 5.36

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
આત્રેયસ્ય ચ સંવાદં સાધ્યાનાં ચેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

ચરન્તં હંસરૂપેણ મહર્ષિં સંશિતવ્રતમ્ ।
સાધ્યા દેવા મહાપ્રાજ્ઞં પર્યપૃચ્છન્ત વૈ પુરા ॥
સાધ્યા ઊચુઃ ।

સાધ્યા દેવા વયમેતે મહર્ષે દૃષ્ટ્વા ભવન્તં ન શક્નુમોઽનુમાતુમ્ ।
શ્રુતેન ધીરો બુદ્ધિમાંસ્ત્વં મતો નઃ કાવ્યાં વાચં વક્તુમર્હસ્યુદારામ્ ॥
હંસ ઉવાચ ।

એતત્કાર્યમમરાઃ સંશ્રુતં મે ધૃતિઃ શમઃ સત્યધર્માનુવૃત્તિઃ ।
ગ્રન્થિં વિનીય હૃદયસ્ય સર્વં પ્રિયાપ્રિયે ચાત્મસમં નયીત ॥

આક્રુશ્યમાનો નાક્રોશેન્મન્યુરેવ તિતિક્ષતઃ ।
આક્રોષ્ટારં નિર્દહતિ સુકૃતં ચાસ્ય વિન્દતિ ॥

નાક્રોશી સ્યાન્નાવમાની પરસ્ય મિત્રદ્રોહી નોત નીચોપસેવી ।
ન ચાભિમાની ન ચ હીનવૃત્તો રૂક્ષાં વાચં રુશતીં વર્જયીત ॥

મર્માણ્યસ્થીનિ હૃદયં તથાસૂ- ન્રૂક્ષા વાચો નિર્દહન્તીહ પુંસામ્ ।
તસ્માદ્વાચમુશતીં રૂક્ષરૂપાં ધર્મારામો નિત્યશો વર્જયીત ॥

અરુન્તુદં પરુષં રૂક્ષવાચં વાક્કણ્ટકૈર્વિતુદન્તં મનુષ્યાન્ ।
વિદ્યાદલક્ષ્મીકતમં જનનાં મુખે નિબદ્ધાં નિરૃતિં વૈ વહન્તમ્ ॥

પરશ્ચેદેનમભિવિદ્ધ્યેત બાણૈ- ર્ભૃશં સુતીક્ષ્ણૈરનલાર્કદીપ્તૈઃ ।
વિરિચ્યમાનોઽપ્યતિરિચ્યમાનો વિદ્યાત્કવિઃ સુકૃતં મે દધાતિ ॥

યદિ સન્તં સેવતિ યદ્યસન્તં તપસ્વિનં યદિ વા સ્તેનમેવ ।
વાસો યથા રઙ્ગવશં પ્રયાતિ તથા સ તેષાં વશમભ્યુપૈતિ ॥

અતિવાદં ન પ્રવદેન્ન વાદયે- દ્યો નાહતઃ પ્રતિહન્યાન્ન ઘાતયેત્ ।
હન્તું ચ યો નેચ્છતિ પાપકં વૈ તસ્મૈ દેવાઃ સ્પૃહયન્ત્યાગતાય ॥

અવ્યાહૃતં વ્યાહૃતાચ્છ્રેય આહુઃ સત્યં વદેદ્વ્યાહૃતં તદ્દ્વિતીયમ્ ।
પ્રિયં વદેદ્વ્યાહૃતં તત્તૃતીયં ધર્મ્યં વદેદ્વ્યાહૃતં તચ્ચતુર્થમ્ ॥

યાદૃશૈઃ સન્નિવિશતે યાદૃશાંશ્ચોપસેવતે ।
યાદૃગિચ્છેચ્ચ ભવિતું તાદૃગ્ભવતિ પૂરુષઃ ॥

યતો યતો નિવર્તતે તતસ્તતો વિમુચ્યતે ।
નિવર્તનાદ્ધિ સર્વતો ન વેત્તિ દુઃખમણ્વપિ ॥
ન જીયતે ચાનુજિગીષતેઽન્યા- ન્ન વૈરકૃચ્ચાપ્રતિઘાતકશ્ચ ।

નિન્દાપ્રશંસાસુ સમસ્વભાવો ન શોચતે હૃષ્યતિ નૈવ ચાયમ્ ॥

ભાવમિચ્છતિ સર્વસ્ય નાભાવે કુરુતે મનઃ ।
સત્યવાદી મૃદુર્દાન્તો યઃ સ ઉત્તમપૂરુષઃ ॥

નાનર્થકં સાન્ત્વયતિ પ્રતિજ્ઞાય દદાતિ ચ ।
રન્ધ્રં પરસ્ય જાનાતિ યઃ સ મધ્યમપૂરુષઃ ॥

દુઃશાસનસ્તૂપહતોઽભિશસ્તો નાવર્તતે મન્યુવશાત્કૃતઘ્નઃ ।
ન સ્યચિન્મિત્રમથો દુરાત્મા કલાશ્ચૈતા અધમસ્યેહ પુંસઃ ॥
ન શ્રદ્દધાતિ કલ્યાણં પરેભ્યોઽપ્યાત્મશઙ્કિતઃ । નિરાકરોતિ મિત્રાણિ યો વૈ સોઽધમપૂરુષઃ ॥

ઉત્તમાનેવ સેવેત પ્રાપ્તકાલે તુ મધ્યમાન્ ।
અધમાંસ્તુ ન સેવેત ય ઇચ્છેદ્ભૂતિમાત્મનઃ ॥

પ્રાગ્નોતિ વૈ વિત્તમસદ્બલેન નિત્યોત્થાનાત્પ્રજ્ઞયા પૌરુષેણ ।
ન ત્વેવ સમ્યગ્લભતે પ્રશંસાં ન વૃત્તમાપ્નોતિ મહાકુલાનામ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

મહાકુલેભ્યઃ સ્પૃહયન્તિ દેવા ધર્માર્થનિત્યાશ્ચ બહુશ્રુતાશ્ચ ।
પૃચ્છામિ ત્વાં વિદુરં પ્રશ્નમેતં ભવન્તિ વૈ કાનિ મહાકુલાનિ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

તપો દમો બ્રહ્મવિત્ત્વં તિતિક્ષા । ઇજ્યા વિવાહાઃ સાન્ત્વનં ચાન્નદાનમ્ ।
અષ્ટાવેતે નિત્યમેવં ભવન્તિ સતાં ગુણાસ્તાનિ મહાકુલાનિ ॥

યેષાં ન વૃત્તં વ્યથતે ન યોનિ- શ્ચિત્તપ્રસાદેન ચરન્તિ ધર્મમ્ ।
યે કીર્તિમિચ્છન્તિ કુલે વિશિષ્ટાં ત્યક્તાનૃતાસ્તાનિ મહાકુલાનિ ॥

અનિજ્યયા કુવિવાહૈર્વેદસ્યોત્સાદનેન ચ ।
કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ ॥

દેવદ્રવ્યનિનાશેન બ્રહ્મસ્વહરણેન ચ ।
કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ ॥

બ્રાહ્મણાનાં પરિભવાત્પરિવાદાચ્ચ ભારત ।
કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ ન્યાસાપહરણેન ચ ॥

કુલાનિ સમુપેતાનનિ ગોભિઃ પુરુષતોઽર્થતઃ ।
કુલસંખ્યાં ન ગચ્છન્તિ યાનિ હીનાનિ વૃત્તતઃ ॥

વૃત્તતસ્ત્વવિહીનાનિ કુલાન્યલ્પધનાન્યપિ ।
કુલસઙ્ખ્યાં ચ ગચ્છન્તિ કર્ષન્તિ ચ મહદ્યશઃ ॥

વૃત્તં યત્નેન સંરક્ષેદ્વિત્તમેતિ ચ યાતિ ચ ।
અક્ષીણો વિત્તતઃ ક્ષીણો વૃત્તતસ્તુ હતો હતઃ ॥

ગોભિઃ પશુભિરશ્વૈશ્ચ કૃષ્યા ચ સુસમૃદ્ધયા ।
કુલાનિ ન પ્રરોહન્તિ યાનિ હીનાનિ વૃત્તતઃ ॥

મા નઃ કુલે વૈરકૃત્કશ્ચિદસ્તુ રાજા બદ્ધો મા પરસ્વાપહારી ।
મિત્રદ્રોહી નૈકૃતિકોઽનૃતી વા પૂર્વાશી વા પિતૃદેવાતિથિભ્યઃ ॥

યશ્ચ નો બ્રાહ્મણાન્હન્યાદ્યશ્ચ નો બ્રાહ્ણણાન્ દ્વિષેત્ ।
ન નઃ સ સમિતિં ગચ્છેદ્યશ્ચ નો નિર્વપેત્કૃષિમ્ ॥

તૃણાનિ ભૂમિરુદકં વાક્વ્રતુર્થી ચ સૂનૃતા ।
સતામેતાનિ ગેહેષુ નોચ્છિદ્યન્તે કદાચન ॥

શ્રદ્ધયા પરયા રાજન્નુપનીતાનિ સત્કૃતિમ્ ।
પ્રવૃત્તાનિ મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મિણાં પુણ્યકર્મિણામ્ ॥

સૂક્ષ્મોઽપિ ભારં નૃપતે સ્યન્દનો વૈ શક્તો વોઢું ન તથાઽન્યે મહીજાઃ ।
એવં યુક્તા ભારસહા ભવન્તિ મહાકુલીના ન તથાન્યે મનુષ્યાઃ ॥

ન તન્મિત્રં યસ્ય કોપાદ્બિભેતિ યદ્વા મિત્રં શઙ્કિતેનોપચર્યમ્ ।
યસ્મિન્મિત્રે પિતરીવાશ્વસીત તદ્વૈ મિત્રં સઙ્ગતાનીતરાણિ ॥

યઃ કશ્ચિદપ્યસમ્બદ્ધો મિત્રસાવેન વર્તતે ।
સ એવ બન્ધુસ્તન્મિત્રં સા ગતિસ્તત્પરાયણમ્ ॥

ચલચિત્તસ્ય વૈ પુંસો વૃદ્ધાનનુપસેવતઃ ।
પારિપ્લવમતેર્નિત્યમધ્રુવો મિત્રસઙ્ગ્રહઃ ॥

ચલચિત્તમનાત્માનમિન્દ્રિયાણાં વશાનુગમ્ ।
અર્થાઃ સમભિવર્તતે હંસાઃ શુષ્કં સરો યથા ॥

અકસ્માદેવ કુપ્યન્તિ પ્રસીદન્ત્યનિમિત્તતઃ ।
શીલમેતદસાધૂનામભ્રં પારિપ્લવં યથા ॥

સત્કૃતાશ્ચ કૃતાર્થાશ્ચ મિત્રાણાં ન ભવન્તિ યે ।
તાન્મૃતાનપિ ક્રવ્યાદાઃ કૃતઘ્નાન્નોપભુઞ્જતે ॥

અર્થયેદેવ મિત્રાણિ સતિ વાઽસતિ વા ધને ।
નાનર્થયન્પ્રજાનાતિ મિત્રાણાં સારફલ્ગુતામ્ ॥

સન્તાપાદ્ભ્રશ્યતે રૂપં સન્તાપાદ્ભ્રશ્યતે બલમ્ ।
સન્તાપાદ્ભ્રશ્યતે જ્ઞાનં સન્તાપાદ્વ્યાધિમૃચ્છતિ ॥

અનવાપ્યં ચ શોકેન શરીરં ચોપતપ્યતે ।
અમિત્રાશ્ચ પ્રહૃષ્યન્તિ મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથાઃ ॥

પુનર્નરો મ્રિયતે જાયતે ચ પુનર્નરો હીયતે વર્ધતે ચ ।
પુનર્નરો યાચતિ યાચ્યતે ચ પુનર્નરઃ શોચતિ શોચ્યતે ચ ॥

સુખં ચ દુઃખં ચ ભવાભવૌ ચ લાભાલાભૌ મરણં જીવિતં ચ ।
પર્યાયશઃ સર્વમેતે સ્પૃશન્તિ તસ્માદ્ધીરો ન ચ હૃષ્યેન્ન સોચેત્ ॥

ચલાનિ હીમાનિ ષડિન્દ્રિયાણિ તેષાં યદ્યદ્વર્ધતે યત્રયત્ર ।
તતસ્તતઃ સ્રવતે બુદ્ધિરસ્ય ચ્છિદ્રોદકુમ્ભાદિવ નિત્યમમ્ભઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

તનુરુદ્ધઃ શિખી રાજા મિથ્યોપચરિતો મયા ।
મન્દાનાં મમ પુત્રાણાં યુદ્ધેનાન્તં કરિષ્યતિ ॥

નિત્યોદ્વિગ્નમિદં સર્વં નિત્યોદ્વિગ્રમિદં મનઃ ।
યત્તત્પદમનુદ્વિગ્નં તન્મે વદ મહામતે ॥
વિદુર ઉવાચ ।

નાન્યત્ર વિદ્યાતપસો નાન્યત્રેન્દ્રિયનિગ્રહાત્ ।
નાન્યત્ર લોભસન્ત્યાગાચ્છાન્તિં પશ્યામિ તેઽનઘ ॥

બુદ્ધ્યા ભયં પ્રણુદતિ તપસા વિન્દતે મહત્ ।
ગુરુશુશ્રૂષયા જ્ઞાનં શાન્તિં ભોગેન વિન્દતિ ॥

અનાશ્રિતા દાનપુણ્યં વેદપુણ્યમનાશ્રિતાઃ ।
રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તા વિચરન્તીહ મોક્ષિણઃ ॥

સ્વધીતસ્ય સુયુદ્ધસ્ય સુકૃતસ્ય ચ કર્મણઃ ।
તપસશ્ચ સુતપ્તસ્ય તસ્યાન્તે સુખમેધતે ॥

સ્વાસ્તીર્ણાનિ શયનાનિ પ્રપન્ના ન વૈ ભિન્ના જાતુ નિદ્રાં લભન્તે ।
ન સ્ત્રીષુ રાજન્રતિમાપ્નુવન્તિ ન માગધૈઃ સ્તૂયમાના ન સૂતૈઃ ॥

ન વૈ ભિન્ના જાતુ ચરન્તિ ધર્મં ન વૈ સુખં પ્રાપ્નુવન્તીહ ભિન્નાઃ ।
ન વૈ ભિન્ના ગૌરવં પ્રાપ્નુવન્તિ ન વૈ ભિન્નાઃ પ્રશમં રોચયન્તિ ॥

ન વૈ તેષાં સ્વદતે પથ્યમુક્તં યોગક્ષેમં કલ્પતે નૈવ તેષામ્ ।
ભિન્નાનાં વૈ મનુજેન્દ્ર પરાયણં ન વિદ્યતે કિઞ્ચિદન્યદ્વિનાશાત્ ॥

સમ્પન્નં ગોષુ સમ્ભાવ્યં સમ્ભાવ્યં બ્રાહ્મણે તપઃ ।
સમ્ભાવ્યં ચાપલં સ્ત્રીષુ સમ્ભાવ્યં જ્ઞાતિતો ભયં ॥

તન્તવોઽપ્યાયતા નિત્યં તનવો બહુલાઃ સમાઃ ।
બહૂન્બહુત્વાદાયાસાન્સહન્તીત્સુપમા સતામ્ ॥

ધૂમાયન્તે વ્યપેતાનિ જ્વલન્તિ સહિતાનિ ચ ।
ધૃતરાષ્ટ્રોલ્મુકાનીવ જ્ઞાતયો ભરતર્ષભ ॥

બ્રાહ્મણેષુ ચ યે શૂરાઃ સ્ત્રીષુ જ્ઞાતિષુ ગોષુ ચ ।
વૃન્તાદિવ ફલં પક્વં ધૃતરાષ્ટ્ર પતન્તિ તે ॥

મહાનપ્યેકજો વૃક્ષો બલવાન્સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
પ્રસહ્ય એવ વાતેન સસ્કન્ધો મર્દિતું ક્ષણાત્ ॥

અથ યે સહિતા વૃક્ષાઃ સઙ્ઘશઃ સુપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તે હિ શીઘ્રતમાન્વાતાન્સહન્તેન્યોન્યસંશ્રયાત્ ॥

એવં મનુષ્યમપ્યેકં ગુણૈરપિ સમન્વિતમ્ ।
શક્યં દ્વિષન્તો મન્યન્તે વાયુર્દ્રુમમિવૈકજમ્ ॥

અન્યોન્યસમુપષ્ટમ્ભાદન્યોન્યાપાશ્રયેણ ચ ।
જ્ઞાતયઃ સમ્પ્રવર્ધન્તે સરસીવોત્પલાન્યુત ॥

અવધ્યા બ્રાહ્મણા ગાવો જ્ઞાતયઃ શિશિવઃ સ્ત્રિયઃ । યેષાં ચાન્નાનિ ભુઞ્જીત યે ચ સ્યુઃક શરણાગતાઃ ।
મહત્યપ્યપરાધેઽપિ તેષાં દણ્ડો વિસર્જનમ્ ॥

ન મનુષ્યે ગુણઃ કશ્ચિદ્રાજન્સધનતામૃતે ।
અનાતુરત્વાદ્ભદ્રં તે મૃતકલ્પા હિ રોગિણઃ ॥

અવ્યાધિજં કટુકં શીર્ષરોગિ પાપાનુબન્ધં પરુષં તીક્ષ્ણમુષ્ણમ્ ।
સતાં પેયં યન્ન પિબન્ત્યસન્તો મન્યું મહારાજ પિબ પ્રશામ્ય ॥

રોગાર્દિતા ન ફલાન્યાદ્રિયન્તે ન વૈ લભન્તે વિષયેષુ તત્ત્વમ્ ।
દુઃખોપેતા રોગિણો નિત્યમેવ ન બુધ્યન્તે ધનભોગાન્નસૌખ્યમ્ ॥

પુરા હ્યુક્તં નાકરોસ્ત્વં વચો મે દ્યૂતે જિતાં દ્રૌપદીં પ્રેક્ષ્ય રાજન્ ।
દુર્યોધનં વારયેત્યક્ષવત્યાં કિતવત્વં પણ્ડિતા વર્જયન્તિ ॥

ન તદ્બલં યન્મૃદુના વિરુધ્યતે સૂક્ષ્મો ધર્મસ્તરસા સેવિતવ્યઃ ।
પ્રધ્વંસિની ક્રૂરસમાહિતા શ્રી- ર્મૃદુપ્રૌઢા ગચ્છતિ પુત્રપૌત્રાન્ ॥

ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ પાણ્ડવાન્પાલયન્તુ પાણ્ડોઃ સુતાસ્તવ પુત્રાંશ્ચ પાન્તુ ।
એકારિમિત્રાઃ કુરવો હ્યેકકાર્યા જીવન્તુ રાજન્સુખિનઃ સમૃદ્ધાઃ ॥

મેઢીભૂતઃ કૌરવાણાં ત્વમદ્ય ત્વય્યાધીનં કુરુકુલમાજમીઢ ।
પાર્થાન્બાલાન્વનવાસપ્રતપ્તા- ન્ગોપાયસ્વ સ્વં યશસ્તાત રક્ષન્ ॥

સન્ધત્સ્વ ત્વં કૌરવ પાણ્ડુપુત્રૈ- ર્મા નેઽન્તરં રિપવઃ પ્રાર્થયન્તુ ।
સત્યે સ્થિતાસ્તે નરદેવ સર્વે દુર્યોધનં સ્થાપય ત્વં નરેન્દ્ર ॥