Mahabharata · Chapter 5.33

dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ /
viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya mā ciram //

prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt /
īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati //

evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam /
abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥsthaṃ māṃ prativedaya //
dvāḥstha uvāca /

viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt /
druṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

praveśaya mahāprajñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam /
ahaṃ hi vidurasyāsya nākalpo jātu darśane //
dvāḥstha uvāca /

praviśāntaḥpuraṃ kṣattarmahārādajasya dhīmataḥ /
na hi te darśane'kalpo jātu rājā'bravīddhi mām //
vaiśampāyana uvāca /

tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam /
abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam //

viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt /
yadi kiñcana kartavyamayamasmi praśādhi mām //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ /
ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati //

tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā /
tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram //

āgrato dahyamānasya śreyo yadanupaśyasi /
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi //

yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ /
sarvendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni kiṃ vakṣyatītyeva me'dya pracintā //

tanme brūhi vidura tvaṃ yathāva- nmanīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ /
yathā na nastāta hitaṃ bhavecca prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ //
vidura uvāca /

abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam /
hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ //

kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa /
kaccicca paravitteṣu gṛddhyanna paritapyase //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiśreyasaṃ vacaḥ /
asminrādarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ //
vidura uvāca /

rājā lakṣaṇasampannastrailokyasyādhipo bhavet /
preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ //

viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ /
arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ //

ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt /
gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleśāṃstitikṣate //

duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā /
eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi //

ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā /
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate //

ekasmādvṛkṣādyajñapātrāṇi rāja- nsrukva droṇī peṭhanīpīḍane ca /
etasmādrājanbruvato me nibodha ekasmādvai jāyate'sacca sacca //

niṣevate praśastāni ninditāni na sevate /
anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍitalakṣaṇam //

krodho harṣaśca darpaśca hrīḥ stambho mānyamānitā /
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate //

yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare /
kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate //

yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ /
samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate //

yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate /
kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate //

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate /
kiñcidavamanyante narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ //

kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śrṛṇoti vijñāya cāryaṃ bhajate na kāmāt /
nāsampṛṣṭo vyupayuṅkte parārthe tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya //

nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum /
āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ //

niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ / avandhyakālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate

āryakarmaṇi rajyante bhūtikarmāṇi kurvate hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha //

na hṛṣyatyātmasammāne nāvamānena tapyate /
gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate //

tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām /
upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate //

pravṛttavāk citrakatha ūhavānpratibhānavān /
āśu granthasya vaktā ca yaḥ sa paṇḍita ucyate //

śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā /
asambhinnāryamaryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ //

arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmeśvaryameva ca /
vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate //

aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ /
arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ //

svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati /
mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate //

akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparityajet /
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam //

amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca /
karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam //

saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate /
ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha //

śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni na cārcati /
suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam //

anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate /
aviśvaste viśvasiti mūḍhacetā narādhamaḥ //

paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā /
yaśca krudhyatyanīśānaḥ sa ca mūḍhatamo naraḥ //

ātmano balamājñāya dharmārthaparivarjitam /
alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍhabuddhirihocyate //

aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śiṣyaṃ na śāsti ca /
kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam //

ekaḥ sampannamāśnāti vaste vāsaśca śobhanam /
yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ //

ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ /
bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate //

ekaṃ hanyānna vā hanyādiṣurmukto dhanuṣmatā /
buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam //

ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru /
pañca jitvā viditvā ṣaṭ sapta hitvā sukhī bhavā //

ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate /
sarāṣṭraṃ saprajaṃ hanti rājānaṃ mantrapiplavaḥ //

ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet /
eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt //

ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase /
satyaṃ svagasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva //

ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopapadyate /
yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ //

so'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam /
kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ kṣamā //

kṣamā vaśīkṛtīrloke kṣamayā kiṃ na sādhyate /
śāntikhaṅgaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ //

atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati /
akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet //

eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā /
vidyaikā paramā tṛptirahiṃsaikā sukhāvahā //

dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo baliśayāniva /
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam //

dve karmaṇī naraḥ kurvannasmim̐lloke virocate /
abruvanparuṣaṃ kiñcidasato'narcayaṃstathā //

dvāvimau puruṣavyāghra parapratyayakāriṇau /
striyaḥ kāmitakāminyo mūrkhāḥ pūjitapūjakāḥ //

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣiṇau /
yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ //

dvāveva na virājete viparītena karmaṇā /
gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ //

dvāvimau puruṣau rājansvargasyopari tiṣṭhataḥ /
prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān //

nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau /
apātre pratipattiśca pātre cātpratipādanam //

dvāvabhyasi niveṣṭavyau gale badhvā dṛḍhāṃ śilām /
dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam //

dvāvimau puruṣavyāghra sūryamaṇḍalabhedinau /
parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ //

trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha /
kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ //

trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ /
niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu //

traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ /
yatte samadhigacchanti yasyaite tasya taddhanam //

haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam /
suhṛdaśca parityāgastrayo doṣāḥ kṣayāvahāḥ //

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ /
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetatrayaṃ tyajet //

varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca bhārata /
śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrātrīṇi caikaṃ ca tatsamam //

bhaktaṃ ca bhajamānaṃ ca tavāsmīti ca vādinam /
trīnetāñcharaṇaṃ prāptānviṣame'pi kana santyajet //

catvāri rājñā tu mahābalena varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt /
alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryā- nna dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca //

catavāri te tāta gṛhe vasantu śriyā'bhijuṣṭasya gṛhasthadharme /
vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ sakhā daridro bhaginī cānapatyā //

catvāryāha mahārāja sādyaskāni bṛhaspatiḥ /
pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me //

devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām /
vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām //

catvāri karmāṇyabhayankarāṇi bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni /
mānāgnihotramuta mānamaunaṃ mānenādhītamuta mānayajñaḥ //

pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ /
pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha //

pañcaiva pūjayam̐lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam /
devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān //

pañca tvā'nugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi / mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ /

pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam /
tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pātrādivodakam //

ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā / nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā /

ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave /
apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam //

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīm /
grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam //

ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana /
satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ //

arthāgamo nityamarogitā ca priyā ca bhāryā priyavādinī ca /
vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā ṣaḍjīvalokasya sukhāni rājan //

ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati /
na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ //

ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate /
corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ //

pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ /
rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ //

ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt /
gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ //

ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam /
ācāryaṃ śikṣitāḥ śiṣyāḥ kṛtadārāśca mātaraṃ //

nārīṃ vigatakāmāstu kṛtārthāśca prayojakam /
nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakaṃ //

ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ /
svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan //

īrṣurdhṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ /
parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ //

sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ /
prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlā apīśvarāḥ //

striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam /
mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca //

aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ /
brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate //

brāhmaṇasvāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati /
ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati //

nainānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati /
etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā budhvā visarjayet //

aṣṭāvimāni harṣasya navanītāni bhārata /
vartamānāni dṛśyante tānyeva svasukhānyapi //

samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ /
putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune //

samaye ca priyālāpaḥ svayūthyeṣu samunnatiḥ /
abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi //

aṣṭau gumāḥ puruṣaṃ dīpayanti prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca /
parākramaścābahubhāṣitā ca dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca //

navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañcasākṣikam /
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ //

daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān /
mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ //

tvaramāṇaśca lubdhaśca bhītaḥ kāmī ca te daśa /
tasmādeteṣu bhāveṣu na prasañjeta paṇḍitaḥ //

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā //

yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca /
viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam //

jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān vijñātadoṣeṣu dadhāti daṇḍam /
jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā //

sudurbalaṃ nāvajānāti kañci- dyukto ripuṃ sevate buddhipūrvam /
na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ //

prāpyāpa // na vyathate kadāci- dudyogamānvacchati cāpramattaḥ /
duḥkhaṃ ca kāle sahate mahātmā dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ //

anarthakaṃ vipravāsaṃ gṛhebhyaḥ pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam /
dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madyamānaṃ na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva //

na saṃrambheṇārabhate trivarga- mākāritaḥ śaṃsati tattvameva /
na mitrārthe rocayate vivādaṃ nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ //

na yo'bhyasūyatsayanukampate ca na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti /
nātyāha kiñcitkṣamate vivādaṃ sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām //

yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān /
na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiñci- tpriyaṃ sadā taṃ kurute jano hi //

na vairamuddipayati praśāntaṃ na darpamārohati śāntimeti /
na durgato'smīti karotyakāryaṃ tamāryaśīlaṃ paramāhurāryāḥ //

na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ nānyasya duḥkhe bhavati prahṛṣṭaḥ /
dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ sa kathyate satpuruṣāryaśīlaḥ //

deśācārānsamayāñjātidharmān bubhūṣate yaḥ sa parāvarajñaḥ /
sa yatra tatrābhigataḥ sadaiva mahājanasyādhipatyaṃ karoti //

dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam /
mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ //

damaṃ śaucaṃ daivikaṃ maṅgalāni prāyaścittānvividhām̐llokavādān /
etāni yaḥ kurute naityakāni tasyotthānaṃ devatā rādhayanti //

samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāṃ ca /
guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ //

mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo mitaṃ svapityamitaṃ karma kṛtvā /
dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ- stamātmavantaṃ prajahatyanarthāḥ //

cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya nānye janāḥ karma jānanti kiñcit /
mantre gupte samyaganuṣṭhite ca nālpo'pyasya cyavate kaścidarthaḥ //

yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ satyo mṛdurmānakṛcchuddhabhāvaḥ
atīva sa jñāyate jñātimadhye mahāmaṇirjātya iva saprannaḥ //

ya ātmanā'patrapate bhṛśaṃ naraḥ sa sarvalokasya gururbhavatyuta
anantajejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ sa tejasā sūrya ivāvabhāsate //

vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendrakalpāḥ /
tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya //

pradāyaiṣāmucitaṃ tātarājyaṃ sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ /
na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ bhaviṣyasi tvaṃ garhaṇīyo narendra //